Кіріспе
Шөжеңдер түрі. Шөл шегірткесі (Schistocerca gregaria) – шегірткелер тұқымдасына жататын, мерзімімен ұшып жүретін, қысқа мұртты шөжең. Олар негізінен Африканың солтүстік және шығыс бөліктерінде, Арабияда және Азияның оңтүстік-батысындағы шөл және құрғақ аймақтарда кездеседі. Халық саны артатын жылдары олар солтүстікке қарай Оңтүстік Еуропаның кейбір аймақтарына, оңтүстікке қарай Шығыс Африкаға және шығысқа қарай Солтүстік Үндістанға дейін таралуы мүмкін. Шөл шегірткесі дене пішінін мезгіл-мезгіл өзгертеді және қоршаған ортаның жағдайларына байланысты, бірнеше буын бойында жалғыз өмір сүретін, қысқа қанатты, өте жемісті, көшпес түрден, жаңа аймақтарға ұзақ қашықтыққа саяхаттайтын, ұзын қанатты және көшпелі фазаға дейін өзгеруі мүмкін. Кей жылдары олар жаңа аймақтарға шабуылдап, барлық өсімдіктерді, соның ішінде егіндік дақылдарды жояды, ал кей уақытта олар аз санда көзге түспей өмір сүруі мүмкін. Обалы жылдары шөл шегірткелері егіндік дақылдарға кең ауқымда зиян келтіреді, өйткені олар өте жылдам қозғалады және егіндік дақылдар, жайылымдар мен шөптер сияқты кез келген жасыл өсімдіктермен қоректенеді. Типик үйірме бір күніне шамамен 1 километрге дейін желдің бағыты бойынша ұшуы мүмкін. Тіпті өте кішкентай шөжең үйірмесі бір күніне шамамен 35 000 адам жейтіндей мөлшерде тамақ жеуі мүмкін. Африка, Таяу Шығыс және Оңтүстік-Батыс Азияның көптеген елдеріндегі ауыл шаруашылығы өндірісі мен тұрмысына қауіп төндіретін халықаралық трансшекаралық зиянды жәндік ретінде олардың саны елдер мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) Шөл шегірткелері туралы ақпараттық қызметі (DLIS) арасындағы бірлескен күш-жігер арқылы үнемі бақыланады. Бұл қызмет әлемдік және ұлттық бағалаулар, болжамдар және зардап шеккен елдерге және халықаралық қауымдастыққа ерте ескертулер ұсынады. Шөл шегірткесінің көшпелі табиғаты және халық санының тез өсуі оны бақылауды қиындатады, әсіресе олардың таралған аймақтарындағы шалғай жартылай шөлді аймақтарда. Шөжеңдер басқа шегірткелерден олардың саны мен тығыздығы артаған сайын, жалғыз өмір сүретін түрінен қауымдық, өте жылдам, ересек үйірмелерге және шоғырланған топтарға айналу қабілетімен ерекшеленеді. Олар рецессия (аз және орташа сандармен) деп аталатын әртүрлі күйде болады, содан кейін жергілікті ошақтар мен аймақтық өрлеулерге дейін өседі, олардың саны артады, көптеген үйірмелерден тұратын обаларға дейін жетеді. Олардың жылына екі-бес буыны болады. Шөлдегі шегірткелерге қауіптілік бір-екі жыл бойы қолайлы ауа райымен (жаңбырдың жиілігі) және популяцияның өсуіне жағдай жасайтын тіршілік ортасымен артады, бұл өрлеулерге және обаларға әкеледі. Шөлдегі шегірткелер – шегірткелердің ең қауіптісі, өйткені олардың үйірмелері үлкен қашықтықтарға тез ұша алады. 2004–2005 жылдарғы шөлдегі шегірткелердің кең таралуы Батыс Африкада егіннің көп бөлігінің жойылуына және аймақтағы азық-түлік қауіпсіздігінің нашарлауына әкелді. 2019–2021 жылдарғы өрлеу Солтүстік-Шығыс Африка, Таяу Шығыс және Оңтүстік-Батыс Азияда ұқсас шығындарға алып келді.
The desert locust (Schistocerca gregaria) is a species of locust, a periodically swarming, short horned grasshopper in the family Acrididae. They are found primarily in the deserts and dry areas of northern and eastern Africa, Arabia, and southwest Asia. During population surge years, they may extend north into parts of Southern Europe, south into Eastern Africa, and east in northern India. The desert locust shows periodic changes in its body form and can change in response to environmental conditions, over several generations, from a solitary, shorter winged, highly fecund, non migratory form to a gregarious, long winged, and migratory phase in which they may travel long distances into new areas. In some years, they may thus form locust plagues, invading new areas, where they may consume all vegetation including crops, and at other times, they may live unnoticed in small numbers. During plague years, desert locusts can cause widespread damage to crops, as they are highly mobile and feed on large quantities of any kind of green vegetation, including crops, pasture, and fodder. A typical swarm can be made up of and fly in the direction of the prevailing wind, up to in one day. Even a very small, locust swarm can eat the same amount of food in a day as about 35,000 people. As an international transboundary pest that threatens agricultural production and livelihoods in many countries in Africa, the Near East, and southwest Asia, their populations have been routinely monitored through a collaborative effort between countries and the United Nations Food and Agriculture Organization (FAO) Desert Locust Information Service (DLIS), which provides global and national assessments, forecasts, and early warning to affected countries and the international community. The desert locust's migratory nature and capacity for rapid population growth present major challenges for control, particularly in remote semiarid areas, which characterize much of their range. Locusts differ from other grasshoppers in their ability to change from a solitary living form into gregarious, highly mobile, adult swarms and hopper bands, as their numbers and densities increase. They exist in different states known as recessions (with low and intermediate numbers), rising to local outbreaks and regional upsurges with increasingly high densities, to plagues consisting of numerous swarms. They have two to five generations per year. The desert locust risk increases with a one to two year continuum of favourable weather (greater frequency of rains) and habitats that support population increases leading to upsurges and plagues. The desert locust is potentially the most dangerous of the locust pests because of the ability of swarms to fly rapidly across great distances. The major desert locust upsurge in 2004–05 caused significant crop losses in West Africa and diminished food security in the region. The 2019–2021 upsurge caused similar losses in northeast Africa, the Near East, and southwest Asia.
Сипаттама
Schistocerca туысы Африка, Азия және Солтүстік және Оңтүстік Америкада таралған 30-дан астам түрді қамтиды, көптеген түрлерді өзгергіш морфтардың болуына байланысты анықтау қиын. Бұл Cyrtacanthacridinae ішінде Жаңа және Ескі әлемде кездесетін жалғыз туыс. Көптеген түрлердің фастигиі иілген және пронотумда бүйірлік қабырғалары жоқ. Артқы тібікшелердің шеттері тегіс, көптеген тікендері бар, бірақ сыртқы шетінде апикальді тікені жоқ. Екінші тарсал сегменті біріншісінен жартысына тең. Туыстағы еркектерде кең анальдық қосқыштар және екіге бөлінген субгенитальді пластина бар. Бұл туыстың Африкада пайда болғаны және 6-7 миллион жыл бұрын болған таралу оқиғасынан кейін Жаңа әлемде түрленгені есептеледі. Жалғыз фазадағы жәндіктер (немесе solitaria морфы) ерте сатыларында жасыл, ал ересектерде сұр түсті болады. Жалғыз фазадағы шегірткелерде топтық (немесе gregaria морфы) фазасындағы сияқты қара үлгілер жоқ, онда денесі ерте сатыларында қызғылт, ал ересектерде сары түсті. Екінші және үшінші жұп спиракулумдары тұрақты түрде ашық.
Өмір циклі
Шөлдегі шегірткелердің тіршілік циклі үш кезеңнен тұрады: жұмыртқа, құрт (нимфа) және қанатты ересек. Жұбыру еркек шегірткенің ересек ана шегірткесінің үстіне секіріп, аяқтарымен денесін ұстағанда жүзеге асады. Сперма оның құрсағының ұшынан ана шегірткесінің ұшына беріледі, онда сақталады. Бұл процесс бірнеше сағатқа созылады және жұмыртқаның бірнеше партиясын ұрықтандыру үшін бір рет ұрықтандыру жеткілікті. Содан кейін ана шегірткесі жұмыртқаларын салуға қолайлы жұмсақ топырақ іздейді. Топырақтың температурасы мен ылғалдылығы дұрыс болуы керек және басқа жұмыртқа салып жатқан ана шегірткелеріне жақын болуы тиіс. Ол құрсағымен топырақты тесіп, 100-ге дейін жұмыртқадан тұратын жұмыртқа қабығын салады. Жұмыртқа қабығының пішіні сопақ, ал төменгі жағы жер бетінен төмен орналасады. Жұмыртқалар көбікпен қоршалған, ол қатарып мембранаға айналып, жұмыртқа қабығының үстін жабады. Жұмыртқалар қоршаған топырақтан ылғал сіңіреді. Жұмыртқадан шығуға дейінгі инкубациялық кезең температураға байланысты екі апта немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін. Екі фазаның арасында морфологиялық және мінез-құлқылық айырмашылықтар байқалады. Жалғыздық фазасында құрттар топтаспай, дербес қозғалады. Олардың кейінгі сатыларындағы түсі қоршаған өсімдіктердің түсіне сәйкес жасыл немесе қоңыр болады. Ересек шегірткелер түнде ұшады және қоршаған ортамен үйлесу үшін түсіне қарай боялған, жас ересектер сұр немесе беж, ал ересектер ақшыл сары түсті болады. Тобықтық фазасында құрттар бір-біріне жабысып, кейінгі сатыларында сары түстегі қара белгілермен жарқын түске ие болады. Жас шегірткелер қызғылт, ал ересектер сары түсті, олар күндіз тығыз үйірмелерде ұшады. Құрттар тығыз жиналғанда денелері бір-біріне соғылып, артқы аяқтарымен тікелей жанасады. Бұл күйзеліс метаболизм мен мінез-құлқының өзгеруіне әкеледі, нәтижесінде жәндіктер жалғыздық фазадан тобықтық фазаға ауысады. Құрттар тобықтыққа айналғанда, олардың түсі көбінесе жасылдан сары және қараға өтеді, ал ересектер қоңырдан қызғылт (жетілмеген) немесе сарыға (жетілген) өтеді. Дененің пішіні қысқарады және олар бір-біріне тартылатын феромонды бөліп шығарады, бұл құрттардың жолақтарын және одан әрі үйірмелердің қалыптасуын күшейтеді. Нимфалық феромон ересектердікінен өзгеше. Ересектердің феромонына тап болған құрттар шатасып, бағдарынан адасады, себебі олар енді бір-бірін "сезе алмайды", бірақ визуалды және тактильді күйзелістер сақталады. Бірнеше күннен кейін құрттардың жолақтары ыдырайды және жыртқыштардан құтылғандары қайтадан жалғызбасты болады. Бұл әсер болашақта шегірткелерді бақылауға көмектеседі. Тыныш кезеңдерде, рецессиялар деп аталатын, шөлдегі шегірткелер Мавританиядан бастап, Солтүстік Африкадағы Сахара шөлі арқылы Арабия түбегіне және Үндістанның солтүстік-батысына дейін созылатын белдеуде шоғырланады. Экологиялық және климаттық жағдайлардың қолайлы болған жағдайында бірнеше ұрпақ пайда болуы мүмкін, бұл үйірмелердің қалыптасуына және рецессия аймағының барлық жағындағы елдерге таралуына әкеледі, солтүстікте Испания мен Ресейге дейін, оңтүстікте Нигерия мен Кенияға дейін, шығыста Үндістан мен Оңтүстік-Батыс Азияға дейін. Жер бетінің 20 пайызын құрайтын аумақта 60-қа жуық елге әсер етуі мүмкін. Шегірткелер желдің жылдамдығымен ұшады. Олар бір күн ішінде шамамен жамылып, теңіз деңгейінен жоғары ұша алады (биіктеп көтерілгенде температура тым суық болады). Сондықтан олар Атлас, Хиндукуш немесе Гималай сияқты биік таулар арқылы өте алмайды. Олар Африканың жаңбырлы ормандарына да, Орталық Еуропаға да кірмейді. Алайда, ересек шегірткелер мен үйірмелер Африка мен Арабия түбегінің арасындағы Қызыл теңізден үнемі өтеді, тіпті 1987-89 жылдардағы оба кезінде 10 күн ішінде Атлант мұхитынан Африкадан Кариб теңізіне дейін өткені хабарланды. Бір үйірме шамамен жабылып, 50-100 миллиард шегірткеден тұруы мүмкін (шегірткенің орташа массасы 2 г екенін ескеретін болсақ). Шегірткелер 3-6 айға дейін өмір сүре алады, ал бір ұрпақтан екінші ұрпаққа шегірткелердің саны 10-16 есеге артады.
Өсімдіктердің жоғалуы
Шөл шегірткелері күніне өз салмағына тең жасыл өсімдіктерді жейді деп есептеледі. Олар көп түрлі жейтін жануарлар және жапырақтармен, жаңа өрмелермен, гүлдермен, жемістермен, тұқымдармен, сабақтармен және қабықпен қоректенеді. Күнжауын, жүгері, сорго, арпа, күріш, жайылымдық шөптер, қант құмырсасы, мақта, жеміс ағаштары, пальма, банан, көкөністер және арамшөптер сияқты барлық егін және егін емес өсімдіктер желінеді. 1915 жылдың наурыз-қазан айларында Османдық Палестинаны шегірткелердің індеті жайрап, барлық өсімдік жапырақтарынан айырылды. Шөлдегі шегірткелердің көбейіп кетуінен туындаған едәуір егін шығыны азық-түлік тапшылығы мәселесін ушықтырып, азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндіреді.
Ерте ескерту және алдын алу бақылау
Алдын ала ескерту және алдын алу – Африка мен Азиядағы шегірткеге ұшыраған елдердің шегірткелердің пайда болуын және таралуын тоқтатуға бағытталған стратегиясы. 1920-1930 жылдары шегірткелермен күрес халықаралық ынтымақтастық үшін маңызды салаға айналды. Халықаралық ауыл шаруашылығы институты шөл шегірткесі туралы деректер алмасуға бағытталған бірнеше бағдарлама әзірледі және 1930 жылдары халықаралық конференциялар өтті: 1931 жылы Римде, 1932 жылы Парижде, 1934 жылы Лондонда, 1936 жылы Каирде және 1938 жылы Брюссельде. Колониялық империялар Таяу Шығыс және Африканың кейбір аймақтарына қатты әсер еткен шегірткелердің зиянкестерін бақылауға белсенді қатысты. КСРО да шегірткелермен күресті Таяу Шығыс және Орталық Азиядағы ықпалын кеңейту құралы ретінде пайдаланды. Римдегі FAO-ның Шөл шегірткесі туралы ақпараттық қызметі (DLIS) ауа райын, экологиялық жағдайды және шегірткелердің жағдайын күнделікті бақылайды. DLIS зардап шеккен елдердегі ұлттық топтар жүргізген зерттеулер мен күрес шараларының нәтижелерін алады. Топтар шешім қабылдау үшін ұлттық шегіртке орталықтарына дереу стандартталған деректерді жинап, тіркеп, жіберуге арналған инновациялық цифрлық құрылғы, eLocust3-ті пайдаланады. Бұл деректер автоматты түрде DLIS жүргізетін жаһандық бақылау және ерте ескерту жүйесі SWARMS-ке енгізіледі. Бұл жүйеде далалық деректер спутниктік суреттермен біріктіріліп, Батыс Африкадан Үндістанға дейінгі шегірткелер көбейетін аймақтағы жауын-шашын, өсімдіктер және топырақтың ылғалдылығын белсенді түрде бақылауға мүмкіндік береді. Бұл алты айға дейінгі мерзімдегі температура мен жауын-шашынның болжамдарымен, сондай-ақ NOAA және ECMWF деректерімен толықтырылады. Үлгілер жұмыртқа мен құмшақ даму жылдамдығын және ұсақ траекторияларды (NOAA HYSPLIT) және таралуын (Ұлыбританиялық Мет Офисінің NAME) бағалау үшін қолданылады. DLIS жергілікті деректерді, спутниктік суреттерді, ауа райы болжамдарын және модельдердің нәтижелерін талдау үшін арнайы ГИС жүйесін пайдаланады, осылайша ағымдағы жағдайды бағалау және алты аптаға дейін көбейту мен қоныс аударудың уақытын, масштабын және орнын болжауға мүмкіндік береді. Жағдайды бағалау және болжамдар 1970 жылдардан бері жарияланып келе жатқан ай сайынғы шегіртке туралы бюллетеньдерде жарияланады. Бұған зардап шеккен елдерге және халықаралық қауымдастыққа ескертулер мен хабарламалар жіберумен қоса, FAO-ның "Шегірткелерді бақылау" веб-сайтында қолжетімді ақпарат қосады. DLIS бақылау мен ерте ескертуді жақсарту үшін дрондарды қоса, инновациялық құралдар ретінде ең соңғы технологияларды үздіксіз пайдаланады. FAO сондай-ақ зардап шеккен елдерге ақпарат пен оқытуды ұсынады және ірі өсімдер мен обалар кезінде донорлық агенттіктерден қаржыландыруды үйлестіреді. Шөл шегірткесімен күресу қиын, ал шегірткелердің көп кездесетін үлкен және көбінесе шалғай аймақтар осы шараларды одан әрі қиындатады. Кейбір зардап шеккен елдердегі дамылмаған инфрақұрылым, шегірткелерді бақылауға және күресуге арналған шектеулі ресурстар, сондай-ақ зардап шеккен елдердің ішіндегі және арасындағы саяси тұрақсыздық елдің қажетті бақылау және күрес шараларын жүргізу қабілетін азайтады. Қазіргі уақытта шөл шегірткесінің таралуын бақылаудың негізгі әдісі – инсектицидтерді көлік құралдарына орнатылған және әуеден шашырату арқылы өте аз көлемде шағын, шоғырландырылған дозаларда қолдану. Инсектицидтің жәндік тікелей сіңіруі керек, сондықтан күрес шаралары дәл болуы тиіс. Күрес шараларын шегірткеге ұшыраған елдердің мемлекеттік органдары немесе Шығыс Африка үшін шөл шегірткесін бақылау ұйымы (DLCO EA) сияқты мамандандырылған аймақтық әуе ұйымдары жүзеге асырады. Шөл шегірткесінің табиғи жаулары бар, оларға жыртқыш құсқұйрықтар мен ұшқыштар, паразиттік құсқұйрықтар, жыртқыш құрттар, құстар және бауырымен жорғалаушылар жатады. Бұл жаулар оқшауланған популяцияларды бақылауда ұстауға тиімді болуы мүмкін, бірақ шегірткелердің көп санына байланысты топтасқан шөл шегірткесіне қарсы тиімділігі шектеулі.
1960 жылдардан қазіргі уақытқа дейін
1960 жылдардың басынан бері екі рет шөл шегірткесінің кең таралуы (1967-1968 және 1986-1989 жылдары) және алты рет оның санының күрт өсуі (1972-1974, 1992-1994, 1994-1996, 2004-2005, 1996-1998 және 2019-2021 жылдары) тіркелді.
2004-2005 жылдардағы өсім (Батыс Африка)
2003 жылдың қазан айынан 2005 жылдың мамырына дейін Батыс Африка соңғы 15 жылдағы ең ірі және көптеп таралған шөл шегірткесінің шабуылына тап болды. Бұл күшеу 2003 жылдың күзінде Мавритания, Мали, Нигер және Суданда пайда болған шағын, тәуелсіз ошақтар ретінде басталды. Қазан айында Сенегалдың Дакарынан Мароккоға дейін созылған екі күндік ерекше күшті жаңбыр келесі 6 айға дейін көбейтуге қолайлы жағдай жасады және шөл шегірткелерінің саны тез өсті. 2005 жылдың басында Солтүстік-Батыс Африкадағы қысқы көбейту аймағында жаңбырдың аз жаууы және суық температура шегірткелердің дамуын баяулатты, ал шегірткелерді жоюмен айналысатын агенттіктерге осы циклды тоқтатуға мүмкіндік берді. Күшеу кезінде 23 елде жер және әуе операциялары арқылы шамамен белгілі бір аумақтар өңделді. Бұл шабуылға қарсы күрес шығындары FAO бойынша 400 миллион АҚШ долларынан асып, егін шығындары 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін бағаланды, бұл Батыс Африканың азық-түлік қауіпсіздігіне ауыр соққы берді. 2004-2005 жылдарғы күшеуден зардап шеккен елдер: Алжир, Буркина-Фасо, Канар аралдары, Кабо-Верде, Чад, Египет, Эфиопия, Гамбия, Грекия, Гвинея, Гвинея-Бисау, Израиль, Иордания, Ливан, Ливия Араб Республикасы, Мали, Мавритания, Марокко, Нигер, Сауд Арабиясы, Сенегал, Судан, Сирия және Тунис.
2019-2021 ж. шөл шыбын-шіркейлер санының өсуі
2018 жылдың мамыр айында «Мекуну» циклоны Арабия түбегіндегі Бос далаларға бұрын-соңды болмаған жауын-шашын әкелді, ал қазан айында «Лубан» циклоны сол аймаққа қайтадан ауыр жаңбыр келтірді. Бұл үш буынға қолайлы жағдай жасады, нәтижесінде шөлдегі жәндіктердің саны 8000 есеге өскені болжамдалады. Аймақ тым шалғай болғандықтан ұлттық жәндіктермен күресу тобының кіруіне мүмкіндік болмады. 2019 жылдың басында бұл шалғай және қолжетімсіз аймақтан Сауд Арабиясының және Оңтүстік Иранның ішкі аймақтарына, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Йеменнің ішкі аймақтарына жәндіктер қозғалды. Екі аймақта да жаңбыр жауды, Оңтүстік-Батыс Ирандағы су тасқыны (соңғы 50 жылдағы ең ауыр) тағы екі буынның көбеюіне жағдай жасады. Солтүстікке қарай қозғалысқа және одан кейінгі көбеюге қарсы күрес шаралары жүргізілгенімен, Йемендегі қақтығыс салдарынан көптеген шаралар қабылданбады. Нәтижесінде жаңа топтар пайда болды, Оңтүстік Қызыл теңіз бен Аден шығанағын кесіп өтіп, 2019 жылдың маусымында Африка мүйізін, атап айтқанда Солтүстік-Шығыс Эфиопия мен Солтүстік Сомалиді басып алды. Кейін пайда болған топтар 2019 жылдың желтоқсан айының соңында Кенияға еніп, елдің ішінде тарады, жаңбырлы маусымдар арасындағы жағдайлар олардың көбеюіне мүмкіндік берді. Кения соңғы 75 жылда тек екі рет жәндіктердің шабуылына тап болды (1955 және 2007 жылдар). Кейбір топтар Угандаға, Оңтүстік Суданға, Танзанияға шабуыл жасады, ал бір топ 1945 жылдан бері алғаш рет Солтүстік-Шығыс Конгоға жетті. 2020 жылдың жазында Кенияда және басқа да елдердегі жағдай халықаралық әріптестердің жан-жақты көмегімен жүзеге асырылған кең ауқымды әуеден бақылау операцияларының арқасында жақсарды. Дегенмен, азық-түлік қауіпсіздігі мен тұрмыстың жағдайы бүкіл аймақта әсер етті. Күрес шараларына қарамастан, жаңбыр жауа берді және Эфиопия мен Сомалиде жаз және күз айларында қайтадан көбейді, нәтижесінде 2020 жылдың желтоқсанында Кенияға тағы бір шабуыл жасалды, ол 2021 жылдың көктеміне дейін бақылауға алынды. 2021 жылдың сәуір айының соңы мен мамыр айының басында күтпеген жаңбырлар жауды, бұл жолы Солтүстікке қарай түсті, Эфиопияның шығысында және Сомалидің солтүстігінде кең көлемде көбеюге мүмкіндік берді. Маусым және шілде айларында жаңа топтар пайда болды, олар Эфиопияның Солтүстік-Шығысына бір буын көбею үшін қозғалды, бірақ қақтығыс пен қауіпсіздік болмағандықтан олармен күресу мүмкін болмады, бұл Африка мүйізіндегі жағдайдың уақытын ұзартты. 2022 жылдың басында Сомалидің солтүстігіндегі табысты және қарқынды күрес шаралары мен жауын-шашынның азаюы нәтижесінде жағдай бақылауға алынды. 2022 жылы әлемде жәндіктердің дағдарысы болмады, бірақ қазан айында Сахель аймағында, Йеменде және Үндістан-Пәкістан шекарасында жәндіктердің көбеюі күтілуде. Оңтүстік-Батыс Азиядағы жағдай 2020 жылдың жазында Үндістан мен Пәкістанның ортақ шекарасының екі жағында жүргізілген үлкен күш-жігердің арқасында ертерек бақылауға алынды, бұл 2019 және 2020 жылдың көктемінде Иранның, ал 2019 жылдың жазында Пәкістан мен Үндістанның күрес шараларынан кейін болды. 2020 жылдың маусым айында «Нисарга» циклоны Үндістанның солтүстік штаттарында таралуға көмектесті, соның ішінде бірнешеуі Непалдың Гималай тауларының етегіне жетті. Жағдайдың уақытында, БҰҰ Жәрмеңкесінің Бас директоры 2020 жылдың 17 қаңтарында БҰҰ жүйесіндегі ең жоғары деңгейі болып табылатын 3-ші деңгейдегі корпоративтік төтенше жағдай жариялады және Африка мүйізінде бақылау және күрес шараларын жеделдету үшін халықаралық көмекке шақырды. Бір айдан кейін Сомалиде төтенше жағдай жарияланды. Пәкістан да төтенше жағдай жариялады. БҰҰ Африка мүйізі қауіпті жағдайға тап болғанын ескертуін жалғастырды. Феромондар да S. gregaria-ның дамуын жеделдетеді. Махамат және басқалар (1993) түрдің еркектерінен алынған бірнеше ұшқыш заттардың (оның ішінде гуаякол) араласпаған қоспасы жетілмеген еркектер мен әйелдердің жетілу процесін жеделдететінін анықтады. Вестерман S. gregaria еркектерінің S фазасында (ДНК синтез фазасы) және мейоздың алғашқы кезеңдерінде (лептотен және ерте зиготен кезеңдері) рентген сәулелеріне ұшырауы мейоздың кейінгі кезеңдерінде (диплотен және диакинез кезеңдері) бағаланғанда шиазма жиілігінің айтарлықтай жоғарылауына себеп болғанын көрсетті. Бұл нәтижелер шиазманың пайда болуы оқшауланған оқиға емес, мейоздың ерте кезеңінде басталатын өзара байланысты процестердің соңғы өнімі екенін көрсетеді.
Мәдениетте
Шөл шегірткесінің ұзақ тарихын ескеретін болсақ, әлемдегі ең қауіпті көшпелі зиянкес туралы сілтемелер танымал фильмдер мен әдебиеттерге, сондай-ақ әлемнің көптеген діндеріне енгенін күтуге болады.
Фильм
Шегірткелердің зиянды әдеттеріне байланысты, олар көптеген Таяу Шығыс мәдениеттерінде ашаршылықтың символы ретінде танылған, сондай-ақ "Мумия" (1999) және "Библия" (1966) фильмдерінде де көрсетілген.
Діни кітаптар
Бұл түрді Таяу Шығыстағы еврей қауымдарының бірнеше раввиндері Леуілік кітабының 11:22 аятында аталған кошер жәндіктердің бірі деп анықтады.