Кіріспе
Рентген сәулесін қолдана отырып материалдарды сипаттау әдісі.
Рентген спектроскопиясы – материалдарды сипаттау үшін рентген сәулесін пайдаланатын бірнеше спектроскопиялық әдістердің жалпы атауы.
Характерлік рентгендік спектроскопия
Атомның ішкі қабығындағы электрон фотон энергиясының әсерінен қоздырылып, жоғары энергия деңгейіне өтеді. Ол төменгі энергия деңгейіне қайтқанда, қоздыру арқылы алған энергиясы элементке тән толқын ұзындығы бар фотон түрінде шығарылады (бір элементке бірнеше ерекше толқын ұзындығы тән болуы мүмкін). Рентген сәулесінің шығарылу спектрін талдау үлгінің элементтік құрамы туралы сапалық мәліметтер береді. Белгілі құрамы бар үлгілердің спектрлерімен үлгі спектрін салыстыру сіңіру, флуоресценция және атомдық санға қатысты математикалық түзетулер жасалғаннан кейін сандық нәтижелерді қамтамасыз етеді. Атомдарды зарядталған бөлшектердің жоғары энергиялы шоғымен, мысалы электрондармен (электрондық микроскоптағыдай), протондармен (PIXE қараңыз) немесе рентген сәулелерінің шоғымен (рентгендік флуоресценция, немесе XRF, сондай-ақ жақында трансмиссиялық XRT-де) қоздыруға болады. Бұл әдістер H, He және Li элементтерін қоспағанда, барлық периодтық жүйедегі элементтерді талдауға мүмкіндік береді. Электрондық микроскопияда электрондық шоқ рентген сәулелерін қоздырады; ерекше рентген сәулелерінің спектрін талдау үшін екі негізгі техника бар: энергиялық дисперсиялық рентген спектроскопиясы (EDS) және толқын ұзындығын дисперсиялық рентген спектроскопиясы (WDS). Рентген сәулелерін беру (XRT) кезінде эквивалентті атомдық құрам (Zeff) фотоэлектрлік және Комптон эффектілеріне негізделген түрде анықталады.
Энергияны дисперсиялайтын рентгендік спектроскопия
Энергияны шашыратушы рентген спектрометрінде, жартылай өткізгіш детектор кіріп келетін фотондардың энергиясын өлшейді. Детектордың қалыпты жұмыс істеуі мен ажыратымдылығын сақтау үшін оны сұйық азотпен немесе Пельтье салқындату арқылы салқындату қажет. EDS электронды микроскоптарда (информация алу мақсаты спектроскопия емес, бейнелеу болған жағдайда) және арзан және/немесе портативті XRF құрылғыларында кеңінен қолданылады.
Толқын ұзындығы дисперсиялық рентгендік спектроскопиясы
Толқын ұзындығы дисперсивті рентген спектрометрінде бір монокристалл фотондарды Брэгг заңы бойынша дифракциялайды, содан кейін оларды детектор жинайды. Дифракциялық кристалл мен детекторды бір-біріне қатысты жылжыту арқылы спектрдің кең ауқымын бақылауға болады. Кен спектрлік диапазонды бақылау үшін үш немесе төрт түрлі монокристалл қажет болуы мүмкін. EDS-тен айырмашылығы, WDS – спектрді сатылап жинау әдісі. WDS, EDS-тен баяу және спектрометрдегі сынаманың орналасуына сезімтал болғанымен, оның спектрлік ажыратымдылығы мен сезімталдығы жоғары. WDS микрозондтарда (рентгендік микроталдау негізгі міндет болатын жерде) және XRF-те кеңінен қолданылады; сондай-ақ, ол рентгендік дифракция саласында Брэгг заңы арқылы жазықтықтар арасындағы қашықтық және түсетін рентген сәулесінің толқын ұзындығы сияқты әртүрлі деректерді есептеу үшін де кеңінен қолданылады.
it is widely used in the field of X ray diffraction to calculate various data such as interplanar spacing and wavelength of the incident X ray using Bragg's law.
Рентгендік сәуле шығару спектроскопиясы
1915 жылы Нобель сыйлығын алған Уильям Лоуренс Брэгг пен Уильям Генри Брэггтің әке мен ұлы ғылыми тобы рентген сәулелену спектроскопиясын дамытудың алғашқы пионерлері болды. Уильям Генри Брэгг жасаған спектрометрдің мысалы, оны әке мен ұлы кристаллдардың құрылымын зерттеу үшін қолданды, ғылым мұражайында (Лондон) көруге болады. Олар жоғары энергиялы электрондарды қоздырғыш ретінде пайдаланып, көптеген элементтердің рентген толқындарының ұзындығын жоғары дәлдікпен өлшеді. Катодтық сәулелі түтік немесе рентгендік түтік – көптеген элементтердің кристаллы арқылы электрондарды өткізуге қолданылатын әдіс болды. Сондай-ақ, олар спектрометрлері үшін көптеген алмаздық дифракциялық шыны торларды мұқият жасады. Кристаллдың дифракция заңы олардың құрметіне Брэгг заңы деп аталды. Қазіргі кезде жоғары қарқынды және толқын ұзындығын реттеуге болатын рентген сәулелері әдетте синхротрондармен жасалады. Материалда рентген сәулелері кіріс сәулеге қарағанда энергия жоғалтуы мүмкін. Қайта шығарылатын сәуленің энергиясының жоғалтылуы атомдық жүйенің ішкі қоздырылуын көрсетеді, бұл оптикалық аймақта кеңінен қолданылатын белгілі Раман спектроскопиясының рентгендік аналогы. Рентгендік аймақта электрондық күйдегі өзгерістерді (орбитальдар арасындағы өтулерді) зерттеу үшін жеткілікті энергия бар; бұл оптикалық аймақпен салыстырғанда, энергия жоғалтуы көбінесе айналу немесе дірілдеу еркіндік дәрежесінің күйіндегі өзгерістерге байланысты. Мысалы, ультра жұмсақ рентгендік аймақта (шамамен 1 кэВ-тан төмен) кристаллдық өріс қоздырылуы энергия жоғалтуына әкеледі. Фотонның кіріп, шығу процесін шашырау құбылысы деп қарастыруға болады. Рентген сәулесінің энергиясы ядролық электронның байланысу энергиясына сәйкес келгенде, бұл шашырау процесі резонанстық түрде көп есеге артық күшейтіледі. Рентген сәулелену спектроскопиясының осы түрі жиі резонанстық инеластикалық рентген сәулесін шашырату (RIXS) деп аталады. Ядролық деңгейлердің орбитальдық энергиясының кеңінен бөлінуіне байланысты, нақты бір атомды таңдауға болады. Ядролық деңгейдегі орбитальдардың кішкентай кеңістіктік өлшемі RIXS процесін таңдалған атомның жақын маңындағы электрондық құрылымды көрсетуге мәжбүр етеді. Осылайша, RIXS эксперименттері күрделі жүйелердің жергілікті электрондық құрылымы туралы құнды ақпарат береді, ал теориялық есептеулерді жүргізу салыстырмалы түрде оңай.
Аспаптар
Рентген сәулелерінің ультра жұмсақ аймағындағы рентген сәулелерінің эмиссиялық спектрін талдау үшін бірнеше тиімді конструкциялар бар. Мұндай құралдардың сапасы спектрлік өтімділікпен анықталады, яғни анықталған интенсивтілік пен спектрлік ажыратымдылықтың көбейтіндісі. Көбінесе, осы параметрлерді белгілі бір шекте өзгертуге болады, бірақ олардың көбейтіндісі тұрақты болып қалады.
Торлы спектрометрлер
Көбінесе рентгендік сәулелердің дифракциясы спектрометрлерде кристалдарда жүзеге асырылады, бірақ дифракциялық спектрометрлерде сынамадан шығатын рентген сәулелері алдымен жарық көзін анықтайтын саңылаудан өтеді, содан кейін оптикалық элементтер (көзбенілер және/немесе дифракциялық торлар) оларды толқын ұзындығына қарай дифракция арқылы таратып, соңында олардың фокустық нүктелеріне детектор орналастырылады.
Сфералық торлы тұғырлар
Генри Огастус Роуленд (1848–1901) дифракция мен фокусты біріктіретін бір ғана оптикалық элементті пайдалануға мүмкіндік беретін құралды ойлап тапты: сфералық тор. Рентген сәулелерінің шағылысу қабілеті қолданылған материалға қарамастан төмен болады, сондықтан торға тік бұрышпен түсіру қажет. Тегіс бетке бірнеше градус бұрышпен келіп түсетін рентген сәулелері сыртқы толық шағылысқа ұшырайды, бұл құралдың тиімділігін едәуір арттыруға мүмкіндік береді. R – сфералық тордың радиусымен белгіленеді. Радиусы R-дің жартысына тең шеңберді, тордың бетіне жанасатын етіп елестетіңіз. Бұл кішкентай шеңбер Роуленд шеңбері деп аталады. Егер кіретін жарық саңылауы осы шеңберде болса, онда саңылаудан өтіп, торға түсетін сәуле айнашалық шағылысқан сәулеге және дифракцияның барлық ретіндегі сәулелерге бөлінеді, олар осы шеңбердегі белгілі бір нүктелерде фокусқа жиналады.
Ұшақ торлары
Оптикалық спектрометрлерге ұқсас, жазық торлы спектрометрге алдымен рентген сәуле көзінен шығатын шашыраңқы сәулелерді параллель сәулеге айналдыратын оптикалық жүйе қажет. Бұл параболалық айна қолдану арқылы іске асырылуы мүмкін. Осы айнадан шығатын параллель сәулелер бір жақты торға (тұрақты арақашықтығы бар) бірдей бұрышта түсіп, толқын ұзындығына қарай дифракцияланады. Екінші параболалық айна дифракцияланған сәулелерді белгілі бір бұрышта жинап, детекторда бейне құрайды. Микроканалдық фотокөбейтуші пластина немесе рентген сәулелеріне сезімтал CCD чипі сияқты екі өлшемді позицияға сезімтал детекторды пайдалану арқылы белгілі бір толқын ұзындығы диапазонындағы спектр бір мезгілде тіркелуі мүмкін (пленкалық пластиналарды да қолдануға болады).
Интерферометрлер
Торлардың тудыратын көп сәулелі интерференция ұғымын пайдаланудың орнына, екі сәуле ғана интерференцияласуы мүмкін. Екі мұндай сәуленің интенсивтілігін белгілі бір тұрақты нүктеде тіркеп, олардың салыстырмалы фазасын өзгерту арқылы жол ұзындығы айырмашылығының функциясы ретінде интенсивтілік спектрін аламыз. Бұл, жиіліктің функциясы ретінде Фурье түрлендірілген спектрге балама екенін көрсетуге болады. Мұндай спектрдің тіркеуге болатын ең жоғары жиілігі сканирлеу кезінде таңдалған ең кішкентай қадам өлшемімен анықталады, ал жиілік ажыратымдылығы (яғни, белгілі бір толқынның жиілігі қаншалықты дәл анықталады) – қол жеткізілген жол ұзындығының ең үлкен айырмашылығымен байланысты. Соңғы мүмкіндік, рентген сәулелерінің ұзындығы қол жеткізілетін жол ұзындығы айырмашылығымен салыстырғанда шағын болғандықтан, торлы спектрометрге қарағанда жоғары ажыратымдылыққа қол жеткізу үшін әлдеқайда ықшам конструкция жасауға мүмкіндік береді.
АҚШ-тағы рентген спектроскопиясының алғашқы тарихы
Philips Gloeilampen Fabrieken компаниясы, штаб-пәтері Нидерландының Эйндховен қаласында орналасқан, бастапқыда шамдарын өндіруші ретінде жұмыс істеген, бірақ тез дамып, қазір электр құралдары, электроника және оған қатысты өнімдердің, соның ішінде рентген жабдықтарының жетекші өндірушілерінің біріне айналды. Әлемдегі ең ірі ҒЗЖ зертханаларының бірі де осы компанияда орналасқан. 1940 жылы Нидерланды Гитлер Германиясының шабуылына ұшырады. Компания Нью-Йорктегі Хадсон өзенінің жағасындағы Ирвингтон қаласындағы меншігінде орналасқан ҒЗЖ зертханасы ретінде құрылған компанияға үлкен қаржылай қаражат аударуға қол жеткізді. Голландиялық компания шамдарды дамыту барысында трансформаторлармен жұмыс істейтін медициналық қолданысқа арналған рентген түтікшелерін жасады. Бұл рентген түтікшелерін ғылыми рентгендік құралдарда да қолдануға болады, бірақ соңғысына коммерциялық сұраныс өте төмен болды. Осы себепті басшылық осы нарықты дамытуға тырысуға шешім қабылдады және Голландия мен АҚШ-тағы зертханаларында даму топтарын құрды. Олар инфрақызыл зерттеулер саласындағы әлемдік сарапшы, Мичиган университетінің профессоры доктор Айра Даффендакты зертхананы басқаруға және персоналды жұмысқа алуға шақырып алды. 1951 жылы ол доктор Дэвид Миллерді Зерттеу жөніндегі директордың орынбасары етіп тағайындады. Доктор Миллер Сент-Луистегі Вашингтон университетінде рентгендік құралдарды зерттеген. Доктор Даффендак рентгендік дифракция бойынша белгілі зерттеуші доктор Билл Пэришті рентгендік құралдарды дамыту бөлімін басқаруға шақырды. Рентгендік дифракциялық құрылғылар академиялық зерттеу бөлімдерінде кристалдарды талдау үшін кеңінен қолданылды. Дифракциялық құрылғының маңызды бөлігі – гониометр деп аталатын өте дәл бұрыш өлшейтін құрал болды. Мұндай құрылғылар коммерциялық түрде қол жетімді болмағандықтан, әр зерттеуші өздігінен жасауға тырысты. Доктор Пэрриш бұл құралдың құралдар нарығын құруға ыңғайлы екенін түсінді, сондықтан оның тобы гониометрді жобалап, өндіруді үйренді. Бұл нарық тез дамыды және қолжетімді түтікшелер мен қуат көздерінің арқасында толық дифракциялық құрылғы жасалып, сәтті сатылды. АҚШ басшылығы зертхананың өндірістік бөлімшеге айналуын қаламады, сондықтан рентгендік құралдар нарығын одан әрі дамыту үшін коммерциялық бөлімше құруға шешім қабылдады. 1953 жылы Нью-Йорк штатының Маунт-Вернон қаласында рентгендік құралдарды сату және қолдаумен айналысатын Norelco Electronics компаниясы құрылды. Оның құрамына сату қызметкерлері, өндіріс тобы, инженерлік бөлім және қолданбалар зертханасы кірді. Доктор Миллер зертханадан инженерлік бөлімге ауыстырылды. Сату қызметкерлері жылына үш курсты демеушілік етті: бірі Маунт-Вернон, бірі Денвер, және бірі Сан-Франциско қалаларында. Апталық курстар рентгендік құралдардың негіздерін және Norelco өнімдерінің нақты қолданылуын қарастырды. Курстарды инженерлік бөлімнің қызметкерлері мен академиялық кеңесшілер оқыды. Курстарға академиялық және өндірістік ҒЗЖ ғалымдары көп қатысты. Инженерлік бөлім жаңа өнімдерді әзірлеу тобы болды. Олар өнімдер тізіміне рентген спектрографы мен келесі 8 жыл ішінде басқа да ұқсас өнімдерді қосты. Қолданбалар зертханасы сатудың маңызды құралы болды. Спектрографты жылдам және дәл химиялық талдау құралы ретінде ұсынғанда, оған күмәнмен қарады. Барлық зерттеу мекемелерінде химия бөлімі болды және талдау «ылғалды химия» әдісімен жүргізілді. Бұл талдауды физикалық құралдар арқылы жасау идеясы күмәнді деп есептелді. Бұл көзқарасты жеңу үшін сатушы әлеуетті клиенттен «ылғалды әдістермен» орындаған тапсырмасын сұрайтын. Тапсырма қолданбалар зертханасына берілетін, және олар рентгендік құрылғыларды қолдану арқылы оны қаншалықты дәл және жылдам орындай алатынын көрсететін. Бұл өте тиімді сату құралы болды, әсіресе нәтижелер Norelco Reporter-де жарияланғанда, компанияның ай сайын шығаратын техникалық журналы коммерциялық және академиялық мекемелерге кең таралды. Рентген спектрографы жоғары кернеулі қуат көзінен (50 кВ немесе 100 кВ), кең жолақты рентген түтігінен (әдетте вольфрам аноды және бериллий терезесі бар), үлгі ұстағышынан, талдау кристалынан, гониометрден және рентген детектор құрылғысынан тұрады. Бұлар 1-суретте көрсетілгендей орналастырылған. Түтікшеден шығатын үздіксіз рентген спектрі үлгіге сәуле түсіреді және үлгідегі сипаттамалық рентген сәулелік сызықтарды қоздырады. 92 элементтің әрқайсысы өзіне тән спектр шығарады. Оптикалық спектрден айырмашылығы, рентгендік спектр өте қарапайым. Элементті анықтау үшін ең күшті сызық, әдетте Kalpha сызығы, бірақ кейде Lalpha сызығы жеткілікті. Белгілі бір сызықтың болуы элементтің бар екенін көрсетеді, ал қарқындылығы үлгідегі осы элементтің мөлшеріне пропорционалды. Сипаттамалық сызықтар кристалдан, анализатордан, Брэгг шартымен анықталатын бұрышта шағылысады. Кристал барлық дифракция бұрыштарын тетаны айналу арқылы үлгілейді, ал детектор сәйкес бұрыш 2 тета бойынша айналады. Сезімтал детектормен рентген фотондары жеке-жеке саналады. Детекторларды бұрыш бойынша жылжытып, белгілі бір уақытқа тоқтату арқылы әр бұрыштық позициядағы сандар саны сызық қарқындылығын көрсетеді. Бұл сандарды тиісті дисплей құрылғысымен қисық түрінде көрсетуге болады. Сипаттамалық рентген сәулелері белгілі бұрыштарда шығады, және әр рентген спектральді сызық үшін бұрыштық позиция белгілі және тіркелгендіктен, үлгінің құрамын анықтау оңай. Молибден үлгісінің сканирование графигі 2-суретте көрсетілген. Сол жақтағы биік шыңы – екі тета 12 градусқа тең сипаттамалық альфа сызығы. Екінші және үшінші ретті сызықтар да пайда болады. Альфа сызығы көбінесе көптеген өнеркәсіптік қолданыстарда қызығушылық тудыратын жалғыз сызық болғандықтан, Norelco рентген спектрографиялық құралдарының соңғы құрылғысы – Автометр болды. Бұл құрылғы кез келген уақыт аралығында кез келген қалаған екі тета бұрышында автоматты түрде оқуға бағдарламалана алатын. Автометр ұсынылғаннан кейін Philips АҚШ және Еуропада жасалған рентгендік құралдарды сатуды тоқтатып, Эйндховендегі құралдарды ұсынуға шешім қабылдады. 1961 жылы Автометрді әзірлеу кезінде Norelco Jet Propulsion Lab-тан субконтракт алды. Лаборатория Surveyor ғарыш кемесі үшін құралдар жиынтығымен жұмыс істеді. Айдың бетінің құрамына үлкен қызығушылық танылды және рентгендік анықтау құралын пайдалану мүмкін шешім ретінде қарастырылды. 30 ватт қуат шегімен жұмыс істеу өте қиын болды, және құрылғы жеткізілді, бірақ ол қолданылмады. Кейінірек NASA-ның әзірлеулері Айдың топырағын талдауға қабілетті рентген спектрографиялық құрылғыға әкелді. Norelco-ның күш-жігері әлсірегенімен, XRF құралдары ретінде белгілі рентген спектроскопиясының қолданылуы кеңейе берді. NASA-ның көмегімен құрылғылар ақыры қолға ұстауға қолайлы мөлшерге дейін кішірейтілді және кеңінен қолданылуда. Құрылғылар Bruker, Thermo Scientific, Elvatech Ltd. және SPECTRA компанияларынан қол жетімді.