Кіріспе
Шығыс Еуропаның оңтүстігінде орналасқан, Қара теңізге қосылған теңіз.
Теңізге көбінесе Дон, Кубань және басқа да өзендердің құйылуы әсер етеді, олар құм, лай, сондай-ақ моллюскалардың қалдықтарын әкеледі. Бұл материалдар көптеген шығанақтардың, лимандардың және тар соқпақтардың пайда болуына себеп болады. Осы шөгінділердің нәтижесінде теңіз түбі салыстырмалы түрде тегіс және жазық болып келеді, ал тереңдігі ортаға қарай біртіндеп артады. Өзендердің құйылуының әсерінен теңіз суының тұздылығы төмендеп, биомассасы (жасыл балдырлар сияқты) жоғарылайды, бұл судың түсіне өзгеріс енгізеді. Планктонның көп болуы балықтың өнімділігінің жоғары деңгейіне ықпал етеді. Теңіз жағалаулары мен соқпақтар жасық, өсімдіктерге және құстардың қоныстану орындарына бай. Азов теңізі – әлемдегі ең шалқақ теңіз, оның тереңдігі әртүрлі. Азов теңізінен Қара теңізге судың үнемі ағылып шығуы байқалады.
Аттар
Атауы қыпшақ тіліндегі аскак немесе азак сөздерінен – "төмендіктер" деген мағынадан шыққан, Азов аймағына қоныстанған елдерден бастау алған болуы мүмкін. Дегенмен, орыс псевдоэтимологиясы оны 1067 жылы қаласын қорғау кезінде қаза тапқан "Азум" немесе "Асуф" есімді куман батырынан шыққан дейді. Бұрын ағылшын тілінде бұл теңіз Азоф теңізі деп жиі жазылатын. Ежелгі заманда теңіздің басқа да атаулары болған (Palus Maeotis; немесе қазіргі Asoviense теңізі). Ежелгі дәуірде теңіз көбінесе солтүстік-шығыстағы батпақты жерлерге байланысты Маеотис батпағы (ἡ Μαιῶτις λίμνη, hē Maiōtis límnē; Palus Maeotis) деп аталған. Оның маэоттардың құрметіне аталған ба, әлде оның жанында тұрған түрлі халықтар осылай атаған ба, әлі анық емес. Сондай-ақ, бұл теңізді меотиялық немесе меотика теңізі (Mæotium немесе Mæoticum Æquor); киммериялық немесе скиф батпақтары (Cimmeriae немесе Scythicæ Paludes); және киммериялық немесе Боспор теңізі (Cimmericum немесе Bosporicum Mare) деп те атаған. Плинийдің сөзіне қарағанда, меотиялықтар теңізді Темарунда (басқаша жазылуы – Темаренда және Темеринда) деп атаған, бұл "Сулардың анасы" дегенді білдіреді. Орта ғасырдағы орыстар оны қазіргі Судак қаласының атымен Сурож теңізі деп білген. Ал Осман тілінде оны өнімділігі жоғары болғандықтан "Балық теңізі" (Balük Denis) деп атаған.
Ежелгі дәуір
Танайс өзенінің (қазіргі Дон) сағасы маңындағы Маеотия батқықтары ежелгі заманда мәшһүр болған, себебі олар Еуразия далаларынан көшпелі халықтардың қоныс аударуына маңызды тосқауыл болды. Маеотиялықтар балық аулау және шаруашылықпен айналысып, сонымен қатар жауынгерлік қабілеттерімен көзге түсіп, өздерін басып келгендерден қорғай білді. Бірінші ғасырда Страбон Кимер Босфорынан (Керчь бұғазынан) Танайс сағасына дейінгі қашықтықты 2200 стадион деп санаған, бұл шамамен дұрыс есептелген, бірақ оның ені үздіксіз тарылатынын білмеген.
1695-96 және 1736-1737 жылдардағы Азов жорықтары
Азов теңізі Ресейдің оңтүстікке қарай теңіздік кеңістікті кеңейтуді көздеген және аймақтағы маңызды күш – Түркия арасындағы әскери қақтығыстардың жиі орын алған аймағы болды. 1686–1700 жылдардағы Ресей-Түрік соғысы кезінде 7 мыңдық гарнизонмен қоршалған Азовтың сол кездегі түрік бекінісін басып алу үшін 1695–96 жылдары екі әскери науқан ұйымдастырылды. Бұл науқандарды Петр I басқарды, мақсаты – Ресейдің Азов және Қара теңіздеріне қол жеткізуіне жол ашу болды. Бірінші науқан 1695 жылдың көктемінде басталды. Ресей армиясы 31 мың сарбаз бен 170 зеңбіректерден тұрады, оның құрамында таңдаулы жаттығудан өткен полктер мен қазақтар бар еді. Армия 27–28 маусымда Азовқа жетіп, 5 шілдеде құрлықтан қоршауға алды. 5 тамыз және 25 қыркүйекте жасалған екі сәтсіз шабуылдан кейін қоршау шешілді. Қала 1737 жылы 1735–1739 жылдардағы Ресей-Аустрия-Түрік соғысы кезінде қайта басып алынды. Дегенмен, Ниш шартының нәтижесінде Ресейге бекініс пен әскери флотты сақтап қалуға рұқсат берілмеді.
Қырым соғысы 18531856
Азов теңізінде тағы бір ірі әскери науқан 1853–56 жылдардағы Қырым соғысы кезінде өтті. 1855 жылдың мамыр және қараша айлары аралығында Ұлыбритания мен Францияның одақтас теңіз және құрлық әскерлері Ресейге қарсы әскери науқан жүргізді. Британдық және француз күштері Қырымға Ресейдің жабдықтауын бұзу мақсатымен Таганрогты қоршауға алды. Таганрогты басып алу Ресейдің Кавказ операцияларын қолдау үшін маңызды стратегиялық қала болған Ростовқа шабуылға да әкелуі мүмкін еді. 1855 жылдың 12 мамырында одақтас әскерлер Керчьті оңай басып алып, Азов теңізіне қол жеткізді, ал 22 мамырда Таганрогқа шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталып, қоршауға ұласты. Одақтас күштердің басымдығына қарамастан (шамамен 16 000 әскерге қарсы 2 000-дан аз әскер), қала оны басып алуға жасалған барлық әрекеттерге қарсы тұрып, 1855 жылдың тамызында одақтас әскердің шегінуімен аяқталды. Жеке-жеке жағалауға жасалған шабуылдар сәтсіз жалғасып, 1855 жылдың қазан айында тоқтатылды.
21 ғасыр
2003 жылдың желтоқсан айында Украина мен Ресей Федерациясы Кереч теңізі мен Керчь бұғазын ортақ ішкі сулар деп қарастыру туралы шартқа келді. 2018 жылдың қыркүйегінде Украина Азов теңізінің жағалауында әскери кемелер мен қосымша құрлық әскерлерін орналастыру ниетін жариялады, кемелер Бердянскіде орналасқан болатын. Әскери қимылдар Қырым көпірінің салынуынан кейін күшейді, ол көпір Panamax класындағы кемелердің Украина порттарына өтуіне кедерілді. Сол қыркүйектің соңында екі украин кемесі Қара теңіздегі Одесса портынан шығып, Крым көпірінен өтіп, Мариупольге жетті. 2018 жылдың қараша айындағы Керчь бұғазындағы оқиғадан кейін жағдай одан әрі шиеленісті, Ресей Азов теңізіне кіруге тырысқан үш украиндық әскери-теңіз кемесін ұстады. Теңіздің батыс жағалауын бақылау Украина экономикасы үшін маңызды, сонымен қатар Ресей үшін де стратегиялық тұрғыдан өте маңызды, себебі ол Крымға құрлық жолы болып табылады және ресейлік теңіз көліктері үшін де қажет. 2021 жылдың 10 желтоқсанында Украинаның Әскери-теңіз күштері Ресейдің Азов теңізінің шамамен 70 пайызын жапқанын хабарлады, "Мариуполь, Бердянск және Хеническ маңында" артиллериялық оқ-дәрілік жаттығулар жүргізу үшін навигациялық ескертулер шығарды. Украинаның оңтүстік-шығыс шекарасына ондаған мың әскер жиналып, Киев үкіметіне қарсы насихат жүргізілгендіктен, Ресейдің басып кіруі мүмкін деген алаңдаушылық туды. Мамыр айында Мариупольді қоршау аяқталғаннан кейін Ресей қаланы толық басып алды және бүкіл Солтүстік Приазовияны бақылауға алып, Украинаның теңізге қол жеткізуін тоқтатты.
Жағалау ерекшеліктері мен ірі халықты мекендейтін орталықтар
Азов теңізіне құятын көптеген өзендер шығанақтар, лагуналар мен лимандарды қалыптастырады. Олар әкелген құм, саз және қабыршақтар ағыс жылдамдығы төмендейтін жерлерде, яғни шығанақтардың жағалауларында жиналады, нәтижесінде тар құмдар – шұңқырлар пайда болады. Шығанақтар мен лимандардың ең терең жері бірнеше метрді құрайды. Судың жайылымы кең және өзендер көп болғандықтан, шұңқырлар теңізде өте ұзын және көптеп кездеседі. Арабат шұңқыры – әлемдегі ең ұзын шұңқырлардың бірі. Федотов, Ачуевск және Обыточна шұңқырлары 30 км-ден асады. Көптеген шұңқырлар солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады және олардың пішіні бірнеше жылдың ішінде айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Азов теңізінің ерекшелігі – «Ширіген теңіз» деп аталатын Сиваш, яғни тереңдігі аз лагуналардың үлкен кешені. Олардың тереңдігі әдетте 0,5–1 метрді құрайды, ал максималды тереңдігі 3 метрге жетеді. Олар Солтүстік-Шығыс Қырымда, Арабат шұңқырымен теңізден бөлінген аумақты қамтиды. Шұңқырдың солтүстігінде Хеническ қаласы (22 500 тұрғын), оңтүстігінде Арабат шығанағы орналасқан. Сиваш жылына 1,5 км³ Азов суын қабылдайды. Лагуналардың кең жайылуы мен жайпақтығына байланысты су тез буланып, нәтижесінде тұздылығы практикалық тұздылық шкаласы бойынша 170-ке жетеді (яғни 170 псу). Осы себепті Сиваш өте ұзақ жылдар бойы маңызды тұз өндіру орталығы болып табылады. Арабат шұңқырының солтүстігінде Молочный лиманы мен оған қосылған Федотов шұңқыры (45 км ұзындығы) Молочная өзенімен қалыптасқан. Солтүстікке қарай, Федотов шұңқыры мен Обыточна шұңқырының (30 км ұзындығы) арасында Обыточный шығанағы жатыр. Одан әрі солтүстікке қарай, Обыточна шұңқыры мен Бердянск шұңқырының (23 км ұзындығы) аралығында Бердянск шығанағы орналасқан, онда екі қала – Бердянск (112 000 тұрғын) және Приморск (13 900 тұрғын) бар. Тағы да солтүстікке қарай Белосарайск шығанағы мен Калмиус өзенімен қалыптасқан Белосарайск шұңқыры орналасқан. Бұл аймақтың ірі қаласы – Мариуполь (491 600 тұрғын). Ал Таганрог шығанағына жақындап, Таганрогқа жақын жерде Миус өзенімен пайда болған Миус лиманы мен Кривая шұңқыры орналасқан. Керчь бұғазын 2018 жылдың мамыр айында ашылған Қырым көпірі кесіп өтеді. Бұл – маңызды геосаяси мәселе, себебі белгілі бір мөлшерден үлкен кемелер осы көпірдің астынан өте алмайды. Осыдан бері Ресей Керчь бұғазы арқылы кемелердің өтуіне кедергі келтірді деген айыптаулар көбейді.
Климат
Теңіз салыстырмалы түрде кішкентай және көбінесе құрлықпен қоршалған. Сондықтан оның климаты континенттік, суық қыстар мен ыстық, құрғақ жаздарға тән. Күзде және қыста ауа райына Сібір антициклонының әсері зор, ол Сібірден 4–7 м/с жылдамдықпен, кейде 15 м/с-қа дейін жететін суық және құрғақ ауа әкеледі. Бұл желдер қысқы температураны әдеттегі –1–5 °C-тан –30 °C-тан төмендете алады. Жаздың орташа температурасы 23–25 °C, ал ең жоғары температурасы шамамен 40 °C. Теңізде толқындар байқалмаса да, өзендердің маусымдық ағындарына байланысты теңіз деңгейінде маусымдық өзгерістер – дейін байқалады. Теңіздің қалыңдығы аз және тұздылығы төмен болғандықтан, қыста мұз қатуға бейім. Желтоқсанның соңынан наурыздың ортасына дейін кез келген уақытта уақытша пайда болатын мұз жолақтары солтүстікте 7 км, оңтүстікте 1,5 км-ге дейін жетеді. 2012 жылы мұз қатып, бірнеше кеме мұзда қалды. Мұздың қалыңдығы теңіздің көп бөлігінде және Таганрог шығанағында 60–80 см-ге жетеді.
Флора мен фауна
Тарихи тұрғыдан алғанда, теңізде бай теңіз фаунасы болған, ол түрлердің көптігімен (80-нен астам балық және 300-ге жуық омыртқасыз жануарлар түрлері анықталған) және олардың санымен ерекшеленген. Осының салдарынан, балық аулау осы аймақта бұрыннан бері маңызды қызмет болып табылады. Соңғы жылдардағы жылдық улов 300 000 тоннаға жетеді, оның шамамен жартысы құнды түрлерді (көксабақ, судақ, жайын, теңіз кесірткесі және т.б.) құрайды.
Планктон және бентос
Жайық суларының болуына байланысты, Азов теңізіндегі су тіршілігінің дамуы лагуна сипатына ие, ал планктон құрамы ашық теңізде де, жағалауға жақын да өте ұқсас. Оның қалыңдығы аз болғанымен, судың мөлдірлігі төмендеу, сондықтан теңіз түбіндегі өсімдіктер нашар дамыған, ал көптеген балдырлар планктондық типке жатады. Теңізде органикалық заттардың жоғары концентрациясы және ұзақ гүлдену кезеңдері байқалады. Теңіздің тағы бір ерекшелігі – тұздылығының өзгеруі, ірі шығанақтарда төмен, ал ашық теңізде, әсіресе Керчь бұғазы маңында жоғары. Сондықтан Азов теңізінде планктон түрлері біркелкі таралмайды. Қара теңізден көптеген қосымша түрлер келгенімен, олардың көпшілігі Азов теңізінің өзгеретін тұздылығына бейімделе алмайды, тек еврихалин түрлері ғана бейімделе алады. Азов теңізінде 600-ге жуық планктондық балдырлар түрі белгілі. Түрлердің саны бойынша диатомдылар мен жасыл балдырлар басым, көк жасыл балдырлар мен пирофиттер маңызды, ал эвглена мен сары жасыл балдырлар түрлердің барлық 5% құрайды. Жасыл балдырлар спутниктік суреттерде теңіздің түсіне көп әсер етеді (жоғарыдағы суреттерді қараңыз). Бентос түрлері көбінесе теңіз түбінде тіршілік етеді және құрттар, қабықшалылар, түптік протестер, қуысты денелілер және моллюскаларды қамтиды. Азов теңізінің түбіндегі омыртқасыздардың биомассасының 60-98% моллюскаларға тиесілі. Таганрог шығанағының тұщы су фаунасы әлдеқайда кедей – ол 36 туысқа және 16 отбасыға жататын 55 түрден тұрады; олардың ішінде үш түрі сирек, ал 6-ы жойылу қаупі төнген.
Фауна
Теңіздің құятын жерлері мен тілшелері құстарға бай, көбінесе су құстарына, мысалы, жабайы қаздарға, үйректерге және шағалаларға. Қарғалар мен пеликандардың колониялары жиі кездеседі. Аққулар, сұңқарлар, құм қаздар және көптеген жыртқыш құстар да жиі байқалады. Сүтқоректілерге түлкі, жабайы мысық, қоян, кірпі, құйрық, мартен және жабайы шошқа жатады. Balanus improvisus – 20 ғасырдың басында Қара теңізден таралып, Азов теңізінде қоныстанған алғашқы бентос түрі. Оның қазіргі тығыздығы 7 кг/м². 1956 жылдан бері Rapana venosa Азов теңізінде байқалады, бірақ ол төмен тұздылыққа бейімделе алмағандықтан, Керчь бұғазының жанымен ғана шектеледі. Азов теңізінің бірнеше моллюскалары, мысалы, кеме құрттары (Teredo navalis), жұмсақ қабықты моллюскалар (Mya arernaria), Жерорта теңізі мидиясы (Mytilus galloprovincialis) және Anadara inaequivalvis Қара теңізден келген. Басқын түрлердің тағы бір мысалы – тұзды және тұщы су бөліктерінде байқалатын голландтық Rhithropanopeus harrisii шабақтары. Phocoena phocoena relicta түріндегі бір түрлі порпоиза Азов теңізінде өмір сүрген, сондықтан оны Кеңес Одағында «Азов дельфині» (азовка) деп атаған. Бүгінде Азов теңізінде дельфиндерді сирек кездестіруге болады. Бұл теңіздің суының тартылуына, кеме қатынасының күшеюіне, ластануға және балық популяциясының азаюына байланысты. Әр түрлі мүжілдер мен белугалар адамдар тарапынан Қара теңізге әкелінген, кейіннен олар кездейсоқ немесе болжамды себептермен босап кеткен. Олардың ішінде сұр мөр Керчь бұғазы мен Азов теңізінде тіркелген. Жерорта теңізінің монах мөрлері 1997 жылы Қара теңізде жойылып кетті, ал Қара теңіздегі минке киттері сияқты ірі киттердің тарихи кездесуі тіркелген, бірақ бұл сүтқоректілердің тарихи түрде Азов алабында болғаны белгісіз.
Экономика және экология
Ғасырлар бойы Азов теңізі тауарлар мен жолаушыларды тасымалдау үшін маңызды су жолы болып келді. Императорлық Ресейдегі алғашқы заманауи темір зауыттары Донецк қаласының үстінде, Кальмий өзенінің бойында орналасқан, бастапқыда Хьюгосовка (Ланг ру) деп аталған. Сондай-ақ, ол Керчь түбегіндегі кендерден Украинаның Мариуполь қаласындағы (бұрынғы Жданов) "Азовсталь" металлургия зауытына темір кенін тасымалдау үшін де маңызды болды; бұл қызмет 1990 жылдары кендер жабылуынан тоқтатылды. 1952 жылы Азов теңізін Волга өзенімен байланыстырған Волга-Дон каналының салынуынан кейін кеме қатынасы арта түсті. Бұл Орталық Ресейдегі ең маңызды өзендік көлік жолы болып табылады, осылайша Мәскеу, Волгоград және Астрахань сияқты ірі қалаларды байланыстырады. Кеме қатынасының қарқынының артуы ластанудың күшеюіне және тіпті экологиялық апаттарға әкелді. 2007 жылдың 11 қарашасындағы күшті дауыл Ресейдің Кавказ портындағы Керчь бұғазында төрт кеменің суға батуына себеп болды. Кемелердің арасында ресейлік "Волногорск", "Нахичеван", "Ковель" және грузин "Хажи Измайл" кемелері (түрік экипажымен) болды. Алты кеме бекітілген жерінен алысып, жағалауға тірелді, ал екі танкерге (Волгонефть 139 және Волгонефть 123) зақым келді. Осының салдарынан шамамен 1300 тонна отын майы және 6800 тонна күкірт теңізге құйылды. Теңіздегі тағы бір дәстүрлі қызмет – балық аулау. Азов теңізі КСРО-дағы ең өнімді балық аулау аймағы болды: жылдық балық аулау көлемі 300 000 тоннаны құрады, бұл бір гектар бетіне 80 кг-ға тең келеді. (Қара теңізде бұл көрсеткіш 2 кг, ал Жерорта теңізінде – одан да аз.) XXI ғасырда балық аулау көлемі азайды, қазір балық шаруашылығына, әсіресе есек балықтарын өсіруге көбірек мән берілуде. Желтоқсан айында жағалаудың көп бөлігі дәстүрлі түрде денсаулық сақтау курорттарының орналасқан жері болып табылады. Кубань өзенінің кеңейтілген дельтасымен суғару жүйесі жабдықталған Тамань түбегі ауыл шаруашылығы үшін өте қолайлы, ал аймақ жүзімдерімен әйгілі. Сиваш лагуналары мен Арабат мүйісінің аймағы дәстүрлі түрде тұз өндіру өнеркәсібінің орталығы болды. 19 ғасырда Арабат мүйісінен жылына шамамен 24 000 тонна тұз өндірілді.