Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пуэрто-Риколық еңбек ұйымдастырушы (1879–1922)
Puerto Rican labor organizer (1879–1922)
Луиза Капетилло (28 қазан 1879 – 10 сәуір 1922) Пуэрто-Риконың ең танымал еңбек көшбасшыларының бірі болды. Ол анархист жазушы, белсенді, еңбек ұйымдастырушы, жұмысшылардың құқықтары, әйелдердің құқықтары, еркін махаббат және адам азаттығы үшін күресті.
Luisa Capetillo (October 28, 1879 – April 10, 1922) was one of Puerto Rico's most famous labour leaders. She was an anarchist writer, activist, labour organiser who fought for workers' rights, women's rights, free love, and human emancipation.
Әсерлер
Луиза Капетильоға ата-анасы, ортасы, жеке тәжірибесі және оны қоршаған әдебиеттер зор әсер етті. Оның ата-анасының екеуі де көптеген идеалдарды бөлісті, соның ішінде романтизмге қатысты идеалдар да бар еді. Анасы француз тегінен болғандықтан, әйелдер өз идеалдарын қорғап, өздеріне сай әрекет етуі керек деп сенді. Ол Жорж Санның бостандыққа шыққан әйелдің «саяси және жеке өмірінде революциялық бола алатыны, некеге және адам қатынастарын реттейтін барлық әлеуметтік келісімдерге қарсы тұратыны, бірақ махаббат атынан барлығын құрбан етуге дайын» деген сенімін қатты қолдады. Маргарита осы идеалдарды іске асырды, өйткені ол сүйген адамымен бірге өмір сүрді, бала туды және өзін өзі қамтамасыз етті. Кейін Луиза анасына былай деді: «Сүйікті анам, мені бақылауға тырысқан, немесе дәстүрлі ойлауға мәжбүрлеген сендерге. Сіздер маған еркін сұрақ қоюға рұқсат бердіңіздер, тек асыра сілтегендеріңізді айыптадыңыздар, бірақ мені ешқандай жағдайға мәжбүрлемедіңіздер». Әкесі Луис оған оқуға және жазуға үйретті. Луиза Капетильо бала кезінде оқыған әдебиеттерден анархизм мен романтизм идеалдарын дамытты. Ол Виктор Гюго мен Эмиль Зола сияқты француз жазушыларының, Лев Толстой сияқты орыс романтиктерінің көптеген шығармаларын оқыды. Осы кітаптардың бірі арқылы ол анархистердің «мінез-құлық табиғатқа неғұрлым жақын болса, соғұрлым әділ қоғамға жақын болады» деген сенімін кездестірді. Толстой оның рухани сенімдерін ең жақсы бейнелеген жазушы болды. Оның мұрасы оны жазушы ретінде одан да шабыттандырды. Ол «Influencias de las ideas modernas» (Заманауи идеялардың ықпалы) атты пьеса жазды, оның философиясы осы пьесаға негіз болды. Басты кейіпкерлердің бірі Толстойдың өзі болуы мүмкін. Бір кейіпкер: «Достарым, менің мінез-құлқыма таңғалмаңыздар. Мен Малатеста, Толстой және Зола оқыдым, сондықтан бұрын түсінбеген көптеген нәрсені түсіндім», – деді, бұл оның өзінің көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Луиза бала кезінде крещение алған болса да, ересек болғаннан кейін католик шіркеуінен бас тартып, тіпті дін қызметкерлерін екіжүзділікпен айыптады. «Энсайос Либертариос» (Еркіндікшіл эсселер) атты эссесінде ол: «Балаларыңызды крещениеге өткізбеңіздер. Ойлап көріңіздер. Егер бұл қажет болса, онда оған сенбейтін миллиондаған адамның болуы абсурд болар еді», – деп жазды. Ана ретінде ол балаларын ешқашан крещениеге өткізбеді және қызына жазған хатында: «Мен сені ешқашан дұға етуге үйреткен емеспін, ол сезіммен келуің керек. Сен ешқандай діни рәсіммен крещение алған емессің», – деді. Ол ұйымдасқан дінді адамдар үшін түрме деп есептеді.
Luisa Capetillo was greatly influenced by her parents, her environment, her personal experiences and the literature she surrounded herself with. Both of her parents shared many ideals, including those related to Romanticism. Her mother being of French descent, believed women should defend their ideals and act according to themselves. She strongly sided with George Sands' beliefs that the old liberated woman could be "revolutionary, both politically and in her personal life, opposed to marriage and to all social contracts that would regulate human relations, but willing to sacrifice everything in the name of love". Margarita reflected these ideals since she lived and procreated with the man she loved at the same time providing for herself. Later on, Luisa would dedicate the following words to her mom: "To you, dear mother of mine, who tried to control me, or make me think traditionally. You allowed me to inquire freely, only reproaching what you thought were exaggerations, without forcing me in any way". As for her father, Luis, he taught her how to read and write. Luisa Capetillo also developed her ideals of anarchism and romanticism from the literature she read in her childhood. She read much of French writers like Victor Hugo and Émile Zola and of Russian Romantics like Leo Tolstoy. Through some of these books, she encountered anarchists' beliefs that "the closer behavior is to being natural, the closer it will be to a just society". Tolstoy was probably the author that most closely reflected her spiritual beliefs. His legacy inspired her even further as a writer. She wrote a play titled "Influencias de las ideas modernas" (The Influence of Modern Ideas) which clearly was motivated by his philosophies. One of the main characters can be said to be Tolstoy himself. One of the characters says "Well, my friends, don't let my ways surprise you. I have read Malatesta, Tolstoy and Zola, so I have understood many things that I couldn't before", which can be interpreted as a reflection of herself. Even though Luisa was baptized as a child, as an adult she rejected the Catholic Church and even called priests hypocrites. In one of her essays titled Ensayos Libertarios (Libertarian Essays), she wrote "don't baptize your children. Think about it. If it were so necessary, it would be stupid for there to be millions of human beings who don't believe in it". As a mother, she never baptized her children and in one letter she wrote to her daughter she said " I never taught you to pray, that is something you have to feel. You are not baptized by any religious rite." She considered organized religion to be a form of prison for humans.
Нанымдар
Ол өзін анархист және рухани адам деп санады. "Анархист және спиритуалист пе?" атты эссесінде – "Уф, уф!" – Луиза өзін христиан және анархист санағанын ашық айтты. Әдетте адам анархист немесе христиан болады, бірақ ол екеуін де қатар ұстануға болатынын қорғады. Ол балаларына қандай да бір дінге емес, жақсы самариялық болудың қалай екенін үйретті. Қызына жазған хатында жақсы адам болу үшін міндетті түрде шіркеуге барудың қажеті жоқ екенін айтты. Оның орнына, кедейлерге көмектесіп, ашарғандарды тойдырып, ауруларды емдеуге болатынын жазды.
She considered herself both an anarchist and spiritual person. In an essay she wrote, titled ¿Anarquista y espiritista? ¡Uf, uf! (Anarchist and Spiritis? Humph! ), Luisa opened up on how she considered herself a Christian and an anarchist. Traditionally you're either an anarchists or a Christian, but she defended the position that you can be both. She taught her children how to be a good Samaritan without having to follow a particular religion. In a letter she wrote to her daughter she advised her that in order to be considered good, she didn't have to attend Mass. Instead, she could visit the poor, feed the hungry and nurse the sick.
Еңбек көшбасшысы және әйелдер құқығын қорғаушы
1905 жылы шаруалар ереуілі кезінде Капетильо үгіт-насихат жазып, жұмысшыларды ереуілге ұйымдастырды. 1910 жылы ол "FLT" (Америкалық Еңбек Федерациясы) үшін тілші болып, Пуэрто-Рико бойынша саяхаттап, әйелдерді біліммен қаруландырып, ұйымдастырды. Оның туған қаласы Аресибо елдегі ең көп кәсіподақталған аймаққа айналды. Сонымен қатар, ол әйелдер мәселелерін қамтитын «La mujer» атты жеке газетін шығарды. Капетильо темекі фабрикасында 12 сағаттық жұмыс кезегінде жұмыс істейтін әйелдерге кітап оқу бағдарламасын ұйымдастырды. Ол осы жерде көптеген феминистік қағидаларын қалыптастырған деп есептеледі. 1908 жылы «FLT» конвенциясында Капетильо кәсіподақтың әйелдерге сайлау құқығын бекіту туралы шешім қабылдауын сұрады. Ол барлық әйелдердің ерлермен тең дауыс беру құқығына ие болуын талап етті. Капетильо Пуэрто-Риконың алғашқы сайлау құқығы үшін күрескендерінің бірі саналады. 1912 жылы Капетильо Нью-Йоркке сапар шегіп, кубалық және пуэрто-риколық темекі жұмысшыларын ұйымдастырды. Кейін ол Флорида штатының Тампа қаласына барып, жұмысшыларды ұйымдастырумен айналысты. Флоридада ол «Mi Opinión» басылымының екінші нөмірін жариялады. Ол сондай-ақ Куба мен Доминикан Республикасына барып, ереуілдегі жұмысшыларға қолдау көрсетті. 1915 жылдың 24 шілдесінде ол Пуэрто-Рикода жұрт алдында шалбар киген алғашқы әйел болып, қоғамдық нормаларға қарсы шықты. Капетильо сол кезде «қылмыс» саналғандықтан түрмеге қамалды, бірақ судья кейіннен оған қойылған айыптарды түсіріп тастады. Ол осы наразылық әрекетін қайталап, Кубаға кемемен келгенде де шалбар киді, бірақ бұл жолы судья оған кешірім жасамады және ол жазасын өтеді. Осы жылы ол басқа еңбек белсенділерімен бірге Пуэрто-Рико заң шығару органында ең төменгі жалақы заңын қабылдауға көмектесті. 1916 жылы Капетильо президент Менокалдың бұйрығымен елден қуылды.
During a farm workers' strike in 1905, Capetillo wrote propaganda and organized the workers in the strike. In 1910 she became a reporter for the "FLT" (American Federation of Labor) and traveled throughout Puerto Rico educating and organizing women. Her hometown, Arecibo, became the most unionized area of the country. Additionally, she also started her own newspaper called La mujer, which confronted women's issues. Capetillo started a program of reading to the women who worked 12 hour shifts on the shop floor making cigars. It is assumed that is where she developed many of her feminist principles. In 1908, during the "FLT" convention, Capetillo asked the union to approve a policy for women's suffrage. She insisted that all women should have the same right to vote as men. Capetillo is considered to be one of Puerto Rico's first suffragists. In 1912, Capetillo traveled to New York City, where she organized Cuban and Puerto Rican tobacco workers. Later on, she went to Tampa, Florida, where she also organized the workers. In Florida, she published the second edition of "Mi Opinión". She also traveled to Cuba and the Dominican Republic, where she joined the striking workers in their cause. In July 24 1915, she challenged the mainstream society by becoming the first woman in Puerto Rico to wear pants in public. Capetillo was sent to jail for what was then considered to be a "crime", but the judge later dropped the charges against her. She would repeat this act of rebellion again stepping off the boat into Cuba where the judge was not so lenient leading to her serving time. In that same year, along with other labor activists, she helped pass a minimum wage law in the Puerto Rican Legislature. In 1916, Capetillo was deported by President Menocal.
Мұра
Капетильо 1922 жылдың 10 сәуірінде Пуэрто-Рикода туберкулезден қайтыс болды. 1990 жылы "Луиза Капетилло, әділет құмарлығы" (Luisa Capetillo, pasión de justicia) атты телефильм түсірілді. Оның режиссері – Соня Фриц, ал музыкалық аранжировкаларын Зораида Сантьяго жасады. Аресибода "Луиза Капетилло қорғау үйі" (Casa Protegida Luisa Capetillo) орналасқан, ол коммерциялық емес ұйым. Оның мақсаты – физикалық немесе психикалық зорлық көрген әйелдерді қорғау. Пуэрто-Рико университетінің Кайе кампусы 1990 жылдың наурыз айында Луиза Капетиллоның құжаттама орталығын ашты. Орталық 1986 жылы университетте басталған Әйелдерді зерттеу жобасының бөлігі болып табылады және Анхель Рамос қорынан қаржылық көмек алды. 2014 жылдың 29 мамырында Пуэрто-Риконың заң шығару жиналысы Сан-Хуан қаласындағы "Пуэрто-Рико әйелдерінің құрметіне арналған алаң" (La Plaza en Honor a la Mujer Puertorriqueña) алаңында 12 белгілі әйелді тақташалармен құрметтеді. Тақташаларда көрсетілгендей, бұл 12 әйел өзінің еңбегі мен мұрасы арқасында Пуэрто-Рико тарихында ерекше көзге түсті. Капетильо осы құрметке ие болғандардың қатарында болды.
Capetillo died on April 10, 1922, in Puerto Rico from tuberculosis. In 1990, a made for T. V. movie titled "Luisa Capetillo, pasión de justicia" (Luisa Capetillo, passion of justice) was made. It was directed by Sonia Fritz and the musical arrangements were made by Zoraida Santiago. In Arecibo there is a Casa Protegida Luisa Capetillo, which is a non profit organization whose purpose is to defend women who have been mistreated physically or mentally. The University of Puerto Rico, Cayey Campus established the Luisa Capetillo Center of Documentation Hall in March 1990. The center is part of the Women Studies project started in 1986 by the university and has received financial help from the Ángel Ramos Foundation. On May 29, 2014, The Legislative Assembly of Puerto Rico honored 12 illustrious women with plaques in the "La Plaza en Honor a la Mujer Puertorriqueña" (Plaza in Honor of Puerto Rican Women) in San Juan. According to the plaques the 12 women, who by virtue of their merits and legacies, stand out in the history of Puerto Rico. Capetillo was among those who were honored.