Кіріспе

Кубалық испан жазушысы Гертрудис Гомес де Авельянеда и Артеага (23 наурыз 1814 – 1 ақпан 1873) – 19 ғасырдың кубалық испан жазушысы. Ол Пуэрто-Принсипиде, қазіргі Камагуэйде дүниеге келді және 22 жасқа дейін Кубада өмір сүрді. 1836 жылы оның отбасы Испанияға көшті, онда ол "La Peregrina" (Саяхатшы) деген атпен жазуын бастады және 1859 жылға дейін онда тұрды. Содан кейін ол екінші күйеуімен Кубаға қайтып оралды, ол 1863 жылы қайтыс болғанға дейін, кейін Испанияға оралды. Ол 1873 жылы Мадридте 58 жасында қант диабетінен қайтыс болды. Ол өте көп шығарма жазды, 20 пьеса және көптеген өлеңдердің авторы. Дегенмен, оның ең танымал туындысы – 1841 жылы Мадридте жарық көрген құлдыққа қарсы роман "Саб". Романның басты кейіпкері – өзінің әйелі Карлотаға терең ғашық құл, ол оның сезімдерін білмейді.

Ерте өмір

Мария Гертрудис де лос Долорес Гомес де Авельянеда и Артеага 1814 жылдың 23 наурызында Санта-Мария-де-Пуэрто-Принсипеде дүниеге келді, ол көбінесе жай ғана Пуэрто-Принсипе деп аталатын және қазір Камагуэй деп белгілі қала еді. Авельянеданың заманында Пуэрто-Принсипе Орталық Кубадағы провинциялық астана болып табылды, ал Куба Испанияның бір бөлігі еді. Оның әкесі Мануэль Гомес де Авельянеда и Гил де Табоада 1809 жылы Кубаға келген және Нуэвитас портының басқарушысы болған испандық теңіз офицері еді. Оның анасы Франсиска Мария дель Росарио де Артеага и Бетанкур Баск елі мен Канар аралдарынан тегі бар креолла, Пуэрто-Принсипедегі ең танымал және маңызды отбасылардың бірі болған бай Артеага и Бетанкур отбасының мүшесі еді. Авельянеда ата-анасының некесінен туған бес баланың ең үлкені болды, бірақ одан және оның кіші інісі Мануэль ғана балалық шақтың қырсынынан аман қалды. Оның әкесі 1823 жылы, Авельянеда тоғыз жасқа толғанда қайтыс болды, ал анасы он айдан кейін Пуэрто-Принсипеде орналасқан испан подполковнигі Гаспар Исидоро де Эскалада и Лопес де ла Пеньяға қайтадан үйленді. Авельянеда оны ұнатпады және ол тым қатал деп ойлады; ол үйден алыс болғанда қуанышқа бөленді. Анасы қайтадан үйленгеннен бастап, Кубадан Испанияға кеткенге дейін Авельянеда әкесінің бірінші некесінен туған екі ағасы – Мануэль мен Гертрудис, кіші інісі Мануэль және анасының Эскаладамен некесінен туған үш інісі – Фелипе, Жозефа және Эмилиомен жылына екі-үш ай ғана көрісетін. Авельянеданың ағалары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар басқа жерде тұрған. Оның кіші інісі Мануэль оның сүйікті адамы болды, ал ол үш кіші жартылай бауырына күтім жасады. 13 жасында ол Пуэрто-Принсипедегі ең бай адамдардың бірі болған алыс туысымен құдаланды. Анасының әкесі егер ол осы некеге тұрса, оның мүлкінің бестен бір бөлігін беруге уәде берді, осы некені өзі ұйымдастырған еді. 15 жасында ол отбасының қарсылығына қарамастан, бұл келісімді бұзды, нәтижесінде әкесінің өсиетінен тыс қалды. (Оның әкесі 1832 жылы, Авельянеда 17 немесе 18 жаста болғанда қайтыс болды.) Осы ауыр оқиға оның ата-анасы ұйымдастырған некелерге және патриархалды билікке деген жеккөрушілігін күшейтті, сондай-ақ үйленген әйелдердің құлдар сияқты екеніне сендірді. Некеге деген оның жеккөрушілігінің себебі де оның құрбысы Анжелитаның бақытсыз некесі болды, ол отбасы таңдаған адамға үйленуден бас тартқаннан кейін оның жалғыз досы болды. Авельянеда өзінің мойындауынша, ерке бала болды, өйткені оның отбасының құлдары барлық жұмыстарды орындады. Оның көп бос уақыты болды, оны ол оқуға жұмсады. Оның ұстаздарының бірі – кубалық ақын Хосе Мария Эредиа еді.

Испанияға көшіп бару

1836 жылы Эскалада құлдар көтерілісіне қатысты алаңдаушылыққа түсті, сол себепті әйеліне оның мүлігі мен құлдарын сатуға және отбасын Кубадан Испанияға көшіруге көндірді. 22 жастағы Авельянеда осы идеяны қолдады, себебі ол Андалусиядағы әкесінің туыстарымен кездесуді қалады. 1836 жылдың 9 сәуірінде отбасы Еуропаға аттанды және екі айдан кейін Францияның Бордо қаласына жетті. Олар он сегіз күн сол жерде болды, содан кейін Испанияның Галисия аймағына кемемен жол тартты. Олар Эскаладаның отбасымен бірге А-Коруньяда екі жыл тұрды. Авельянеда Галисияның белгілі бір әлеуметтік топтарына шақырылды және 1837 жылы Галисияның сол кездегі генерал-капитаны Мариано Рикафорттың ұлы Франсиско Рикафортқа күйеуге шығуға ұсыныс алды. Алайда ол оған тұрмысқа шықпады, себебі ол экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізбей тұрмысқа шығуға ниеттенбеді, ал оның әкесі оның мұрасын бермеді. Франсиско Карл соғыстарына қатысу үшін жіберілгенде, ол Галисиядан кіші інісі Мануэльмен бірге Севильяға кетті және оны енді ешқашан көрмеді. Галисиядан кетуге қуанды, себебі галисиялық әйелдер оның қолмен жұмыс істеуден бас тартуы мен оқуға құштарлығы үшін оны сынады. Сонымен қатар, ол ылғалды климат пен мәдени өмірдің болмауына наразы болды. Ол Андалусияның Севилья провинциясындағы Константинаға барды, онда оның әкесінің отбасы тұрды. 1839 жылы Севильяға келгеннен кейін көп ұзамай ол бай, білімді және әлеуметтік жағынан белгілі жас жігіт Игнасио де Сепеда и Алькальдемен танысып, терең ғашық болды. Авельянеданың алғашқы сүйген адамы – Игнасио де Сепеда болды, ол оның көптеген жазбаларының, негізінен махаббат хаттарының негізгі тақырыбы болды. (1839 жылдан 1854 жылға дейін жазылған қырық махаббат хаты бар еді. Ол қайтыс болғаннан кейін оның жесірі оларды мұрагерлікке алып, жариялады.) Ол 1839 жылдың шілде айында оған өмірбаян да жазды. Авельянеданың өмірбаян жазған зерттеушілер оның ерте өмірі туралы ақпарат үшін осы жазбаға тым көп сенеді, себебі ол нақты мақсатпен жазылған: Сепедаға жақсы әсер ету үшін. Мысалы, ол өзінің шын жасынан кішірек екенін айтты, себебі Сепеда одан екі жас кіші еді және ол өзін мүмкіндігінше жас көрсетуді қалады. Бұл көздің бұрмаланғандығына тым көп сенгендіктен, оның өмірінің алғашқы 22 жылы туралы нақты мәліметтер аз. Сепедаға жазылған автобиография – оның өмірінде жазған төрт автобиографиясының екіншісі болды; қалған үшеуі тиісінше 1838, 1846 және 1850 жылдары жазылған. Ол Сепеданы қатты жақсы көрсе де, ол онымен некеге тұруға ниеттенген жоқ. Оның бір себебі – оның жеткіліксіз байлығы. Ол сондай-ақ оның әйелдік қасиеттері жеткіліксіз екенін айтты, оның сөйлеуге бейімділігі артық және 19 ғасырдың әйелі үшін жиі агрессивті екенін атап өтті. Сепедамен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін ол Мадридке кетті. Мадридте оның көптеген құштарлыққа толы махаббат оқиғалары болды, олардың кейбіреулері испан романтизмімен байланысты белгілі жазушылармен болды. Оның түрлі еркектермен бірнеше рет құдаласуы болды. Сол жерде ол Габриэль Гарсия Тассарамен танысып, оған ғашық болды. Ол сондай-ақ Севильядан шыққан ақын еді. 1844 жылы ол Тассарадан заңды емес қызды дүниеге келтірді. Бала туғаннан кейін Тассара оны және оның анасын тастап кетті, оны қызы деп мойындаудан бас тартты. Бала бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Бұл Авельянеданың мансабының шыңында жүрегін ауыртып, қиын жағдайға түсірді. Авельянеда көп ұзамай Кортеске жұмыс істейтін және өте бай Дон Педро Сабатерге тұрмысқа шықты. Ол сондай-ақ жазушы болды және әйеліне көптеген өлеңдер жазды. Олар 1846 жылдың 10 мамырында үйленді. Сабатер қатерлі ісікке шалдыққан деп күдіктелді. Ол үйленгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болып, Авельянеданы қайғыға қалдырды. Нәтижесінде, ол оның қайтысынан кейін бірден монастырға кірді және оның соңғы пьесасы сияқты жақсы пікір алмаған «Эгилона» атты пьеса жазды. 1853 жылдың қаңтар айында ол өзінің қайтыс болған досы Хуан Никасио Галлегоға тиесілі орын бос қалғаннан кейін Корольдік академияға оқуға түсуге тырысты. Көптеген адамдар оны құрметтесе де, әйел болғандықтан ол көпшілік алдында жазуға лайық емес еді. Ол жоғары санаттағы бай және танымал отбасынан шыққан, бірақ бұл оған жазу арқылы қалаған атақ-даңқты оңай бермеді. Академиядағы барлық ерлер оның шығармаларын білетін және оларға қызығушылық танытқан кезде, олар оған әйел болғандықтан ғана кіру құқығын бермеді.

Кубаға оралу

1855 жылы 26 сәуірде Доминго Вердуго и Массиу деген полковникке қайта тұрмысқа шықты. 1859 жылы күйеуінің жарақаттануына байланысты олар Мадридтен Кубаға көшіп барды, олар екеуі де сол жерде дүниеге келген. Олар сол кезде Кубаның генерал-капитаны болған Франсиско Серраномен жақын қарым-қатынаста болды. Кубаға келген соң, оны концерттер, мерекелер мен музыкамен жылы күтіп алды. Олардың келгеннен кейін көп ұзамай Вердугоның денсаулығы нашарлап, 1863 жылы 28 қазанда қайтыс болды. Бұл оны қатты күйзеліске түсірді, ол Нью-Йорк, Лондон, Париж және Севильяға бірнеше рет сапарлағаннан кейін Мадридке қайтуға шешім қабылдады.

Соңғы жылдары және өлімі

Соңғы жылдары Мадридте өмір сүрді. 1868 жылы оның інісі Мануэль қайтыс болды. Ол өзінің жинақталған әдеби шығармаларының (lang es) бірінші томын жариялады, Sab және Dos mujeres романдарын кіргізбей. 58 жасында 1873 жылдың 1 ақпанында Мадридте қайтыс болды, бірақ Севильяда, інісі Мануэльмен бірге жерленді.

Мұра

Гертруд Гомес де Авельянеда кубалық немесе испан жазушысы ма деген мәселе көп талқыланды. Ол көбінесе "романтикалық поэзияның бейнесі, қоғамдық құрметке ие болған, бірақ жеке өмірінде қатты қайғыға батқан трагедиялық кейіпкер" ретінде қарастырылады. Осы бейненің қаншалықты дәл екеніне қарамастан, ол өмір бойы оны белсенді түрде насихаттағаны және оның өлімінен кейін де көптеген беделді сыншылар мен жанкүйерлер Авельянеданың осы бейнесін таратқаны белгілі. Сонымен қатар, оның көптеген туындылары Игнасио Сепедаға жазған махаббат хаттарының өлімнен кейін жариялануына байланысты өмірбаяндық тұрғыдан қарастырылады, тіпті оның өмірі оның әдеби мұрасының кең мәдени маңыздылығын басып тастады.