Кіріспе

Мәдени қозғалыс

Саламанка мектебі (lang es) – 16-шы және 17-шы ғасырлардағы Франсиско де Виторияның интеллектуалдық және педагогикалық еңбектеріне негізделген Ибериялық схоластикалық теологтардың зиялық қозғалысы. 16-шы ғасырдың басынан бастап дәстүрлі католик адам туралы түсінік және оның Құдаймен және әлеммен байланысы гуманизмнің өркендеуімен, протестанттық реформациямен, сондай-ақ жаңа географиялық жаңалықтармен және олардың салдарымен күйреуге ұшырады. Осы жаңа мәселелерді Саламанка мектебі қарастырды. Атауы Саламанка университетінен шыққан, онда де Витория және мектептің басқа өкілдері жұмыс істеген.

Терминнің қолданылу аясы

Бұл термин ең дұрысы, XVI ғасырдың басында Франсиско де Витория басқарған Саламанка университетіндегі интеллектуалдық қозғалысқа ғана қатысты. Көбірек қарастырғанда, ол Иберия Ренессансының схоластикалық философиясының көп бөлігін қамтиды. Ең кең мағынасында, бұл ұғым кейде Екінші схоластиканың барлығына қолданылады, онда Виторияның мансабы мен мұрасы ерте, бірақ қалыптастырушы бөлігі болып табылады. Дегенмен, бұл шатастырады, себебі Екінші схоластиканың Барокколық скотизм сияқты маңызды бағыттары бар, олардың Саламанка мұрасымен байланысы тым нашар. Бұл термин көбінесе Виторияның мұрасымен байланысты заң философиясы және экономика салаларындағы дамуды білдіреді; ал 16 ғасырдың схоластикалық философиясы мен теологиясы үшін ғалымдар қазір "Ренессанс схоластицизмі" терминін қолдануды жөн көреді.

Тарих және басты тұлғалар

Интеллектуалдық қозғалыс Франсиско де Витория (1483–1546) және Доминго де Сото (1494–1560) – доминикандық томистермен басталды. Томистік дәстүрді Комплутенс және Саламанкалық Кармелиттер жалғастырды. 16 ғасырдың соңында жаңадан құрылған иезуиттер конимбриктер, Педро да Фонсека (1528–1599), Луис де Молина (1535–1600), Габриэль Васкес (†1604) және Франсиско Суарес (1548–1617) сияқты авторлар арқылы зияткерлік даңққа ие болды. Дегенмен, Суареспен бірге интеллектуалдық қозғалыс өз бастауларынан айтарлықтай асып түсті, ал Суарес қалдырған мұра Ренессанстан барокколық схоластикаға өтуді белгілейді, сондықтан бұл кезеңді «Саламанка мектебі» деп атау енді қолайлы емес.

Құқық философиясы

Франсиско де Витория, Доминго де Сото, Мартин де Азпилкуэта (немесе Азпилкуэта), Томас де Меркадо, Франсиско Суарес сияқты мектептің көптеген жетекші тұлғалары ғана емес, философтар мен теологтар, сонымен қатар заңгерлер және табиғи құқық пен мораль ғылымын зерттеушілер болды. Олар Томас Аквиннің ілімдерін сол кездегі жаңа саяси-экономикалық жүйеге бейімдеуге кірісті. Саламанка мектебінің құқықтық доктринасы орта ғасырлық құқық туралы түсініктерде терең өзгерістер жасады, сол кездегі Еуропа үшін бұрын-соңды болмаған еркіндікті қорғады. Адамның табиғи құқықтары, түрлі нысандарда болса да, назар орталығына көшті, оның ішінде денелі тіршілік иесі ретіндегі құқықтар (өмірге құқық, меншікке ие болу сияқты экономикалық құқықтар) және рухани құқықтар (ой еркіндігі мен адамдық қадір-қасиетке құқық) кірді. Саламанка мектебі табиғи құқық тұжырымын қайта қарастырды: табиғаттың өзінен туындайтын, табиғи тәртіптегі барлық нәрсенің бөлісетін заң. Олардың қорытындысы мынадай болды: барлық адамдардың табиғаты бір болғандықтан, олардың өмір сүру және бостандыққа құқығы да бірдей. Мұндай көзқарастар еуропалық ой-санадағы жаңалық болды және Испанияда және Еуропада басым болған, Американың жергілікті халқының мұндай құқықтары жоқ деген пікірге қарсы келді.

Егемендік

Саламанка мектебі биліктің екі саласын ажыратты: табиғи немесе азаматтық және табиғаттан тыс салалар. Орта ғасырларда олар жиі біріктірілді, мысалы, епископтарды тағайындау құқығын немесе папаның уақытша билігін корольдерге беру арқылы. Билік салаларын бөлудің тікелей салдары – патшаның немесе императордың жандарға заңды билігі болмайды, сондай-ақ папаның да заңды уақытша билігі жоқ. Бұл үкімет билігінің шектелуі туралы идеяны қамтиды. Луис де Молинаның пікірінше, мемлекет сол кездегі сауда корпорацияларына ұқсас: билік жүргізушілер билік иелері (де-факто егемендер), бірақ оларға бағынышты, бірлесіп құралатын билік олардан шығады. Де Молинаның ойынша, қоғамның жеке тұлғаға деген билігі сауда корпорациясының мүшелеріне деген билігінен күштірек, себебі мемлекет билігі Құдайдың құдіретінен (кәсіби іс-әрекеттерінде тек жеке тұлғалардың өзіне билік етуінен емес) туындайды. Сол кезде Англия монархиясы патшалардың құдайлық құқығы теориясын дамытты, онда монарх Құдайдың билігінің жалғыз мұрагері болып саналады және поддандылар монархтың бұйрықтарын орындауға міндетті, әйтпесе Құдайдың жоспағына қайшы келеді. Оған қарсы, мектептің бірнеше өкілдері халықтың құдайлық егемендіктің құралы екенін, ал олар оны түрлі шарттармен ханзадаға беретінін айтты. Осылайша, кейінгі схоластикалық ғалымдар саяси өкілдіктің ерте заманғы теорияларын дамытуға үлкен үлес қосты. Бұл бағытта ең шалқақтап кеткені – Франсиско Суарес болды. Оның "Defensio Fidei Catholicae adversus Anglicanae sectae errores" ("Англикан сектасының қателіктеріне қарсы католик дінін қорғау", 1613 жыл) еңбегі халық егемендігінің заманауи қорғаушысы болды. Адамдар табиғатынан еркін туады, ешкімнің құлы емес және тіпті әділетсіз үкіметті құлатуға дейін наразылық білдіре алады. Де Молина сияқты, ол саяси билік ешбір жеке тұлғада шоғырланбайды деп мәлімдейді, бірақ ол биліктің иесін егемен жеке тұлғалардың жиынтығы емес, тұтастай халық деп ерекшелейді. Джин Жак Руссоның халық егемендігі теориясы халықты құрайтын бөліктердің жиынтығынан жоғары тұратын ұжымдық топ ретінде қарастырады. Мемлекеттің табиғи нысаны – демократия немесе республика, ал олигархия мен монархия екіншілік институттар болып табылады, олардың әділдікке талап етуі саяси құрылымда ұйымдастырылған билік етушілердің келісіміне негізделген.

Халықтар құқығы және халықаралық құқық

Франсиско де Витория ius gentium (халықтар құқығы) туралы ерте заманғы түсініктерді қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Ол заңды егемендік билік туралы өз идеяларын ұлттар арасындағы қатынастарға қатысты қолданып, халықаралық қоғам да барлық халықтардың құқықтарын құрметтейтін әділ принциптермен басқарылуы керек деген қорытындыға келді. Әлемнің жалпы игілігі жеке мемлекеттердің игілігінен жоғары тұр. Бұл мемлекеттер арасындағы қатынастар күшпен негізделуден заң мен құқықпен негізделуге өтуі керек дегенді білдіреді. Витория Гроттиуспен бірге «халықаралық құқықтың әкесі» деп есептеледі. Франсиско Суарес ius gentium ұғымын жіктеді. Ол қалыптасқан категорияларды пайдаланып, ius inter gentes пен ius intra gentes арасын мұқият ажыратты. Ius inter gentes (қазіргі халықаралық құқыққа сәйкес) – көптеген елдер арасындағы әділ келісім, бірақ ол табиғи емес, позитивтік құқық болғандықтан, міндетті түрде барлыққа бірдей емес еді. Ал ius intra gentes, яки азаматтық құқық, әр ұлтқа тән. Көптеген ғалымдар Витория мен Суарезді халықаралық құқық саласының алға басушылары және негізін қалаушылары ретінде, сондай-ақ Гроцийдің «De iure belli ac pacis» еңбегіне бастаушылар ретінде қарастырады. Алайда, Коскеньеми сияқты басқалар бұл гуманистік және схоластикалық ойшылдардың ешқайсысы халықаралық құқықты қазіргі мағынасында құрмағанын, оның тамырларын 1870 жылдан кейінгі кезеңде іздеу керек деп санайды.

Экономика

Саламанка мектебі экономика саласындағы "алғашқы экономикалық дәстүр" деп сипатталған. Бұл экономикалық теорияның бастауын Еуропаның материгіне көшірді, соның салдарынан ғылымның барлық тарихын қайта қарау қажеттігі туды. Тікелей әсері болмаса да, Саламанка мектебінің экономикалық ойлары Австрия мектебінің ойларымен көптеген жағынан үйлеседі. Мюррей Ротбард оларды "австриялықтардың алға басушылары" деп атады.

Бұрынғы оқиғалар

1517 жылы сол кезде Сорбоннада оқыған де Виториа Антверпендегі испан саудагерлерімен жеке байлығын арттыру мақсатында сауда-саттықпен айналысудың моральдық тұрғыдан дұрыс екендігі туралы кеңескен. Бүгінгі таңда, олар кәсіпкерлік белсенділік туралы консультация сұраған деуге болады. Осы кезден бастап Витория және басқа да дінтанушылар экономикалық мәселелерді зерттеді. Олар ескірген көзқарастардан бас тартып, табиғи құқық принциптеріне негізделген жаңа идеяларды қабылдады. Осы көзқарас бойынша, табиғи тәртіп адамдардың, тауарлардың және идеялардың "еркін қозғалысына" негізделген, бұл адамдарға бір-бірін тануға және бауырластық сезімін күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл сауданың кінәсіз ғана емес, жалпыға ортақ игілікке де қызмет ететінін көрсетеді.

Жеке меншік

Саламанка мектебінің жақтастары мүлік экономикалық белсенділікті қоздыратын пайдалы әсерге ие екендігіне келісті, бұл өз кезегінде жалпы әл-ауқатқа үлес қосты. Диего де Коваррубиас и Леева (1512–1577) адамдардың мүлікке иелік ету құқығы ғана емес, сонымен қатар – бұл ерекше қазіргі заманғы идея – олар осы мүліктен пайда алуға эксклюзивті құқыққа ие екенін, бірақ қауымдастық та пайда көруі мүмкін деп санайтын. Дегенмен, зор қажеттілік туған кезде барлық заттар ортақ мүлікке айналады. Луис де Молина жеке меншік иелері өздерінің мүліктеріне ортақ мүліктен гөрі жақсырақ қарайды деп мәлімдеді, бұл ортақ мүліктің трагедиясының бір түрі.

Ақшаға салынатын пайыздар

Қарыз алу (сол кезде қарыздың үстінен пайыз алуды білдіретін) Католик шіркеуі әрқашан теріс қараған. Үшінші Латерандық кеңес қарызды бастапқыда берілгеннен артық ақшамен өтеуді айыптады; Вена кеңесі өсімқорлыққа тыйым салды және өсімқорлыққа төзімді кез келген заңнаманы еретикалық деп жариялады; алғашқы схоластиктер пайыздарды алуды сынады. Орта ғасыр экономикасында қарыздар қажеттіліктен туындады (жаман егін, жұмыс орнындағы өрт) және осындай жағдайларда пайыз алу моральдық тұрғыдан кінәлі деп есептелді. Ренессанс дәуірінде адамдардың еркін қозғалысы сауданың өсуіне және кәсіпкерлерге жаңа, табысты бизнес бастауға қолайлы жағдайлардың тууына мүмкіндік берді. Қарыз ақшасы енді тек тұтынуға ғана емес, сонымен қатар өндіріске де жұмсалатынын ескерсек, оны бұрынғыдай қарастыру мүмкін емес еді. Саламанка мектебі пайыз алуды негіздейтін түрлі себептерді келтірді. Қарыз алған адам пайда көреді; пайызды қарыз берушінің тәуекелі үшін төленген сыйлық ретінде қарастыруға болады. Сондай-ақ, қарыз беруші қарыз алған ақшаны пайдаланудың басқа мүмкіндіктерін жоғалтқандықтан, мүмкіндік құны туралы мәселе туындады. Соңғысы, және бәлкім ең жаңасы, ақшаның өзін тауар ретінде қарастыру және ақшаны пайдалану үшін пайыз түрінде үстеме ақы алу қажеттігі еді. Мартин де Азпилкуэта уақыттың әсерін қарастырып, ақшаның уақыт құнын анықтады. Барлық жағдайлар тең болғанда, адам болашақта емес, қазір жақсылықты алуды қалайды. Бұл қалау жоғары құндылықты көрсетеді. Осы теория бойынша пайыз – қарыз берушінің ақшадан айырылған уақыты үшін төленетін ақы.

Теология

Франсиско де Виторияның тұсында Саламанка университеті теология саласындағы белсенділік кезеңін бастады, әсіресе Томизмнің қайта жаңғыруы, оның ықпалы жалпы еуропалық мәдениетке, әсіресе басқа еуропалық университеттерге тарады. Саламанка мектебінің теологияға ең маңызды үлесі – бұрын назарда болмаған, адамзатқа қатысты мәселелерді зерттеу және бұрын қойылмаған сұрақтарды көтеру болды деуге болады. Осы жаңа, практикалық теологияны ертерек схоластикалық теологиядан ажырату үшін кейде "позитивті теология" термині қолданылады.

Адептілік

Діннің барлыққа үстемдік еткен дәуірінде, іс-әрекеттердің моральдық тұрғысын талдау – қоғамға қызмет ету үшін ең тиімді және пайдалы зерттеу саналды. Заң және экономика мектебінің жаңа үлесі қоғамның жаңа жағдайларда кездесетін нақты қиындықтар мен моральдық мәселелерге қатысты болды. Соның нәтижесінде, жылдар бойы моральдық тұйысктарға берілген нақты жауаптар жиынтығы – казуистика қалыптасты. Бірақ, табиғаты бойынша, казуистика толық бола алмайды, сондықтан одан әрі жалпы ережелер мен принциптерді іздеуге ұласты. Осыдан ықтималдық пайда болды, онда соңғы өлшем – шындық емес, жамандық таңдамаудың сенімділігі болды. Бартоломе де Медина негізін қалап, Габриэль Васкес және Франсиско Суарес дамытқан ықтималдық, алдағы ғасырлардағы моральдық ойдың ең маңызды мектебіне айналды.

Де auxiliis дау-дамай

De auxiliis дау-дамайсы – 16 ғасырдың соңында иезуиттер мен доминикандықтар арасында болған пікір таласы. Бұл даудың тақырыбы – рақым мен алдын ала белгілеу, яғни адамның еркіндігін немесе ерік-жігерін Құдайдың толық білуімен қалай үйлестіруге болады. 1582 жылы иезуит Пруденсио Монтемайор мен Фрай Луис де Леон адамның бостандығы туралы ашық түрде айтты. Доминго Банез олардың ерік-бостандығына тым көп мән бергенін және еретиктерге ұқсайтын терминология қолданғанын мәлімдеді; ол оларды испан инквизициясына шағымдап, Пелагиандыққа жатқызып, оның мәні – түпкі күнә туралы доктринаны және Құдайдың рақымын ескермей, адамның ерік-бостандығына сенім ұстау екенін айтты. Монтемайор мен де Леонға мұндай идеяларды оқытуға және қорғауға тыйым салынды. Леон Банезді «лютерандық қателік жасады» деп айыптап, Мартин Лютердің ілімдерін ұстанды деп көрсетті. Лютерлік ілім бойынша, адам түпкі күнәнің салдарынан «күнәларында өлген» (Ефестіктерге 2:1) және өзінің күшімен құтқара алмайды; тек Құдай ғана адамды құтқара алады, «сенім арқылы рақыммен құтқарылдыңыздар. Бұл – Құдайдың сыйы, сондықтан ешкім мақтанбауы керек» (Ефестіктерге 2:8–9). Банез кінәсіз деп танылды. Дегенмен, бұл дауды тоқтатқан жоқ, Луис де Молина оны 1588 жылы жарық көрген «Concordia liberi arbitrii cum gratiae donis» еңбегімен жалғастырды. Бұл иезуиттердің ұстанымын ең жақсы көрсететін туынды саналады. Пікір таласы жылдар бойы жалғасты, соның ішінде доминикандықтар папа Климент VIII-ді де Молинаның «Concordia» еңбегін айыптауға көндіруге тырысты. Ақырында, 1607 жылы Павел V доминикандықтар мен иезуиттердің өз идеяларын қорғауға құқығын мойындады, сонымен қатар осы келіспеушіліктің екі тарапын да ерестік деп тануға тыйым салды.

Әлемдегі зұлымдықтың болуы

Жамандықтың шексіз жақсы және құдіретті Құдай жаратқан және билейтін әлемде болуы ұзақ уақыттан бері парадокс ретінде қарастырылып келеді. (Қараңыз: Зұлымдық мәселесі). Витория бұл парадоксты алдымен ерік бостандығының әр адамға Құдайдың берген сыйы екенін айту арқылы шешті. Әрбір адамның әрқашан тек жақсылықты ғана еркін таңдауы мүмкін емес. Осылайша, жамандық адамның ерік бостандығы арқасында жақсылықты таңдамауынан туындайды.