1930-шы жылдардағы Сталиннің тазалауы: Роберт Конквесттің зерттеуі

Кіріспе

Роберт Конквесттің 1968 жылғы кітабы – «Ұлы террор: Сталиннің 30-жылдардағы тазалауы» британдық тарихшы Роберт Конквесттің 1968 жылы жарық көрген кітабы. Бұл кітап Кеңес тарихындағы Ұлы тазалау деп аталатын кезеңнің тағы бір атауын қалыптастырды. Конквесттің тақырыбы Француз төңкерісі кезіндегі «Террор билігі» деп аталған кезеңге (француз тілінде: la Terreur және 1794 жылдың маусым-шілде айларында la Grande Terreur, «Ұлы террор») көрнекті сілтеме болды. 1990 жылы Конквест ашылған кеңестік мұрағаттарды зерттеп, мәтінге түзетулер енгізгеннен кейін кітаптың «Ұлы террор: қайта қарастыру» деген жаңа редакциясы жарық көрді. Кітапты Ақпараттық зерттеулер департаменті қаржыландырып, кеңінен таратты және Конквесттің хатшысы Селия Кирван жинаған Оруэллдің тізімін жариялады. Батыстық авторлардың Кеңес Одағындағы Ұлы тазалауды талқылаған алғашқы кітаптарының бірі ретінде, ол негізінен 1956-1964 жылдардағы Хрущев ерігі кезінде ресми түрде немесе жеке тұлғалар арқылы жарияланған ақпаратқа, сондай-ақ Кеңес Одағының халық санағы сияқты ресми құжаттарды талдауға негізделген. Бұған қоса, ол 1930 жылдарға дейінгі ресейлік және украиндық эмигранттар мен жер аударылғандардың естеліктеріне де сүйенді. Кітап халық арасында жақсы қабылданды, бірақ оның бағалаулары тарихшылар арасында пікірталас тудырды. Конквест 20 миллиондық жоғары бағалауын қорғады, оны кейбір тарихшылар мен халық арасында танымал авторлар қолдады, ал басқа тарихшылар оның қайта қарастырылған бағалаулары да әлі де жоғары екенін және бастапқыда ойланғаннан әлдеқайда төмен екенін айтты.

Қысқаша мазмұны

Алғашқы сынды зерттеуді Ұлы тазалау туралы 1937 жылы Дьюи комиссиясы Совет Одағының шеңберінен тыс жүргізді. Ол өзінің қорытындыларын 422 беттік «Кінәлі емес» атты кітап түрінде жариялады (бұл атау Жозеф Сталиннің үкіметі тарапынан түрлі қылмыстарға айыпталған және тазалаудан өткізілген адамдарға қатысты); Дьюи комиссиясы оларды кінәлі емес деп тапты. Conquest's The Great Terror ең маңызды мақсаты – тазалау туралы түсінікті кеңейту болды. Бұрынғысы Николай Бухарин және Григорий Зиновьев сияқты Бүкілодақтық Коммунистік партиясының (большевиктер) опасыз жетекшілерінің Мәскеу соттарына шоғырланған тар шеңберден шығу. Осы жетекшілердің сотта түрлі қылмыстарға қалай кінәлі екендіктерін мойындауы көптеген батыс жазушыларының талқылау тақырыбына айналды және Джордж Оруэллдің «1984» және Артур Кестлердің «Түскі қараңғылық» сияқты кітаптардың негізі болды. Кітапта айтылғандай, осы бұрынғы коммунистік жетекшілердің сотталуы мен өлім жазасы тазалаудың шағын бөлігі болды, ол, адам жасаған ашаршылықпен бірге, оның бағалауынша 20 миллион адамның өліміне әкелді. 1968 жылғы басылымның қосымшасында Конквест 1937 және 1938 жылдары 700 000 заңды өлім жазасы орындалғанын болжады, бұл көрсеткіш осы екі жылға арналған кеңестік мұрағаттарында табылған 681 692 өлім жазасымен расталды. «Ұлы террордың» 40 жылдығына арналған басылымның алғы сөзінде Конквест «өлімге ұшырағандардың саны туралы маңызды мәселеде дұрыс болдым – шамамен бір миллион», бірақ басқа көрсеткіштерді төмендетіп, кеңестік террорлық науқандардың салдарынан болған өлімдердің жалпы саны «13-15 миллионнан кем болмауы мүмкін» деп жазды. Кітапта Конквест Никита Хрущевтің және көптеген батыс солшылдардың, атап айтқанда Сталин мен оның тазалаулары Қазан төңкерісінің идеалдарынан ауытқу болып табылады және ленинизм принциптеріне қайшы келеді деген пікірін сынады. Конквест сталиндіктің Владимир Ленин құрған жүйенің табиғи салдары екенін айтты, бірақ ол Сталиннің жеке қасиеттерінің 1930 жылдардың соңындағы ерекше қасіреттерге әкелгенін мойындады. Нил Ашерсон былай деп жазды: «Сол кезде Сталиннің өте зұлым және жаман адам екеніне барлығы келісті, бірақ біз әлі де Ленинге сенгіміз келді; ал Конквест Лениннің де жаман болғанын және Сталиннің тек Лениннің бағдарламасын іске асырып жатқанын айтты». Конквест 1930 жылдары және кейбір жағдайларда тіпті 1960 жылдары Кеңес Одағының шындығына батыс зиялыларының соқырлығын қатты сынады. Ол Беатрис Вебб пен Сидни Вебб, Джордж Бернард Шоу, Жан-Поль Сартр, Уолтер Дюранти, Бернард Парес, Гарольд Ласки, Денис Притт, Теодор Драйзер және Ромен Ролланд сияқты тұлғаларды Сталиннің адал ізбасарлары және оның режимін қорғау үшін тазалаудың әртүрлі аспектілерін жоққа шығару, кешіру немесе ақтау үшін кешірімділік танытқандар деп сипаттады. Көп тараған әңгімеге сүйенсек, оның алғашқы зерттеулері ашылған кеңестік мұрағаттармен расталғаннан кейін, мерейтойлық басылымға жаңа атау беруді сұрағанда, Конквест: «Мен сізге осылай дедім, сендер ақымақтар!» деп жауап берген. Конквесттің айтуынша, бұл оқиға ешқашан болған емес және жазушы Кингсли Амистің әзілдеген сөзі болған.

The first critical inquiry into the Great Purge outside the Soviet Union had been made as early as 1937 by the Dewey Commission, which published its findings in the form of a 422 page book entitled Not Guilty (this title referred to the people who had been charged with various crimes by Joseph Stalin's government and therefore purged); the Dewey Commission found them not guilty. The most important aim of Conquest's The Great Terror was to widen the understanding of the purges beyond the previous narrow focus on the Moscow Trials of disgraced All Union Communist Party (Bolsheviks) leaders, such as Nikolai Bukharin and Grigory Zinoviev. The question of why these leaders had pleaded guilty and confessed to various crimes at the trials had become a topic of discussion for a number of Western writers and had underlain books, such as George Orwell's Nineteen Eighty Four and Arthur Koestler's Darkness at Noon. According to the book, the trials and executions of these former Communist leaders were a minor detail of the purges, which together with man made famines had led to 20 million deaths according to his estimates. In the appendix of the original 1968 edition, Conquest estimated that 700,000 legal executions took place during 1937 and 1938, which was roughly confirmed by the 681,692 executions found in the Soviet archives for these two years. In the preface to the 40th anniversary edition of The Great Terror, Conquest wrote that he had been "correct on the vital matter—the numbers put to death: about one million" but lowered other figures, saying that the total number of deaths brought about by the various Soviet terror campaigns "can hardly be lower than some 13 to 15 million." In the book, Conquest disputed the assertion made by Nikita Khrushchev and supported by many Western leftists, namely that Stalin and his purges were an aberration from the ideals of the October Revolution and were contrary to the principles of Leninism. Conquest posited that Stalinism was a natural consequence of the system established by Vladimir Lenin, although he conceded that the personal character traits of Stalin had brought about the particular horrors of the late 1930s. Neal Ascherson wrote: "Everyone by then could agree that Stalin was a very wicked man and a very evil one, but we still wanted to believe in Lenin; and Conquest said that Lenin was just as bad and that Stalin was simply carrying out Lenin's programme." Conquest sharply criticized Western intellectuals for what he described as their blindness towards the realities of the Soviet Union, both in the 1930s and in some cases even in the 1960s. He described figures, such as Beatrice Webb and Sidney Webb, George Bernard Shaw, Jean Paul Sartre, Walter Duranty, Bernard Pares, Harold Laski, Denis Pritt, Theodore Dreiser, and Romain Rolland, as dupes of Stalin and apologists for his regime for denying, excusing, or justifying various aspects of the purges. A widespread story recounts that when he was asked to provide a new title for an anniversary edition, after his initial findings were verified by the opened Soviet archives, Conquest allegedly replied: "How about I Told You So, You Fucking Fools?" According to Conquest, this never happened and was a joking invention of writer Kingsley Amis.

Қабылдау, әсер ету және пікірталастар

Ұлы террор – 1934 және 1939 жылдар аралығында Кеңес Одағында болған Ұлы тазалаудың алғашқы толыққанды зерттеуі. Конкуэсттің айтуынша, оның кітабының көптеген аспектілері совет тарихшылары мен Ресей және Кеңес тарихы зерттеушілері арасында пікір таласына түсіп келеді. Көптеген рецензенттер сол кезде оның Ұлы террор туралы жазу стиліне риза болмады, ол тарихтағы ұлы тұлғалар туралы жазу дәстүріне жататын еді. 1995 жылы тергеу журналисі Пол Лашмар Конкуэст сияқты көрнекті ғалымдардың беделінің Ақпараттық зерттеулер департаменті ұсынған материалдарға негізделген жұмыстар есебінен қалыптасқанын болжады. 1996 жылы тарихшы Эрик Хобсбаум «Ұлы террорды» «Сталин террорлық режимін бағалауға жасалған маңызды және жаңа бастама» деп бағалап, бірақ осы және басқа да еңбектердің «қазіргі архивтік дереккөздер қолжетімді болғандықтан» ескіргенін айтты. Денис Хиллидің пікірінше, «Ұлы террор» маңызды ықпал еткен, «бірақ ол адамдарды өз көзқарастарына көндіргеннен гөрі, оларды нығайтқан». Кеңес Одағының тарауынан және кеңестік архивтердің ашылуынан кейін Конкуэсттің қаза болғандардың саны және оның зерттеулерінің басқа да аспектілері Дж. Арч Гетти, Габор Т. Риттерспорн, Хобсбаум және Вадим Роговин сияқты бірнеше тарихшылар тарапынан сынға алынды. Майкл Эллман мен Гетти Конкуэстті әңгімелер мен қауесеттерге сүйенгені үшін айыптады және тарихшылардың архивтік материалдарды пайдалануын қажет етті. Эллман архивтік материалдарға негізделген зерттеулер жүргізетін тарихшылар мен Конкуэст сияқты куәгерлердің көрсетулеріне және сенімсіз деректерге сүйенетін зерттеушілер арасындағы айырмашылықты көрсетті. Тарихшы Стивен Г. Уиткрофт Конкуэсттің сталиндық репрессиялар бойынша құрбандықтар санының тіпті қайта қарастырылғанда да тым жоғары екенін айтты. Уиткрофт тарихшылардың Сталин тұсындағы қаза болғандардың санын бағалау үшін Александр Солженицынге сүйенгенін, бірақ мемлекеттік архивтердегі зерттеулер төменгі бағалауларды растағанын, ал танымал баспасөз академиялық ортада қолданылмауы немесе сіңірілмеуі тиіс қателерді жалғастырып келгенін мәлімдеді. Тарихшы Тимоти Д. Снайдер Сталиннің Адольф Гитлерден көбірек адам өлтіргені әлі де қабылданғанын жазды, бірақ Сталин режимі үшін 6-9 миллион адамды өлтіргені бұрынғы ойларға қарағанда әлдеқайда аз, ал нацистік Германия үшін бұл көрсеткіш жоғары және бұрынғы бағалаулармен сәйкес келеді. Стефан Куртуа және Стивен Роузфилд сияқты басқа тарихшылар Конкуэстпен келісіп, бастапқы жоғары бағалауларын сақтайды, ал Роберт Геллатели соңғы бағалауларды 10-20 миллионға бағалайды. Конкуэсттің бағалауларын қолдайтын басқа авторлардың арасында Сталиннің өмірбаянын жазған Симон Себаг Монтефиоре, «перестройканың» авторы және саяси қуғын-сүргін құрбандарын оңалту жөніндегі президенттік комитеттің бұрынғы төрағасы Александр Николаевич Яковлев және Йель университетінің «Коммунизм жылнамалары» сериясының директоры Джонатан Брент бар. 1994 жылға дейін Ресей президенті Борис Ельциннің қорғаныс мәселелері жөніндегі арнайы кеңесшісі болған тарихшы Дмитрий Волкогонов да Конкуэстпен келіседі. 1997 жылы Конкуэст былай деді: «Біздің барлығымыз Земсковтің жалпы санын (толық болмаса да) қабылдауға бейімбіз, олардың 14 миллионы Гулаг «лагерлеріне» ғана жіберілді, оған Гулаг «колонияларына» баратын 4-5 миллионды қосу керек, тіпті қазірде 3,5 миллион адам «еңбек қоныстарында» болған немесе жіберілгенін ескермесек. Қалай қарасақ та, бұл көрсеткіштер жоғары екені анық». «Ұлы террордың» (The Great Terror, 2007) 40 жылдығына арналған кіріспесінде Конкуэст: «Нақты санды толыққанды білу мүмкін емес, бірақ кеңестік режимнің барлық террорлық оқиғаларынан туындаған қаза болғандардың жалпы саны он бес миллионнан кем болмайды» деп жазды.

The Great Terror was the first comprehensive research of the Great Purge, which took place in the Soviet Union between 1934 and 1939 according to Conquest. Many aspects of his book remains disputed by Sovietologist historians and researchers on Russian and Soviet history. Many reviewers at the time were not impressed by his way of writing about the Great Terror, which was in the tradition of great men history. In 1995, investigative journalist Paul Lashmar suggested that the reputation of prominent academics such as Conquest was built upon work derived from material provided by the Information Research Department. In 1996, historian Eric Hobsbawm praised The Great Terror as "a remarkable pioneer effort to assess the Stalin Terror" but said that this work and others were now obsolete "simply because the archival sources are now available." According to Denis Healey, The Great Terror was an important influence, "but one which confirmed people in their views rather than converted them." After the dissolution of the Soviet Union and the opening up of the Soviet archives, Conquest's estimates of death tolls and other aspects of his research were challenged by several historians, including J. Arch Getty, Gábor T. Rittersporn, Hobsbawm, and Vadim Rogovin. Michael Ellman and Getty in particular criticised Conquest for relying on hearsay and rumour as evidence, and cautioned that historians should instead utilize archive material. Ellman distinguished between historians who base their research on archive materials, and those like Conquest whose estimates are based on witnesses evidence and other data that is unreliable. Historian Stephen G. Wheatcroft said that Conquest's victim totals for Stalinist repressions are too high, even in his reassessments. Wheatcroft stated that historians relied on Aleksandr Solzhenitsyn to support their estimates of deaths under Stalin in the tens of millions but research in the state archives vindicated the lower estimates, while adding that the popular press has continued to include serious errors that should not be cited, or relied on, in academia. Historian Timothy D. Snyder wrote that it is still taken for granted that Stalin killed more people than Adolf Hitler but the estimates of 6–9 million for the Stalin regime are considerably less than originally thought, while those for Nazi Germany are higher and in line with previous estimates. Other historians, such as Stéphane Courtois and Steven Rosefielde, agree with Conquest and maintain their original, higher estimates, while Robert Gellately put more recent estimates at 10–20 million. Among other authors published by the popular press who agree with Conquest's estimates are Stalin biographer Simon Sebag Montefiore, perestroika architect and former head of the Presidential Committee for the Rehabilitation of Victims of Political Repression Alexander Nikolaevich Yakovlev, and the director of Yale University's Annals of Communism series Jonathan Brent. Historian Dmitri Volkogonov, who was special adviser for defence issues to the Russian President Boris Yeltsin until 1994, is also broadly in agreement with Conquest. In 1997, Conquest stated: "We are all inclined to accept the Zemskov totals (even if not as complete) with their 14 million intake to Gulag 'camps' alone, to which must be added 4–5 million going to Gulag 'colonies', to say nothing of the 3.5 million already in, or sent to, 'labour settlements'. However taken, these are surely 'high' figures." In the preface to the 40th anniversary edition of The Great Terror (2007), Conquest wrote: "Exact numbers may never be known with complete certainty, but the total of deaths caused by the whole range of Soviet regime's terrors can hardly be lower than some fifteen million."