Кіріспе

Қытай және басқа да Шығыс Азия көркемдік дәстүрлерін еуропалық түсіндіру және еліктеу. Чиноизери (/lang//ʃ//ɪ//n/'/w//ɑː//z//ər//i///, ʃinwazʁi; француз тілінен алынған chinoiserie сөзі, chinois – "қытайлық" деген мағынада) – қытай және басқа да Шығыс Азия көркемдік дәстүрлерін еуропалық түсіндіру және еліктеу, әсіресе декоративтік өнер, бау-бақша дизайны, архитектура, әдебиет, театр және музыка салаларында. Чиноизери эстетикасы әр аймақта әртүрлі жолдармен көрініс тапқан. Бұл, Шығыс туралы ғылымның (Orientalism) кең ағынымен байланысты, ол алыс Шығыс мәдениеттерін тарихи, тіл білімі, антропологиялық, философиялық және діни тұрғыдан зерттейді. Алғаш рет 17 ғасырда пайда болған бұл үрдіс, 18 ғасырда Қытаймен (Жоғары Цин дәуірінде) және Шығыс Азияның басқа елдерімен сауданың өсуіне байланысты кеңінен танымал болды. Стиль ретінде, чиноизери Рококо стилімен байланысты. Екі стиль де әсем безендіру, асимметрия, материалдарға баса назар аудару, стильделген табиғат пен бос уақыт пен ләззатқа арналған тақырыптармен сипатталады. Чиноизери еуропалықтардың пікірінше, қытай мәдениетіне тән тақырыптарға негізделген.

Тарих

Чиноизери 17 ғасырдың ортасынан соңына дейін еуропалық өнер мен сәндік безендіруге енді; Афанасиус Кирхердің еңбектері шығыстануды зерттеуге ықпал етті. Чиноизеридің танымалдылығы 18 ғасырдың ортасындағы шаңырағына жетті, ол Рококо стилімен және Франсуа Буше, Томас Чиппендейл және Жан Баптист Пиллементтің туындыларымен байланысты болды. Бұл сонымен қатар, ағылшын, голланд, француз және швед Шығыс Үндістан компаниялары арқылы Еуропаға жыл сайын жеткізілген қытай және үнді тауарларының көптігі арқасында танымал болды. 19 ғасырдың ортасынан 1920 жылдарға дейін Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында чиноизериге деген қызығушылық қайта жанданды, бүгінде элиталық интерьер дизайны мен сәнде қолданылады. Көбінесе еуропалық стиль ретінде қарастырылса да, чиноизери – жаһандық құбылыс болды. Үндістан, Жапония, Иран және әсіресе Латын Америкасында чиноизеридің жергілікті нұсқалары дамыды. Манила галеон саудасы арқылы испан саудагерлері Манила қаласындағы қытай саудагерлерінен Акапулько, Панама және Лимадағы Жаңа Испания нарықтарына көп мөлшерде қытай фарфоры, лак, мата және дәмдеуіштер әкелді. Бұл өнімдер Пуэбла-де-Лос-Анджелесте Талавера керамикасын жасаған керамикашылар сияқты жергілікті суретшілер мен шеберлерге шабыт берді. Чиноизери 18 ғасырда қытай тұтынушылары үшін жасалған батыс стиліндегі тауарларды білдіретін "оксидентери" дегенмен де байланысты болды. Бұл Канси және Цяньлун императорларының қызығушылығын тудырды, бұл Xiyang Lou архитектурасында көрініс тапқан, бірақ ол тек сараймен ғана шектелмеді. "Оксидентери" артефактілері мен өнері жергілікті өндіріс арқасында кең тұтынушыларға қолжетімді болды.

Халыққа танымал ету

XVIII ғасырда Еуропада қытайлық стильдің кең таралғанының көптеген себептері болды. Еуропалықтар Азияға қызығушылық танытты, себебі Шығыс Азиямен, әсіресе Қытаймен сауданың кеңеюі арқасында жаңа мәдениеттерге қолжетімділігі артты, бірақ ол әлі де шектеулі болды. "Chinoiserie" терминіндегі "Қытай" еуропалықтардың санасында тек Қытайдың өзін ғана емес, сонымен қатар Жапонияны, Кореяны, Оңтүстік-Шығыс Азияны, Үндістанды және тіпті Парсыны қамтитын әлемнің кең аймағын білдірді. Өнерде "Шығыс" стилі шабыт көзі саналды; шығыс стилінің бейнелерге толы атмосферасы мен үйлесімді дизайны идеалды әлемнің бейнесін көрсететін, өз мәдениетін қайта жаңарту үшін идеялар алуға болатын көз болды. Осы себепті қытайлық стильді Батыс пен Шығыс арасындағы алмасудың маңызды нәтижесі деп қарастыру керек. XIX ғасырда, әсіресе оның соңғы кезеңінде, қытайлық стиль экзотизмнің жалпылама анықтамасына сіңірілді. "Chinoiserie" сөзінің түбірі "Chine" (Қытай) болғанымен, XVII және XVIII ғасырлардағы еуропалықтардың Қытайдың нақты қандай екені туралы толыққанды түсінігі болған жоқ. Көбінесе "Шығыс", "Алыс Шығыс" немесе "Қытай" терминдері Шығыс Азия аймағын, оның негізгі өкілі – қытай мәдениетін білдіру үшін бірдей қолданылды, бірақ терминнің мағынасы әртүрлі жағдайларға байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, сэр Уильям Чемберс 1772 жылғы "Шығыс бағдары туралы диссертация" еңбегінде Қытайды жалпылама "Шығыс" деп атады. Марко Полоның баяндамалары тарағаннан кейін еуропалықтардың Қытай туралы білімі негізінен саудагерлер мен дипломаттардың есептеріне сүйенді. XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап осы ақпарат алмасуда иезуиттер маңызды рөл атқарды, олардың миссионерлік зерттеулері мен тілдік транскрипциялары еуропалық қоғамға Қытай империясы мен оның мәдениеті туралы жаңа, терең түсініктер берді. Еуропалықтар Шығыс Азия туралы дұрыс емес пікірлерге ие болғанымен, бұл олардың қызығушылығы мен құрметін кемсіткен жоқ. Әсіресе, "көркем өнерге ерекше шеберлігімен және Версаль сарайынан да әсем салтанатты рәсімдерімен" көзге түскен қытайлықтар жоғары мәдениетті халық саналды. Вольтердің "Арт де ла Шин" еңбегінде айтылғандай: "Біз оқуды білмейтін төрт мың жыл бұрын, олар [қытайлар] бүгін мақтан тұтатын барлық пайдалы нәрсені білген". Сонымен қатар, Үндістан философиясы Артур Шопенгауэр сияқты философтар тарапынан жоғары бағаланды, ол Упанишадтарды "адамның ең жоғары даналығының туындысы" және "әлемде мүмкін болатын ең пайдалы және рухани оқу" деп санады. Қытайлық стиль әрқашан танымал болған жоқ. Кейбір сыншылар бұл стильді "ақыл мен талғамнан шегініс және гедонизмге, сезімге және әйелдік деп саналатын құндылықтарға негізделген моральдық тұрғыдан күмәнді әлемге құлау" деп қарады.

18 ғасырдан кейінгі табандылық

Чиноизери 19 және 20 ғасырларда сақталды, бірақ танымалдылығы төмендеді. 1830 жылы осы стильдің жақтаушысы болған король Георг IV қайтыс болғаннан кейін қытай стиліндегі әшекейге деген қызығушылықтың айтарлықтай азаюы байқалды. 1839–1842 жылдардағы Ұлыбритания мен Қытай арасындағы Бірінші опиум соғысы сауданы бұзды және Шығысқа деген қызығушылықтың одан әрі төмендеуіне әкелді. Қытай экспорт пен импортқа есігін жапты, көптеген адамдар үшін чиноизери өткеннің сәніне айналды. 19 ғасырдың соңында британ-қытай қарым-қатынастары тұрақталған кезде, чиноизериге деген қызығушылық қайта жанданды. Мысалы, Альберт ханзадасы Георг IV-тің Брайтон қаласындағы Корольдік павильонындағы көптеген чиноизери туындыларын Бакингем сарайына көшірді. Чиноизери Британияның бұрынғы отарлық дәулетін еске түсірді, ол заманауи дәуірде тез жоғалып бара жатқан еді. Соңында, қатты фарфор жасауға күш-жігер жұмсалды. Қытайлық дизайндарды фаянспен тікелей еліктеу 17 ғасырдың аяғында басталды, ол еуропалық фарфор өндірісіне, әсіресе шай жиынтықтарына енгізілді және рококо стиліндегі чиноизери толқынында (шамамен 1740–1770 жылдар) өркендеді. Чиноизеридің алғашқы белгілері 17 ғасырдың басында, Шығыс Индия компаниялары белсенді болған елдерде – Голландия мен Англияда, содан кейін 17 ғасырдың ортасында Португалияда пайда болды. Делфт және басқа голланд қалаларында жасалған қалайы жалатылған керамика (делфте бұйымдарын қараңыз) 17 ғасырдың басында нағыз көк-ақ Мин әшекейлерін қабылдады. Йохан Ньёхофтың кітабы жарық көргеннен кейін, ондағы 150 сурет чиноизериді ынталандырды және ол 18 ғасырда ерекше танымал болды. Мейссен фарфорында және басқа да фабрикалардағы алғашқы керамикалық бұйымдар қытайлық дизайндарды табиғи түрде еліктеді, бірақ «күнделікті қолданыстағы» ыдыстардың, үстел және шай жиынтықтарының пішіні көбінесе батыстық болды, көбінесе күміс пішіндеріне негізделген. Әшекейлік ыдыстар, мысалы, құмыралар қытай пішіндерін қабылдады.

Сурет

Шығыс сәндік және кескіндеме өнерінің идеялары Еуропа мен Америка өнер және қолөнер саласына енді. Мысалы, АҚШ-та "18 ғасырдың ортасына қарай Чарльстон Азиядан әкелген сән-салтанатқа арналған таңғажайып тауарлардың көптеген үлгілерін, соның ішінде суреттерді" көрсетеді. Еуропалық және американдық бейнелеу өнеріне енген қытай суретінің ерекшеліктері – асимметриялық композициялар, жеңіл-жақсы тақырыптар және жалпы түрде еркін мінезділік сезімі. 18 ғасырда Шығыс Азия мен Қытайға саяхат жасаған британдық суретші, иллюстратор және гравер Уильям Александр (1767–1816) Шығыста көрген мәдениет пен ландшафтқа тікелей ықпалданды. Ол қытай мәдениетін идеалданған, романтикалық түрде бейнеледі, бірақ "алдын ала белгіленген визуалды белгілерге" ден қойды. Ворлиц немесе Пилниц сияқты Орталық Еуропа сарайларында қытайлық элементтермен безендірілген бөлмелер бар, ал Потсдамдағы Сансучи сарайында Аждаһа үйі (Das Drachenhaus) және Қытай үйі (Das Chinesische Haus) орналасқан. "Қытай стиліндегі" демалыс павильондары кешкі барокко және рококо дәуіріндегі неміс және орыс сарайларының ресми партерінде, сондай-ақ Мадридке жақын Аранхуэстегі плитка панельдерінде пайда болды. Германияның Кассель қаласына жақын Вильгельмшё таулық паркінде, Швецияның Дроттнингхолм қаласында және Ресейдің Царское Село қаласында қытай ауылдары салынды. Томас Чиппендейлдің магонидан жасалған шай үстелдері мен қытай шкафтары, әсіресе 1753–70 жылдар шамасында, ажурлы әйнек және қоршаулармен безендірілді, бірақ ертедегі Цин ғалымдарының жиһаздарына жасалған құрмет те қалыптасты, себебі тан орталық георгиандық жақтаулы үстелге және ағылшын джентльмендеріне де, қытай ғалымдарына да лайықты шаршы спинкалы креслоларға айналды. Қытайлық дизайн принциптерін бейімдеудің барлығы дерлік негізгі "чинуазери" шеңберіне кірмейді. "Чинуазери" құрамына лактан жасалған бұйымдарды еліктейтін "жапондық" өңделген бұйымдар, Жан Батист Пильменттің гравюраларынан кейін шығарылған ерте обоилар, керамикалық мүсіндер мен үстелдік әшекейлер кірді. 17-18 ғасырларда еуропалықтар қытай лагынан жасалған жиһаздарды шығара бастады. Олар көбінесе эбен және піл сүйегімен немесе пагодалар сияқты қытай мотивтерімен безендірілді. Томас Чиппендейл өзінің "Джентльмен және шкаф жасаушының нұсқауы: ең сәнді және пайдалы үй жиһаздарының ең көп дизайны бар үлкен жинақ, ең сәнді талғаммен" атты дизайн кітабын жариялап, "чинуазери" жиһаздарын шығаруды танымал етуге көмектесті. Оның жобалары күрделі "чинуазери" жиһаздары мен оның безендірілуіне нұсқаулық болды. Оның орындықтары мен шкафтары көбінесе түрлі-түсті құстардың, гүлдердің немесе экзотикалық қиял әлемінің суреттерімен әшекейленді. Бұл безендірулердің композициясы көбінесе асимметриялық болды. 18 ғасырда еуропалық үйлерде обоилерді қолданудың артуы "чинуазери" мотивтеріне деген жалпы қызығушылықты көрсетеді. Вилланың дамуымен және күнге толы интерьерлерге деген талғамның артуымен обоилердің танымалдылығы өсті. 1740–1790 жылдар аралығында еуропалық аристократтар арасында қытай суретшілері жасаған обоилерге сұраныс туды. Олардың қолдарындағы сәнді обоилер бірегей, қолмен жасалған және қымбат болды. "Чинуазери" обоилеріндегі суреттер пагодаларға, гүлдік дизайнға және қытай жиһаздары мен фарфорында кездесетін экзотикалық қиял әлеміне ұқсас болды. "Чинуазери" жиһаздары мен басқа декоративті өнер түрлері сияқты, "чинуазери" обоилері әдетте жатын бөлмелеріне, шкафтарға және үйдің басқа жеке бөлмелеріне жабыстырылды. Обоидегі суреттер бөлмедегі декоративті заттар мен жиһазға толықтырып, үйлесімді фон жасауы тиіс болды.

Сәулет және бау-бақша

Қытай және Шығыс Азия бақ дизайнын еуропалық түсінудің мысалы – "Шаравадги" сөзінің қолданылуы, ол ретсіздік арқылы көрінетін сұлулық ретінде түсініледі, ландшафт дизайнында эстетикалық жағынан ұнамды бейреттелік нысаны. Бұл сөз Жапониядан импортталған лак бұйымдарымен бірге келді, онда "шарағази" сөзі декоративтік өнерде дизайнды бағалауға қатысты идиома болған. Сэр Уильям Темпл (1628–1699) 1685 жылы жазылған және 1690 жылы жарияланған "Эпикурдың бақтары" атты эссесінде осындай өнер туындыларына сілтеме жасай отырып, "шаравадги" терминін енгізеді. Темплдің ықпалымен еуропалық бағбандар мен ландшафт дизайнерлері шарваджи тұжырымын Шығыс бақтарындағы асимметрия мен табиғатқа жақындықты бейнелейтін бақтар құру үшін пайдаланды. Мұндай бақтарда әртүрлі хош иісті өсімдіктер, гүлдер мен ағаштар, декоративтік тастар, балықтары бар тоғандар немесе көлдер, қиялап соққан жолдар кездеседі. Олар көбінесе қабырғамен қоршалған. Бұл бақтарға орналастырылған архитектуралық элементтерге көбінесе пагодалар, мерекелер мен тойларға арналған салтанатты залдар, гүлдер мен маусымдық элементтермен безендірілген павильондар кіреді. Лондонның Кью бақтары сияқты ландшафттар архитектурадағы қытай әсерін анық көрсетеді. Бақтың ортасындағы 163 футтық алып пагоданы Уильям Чемберс жобалап, салған, ол ағылшын архитектуралық элементтерін күшті көрсетеді, нәтижесінде мәдениеттердің бірігіп кеткен өнімі пайда болды (Балд, 290). Оның көшірмесі Мюнхендегі Англиялық бақта салынған, ал Ораниенбаумның қытай бағында тағы бір пагода және қытай шайханасы бар. 1770 жылдардан бастап неоклассицизмдегі неғұрлым қатаң тәсілдің күшеюі Шығысқа шабыттанған дизайнды ығыстыруға бағытталғанмен, Регенттік дәуірдегі "грек" жиһаздарының шарықталу кезінде Принц-регент Брайтон павильонына қызығушылық танытты, ал Чемберленнің Ворчестер фарфор зауыты "Имари" өнімдерін қайталай бастады. Парад залдарында классикалық стильдер басым болса да, Бадминтон үйінен (ондағы "қытай жатын бөлмесін" Уильям мен Джон Линнелл шамамен 1754 жылы жабдықтаған) және Ностелл аббаттығынан Торонтодағы Каса-Ломаға дейін кейбір үйлерде қытай стилінде безендірілген толыққанды қонақ бөлмелері, қытай стиліндегі төсек, феникс суреті салынған қағаз және қытай фарфорымен жабдықталған. Кейіннен экзотизм түркі тақырыптарын қосты, онда "диван" диванға айналды.

Сәй

18 ғасырда шай ішудің кең таралғаны, қытайлық стильдің (chinoiserie) танымалдылығына ықпал еткен факторлардың бірі болды. Шай ішудің нәзік және үй ішілік мәдениетіне лайықты қытайлық стильде безендірілген орта қажет еді. Биверстің сөзінше, "Шай ішу – әдепті қоғамның маңызды бөлігі еді; қытай экспорттық тауарларына және қытайлық стильге деген қызығушылықтың көп бөлігі шай ішу рәсіміне лайықты орта жасауға деген құштарлықтан туындады". Қытайлық фарфор, экспорттық тауарлар мен еуропалық өрнектемелер, сондай-ақ шай ішу, ерлерге қарағанда әйелдермен көбірек байланысты болды. Патшайым Мэри II, патшайым Анна, Генриетта Говард және Квинсбери герцогинясы сияқты көптеген аристократ әйелдер мен қоғамда беделді тұлғалар қытайлық фарфорды жинаумен аты шықты. Бұл маңызды, себебі олардың үйлері талғам мен әлеуметтік қарым-қатынастың үлгісіне айналды. Маргарет, Портлендтің 2-ші герцогинясы мен Ильчестер графинесі Элизабеттің арасындағы жапондық көк-ақ фарфор табақ үшін болған қызу бәсекелестік сияқты бір тарихи оқиға, бай әйелдердің сатып алу мүмкіндіктерін және үстемдік талғамды қалыптастырудағы рөлін көрсетіп тұр.

Мода

Бұл термин сондай-ақ сән индустриясында "текстиль, сән және декоративтік өнердегі қытай стилінен алынған дизайнды" сипаттау үшін қолданылады. 17 ғасырдан бері қытай өнері мен эстетикасы өнерпаздар мен жаратылыстанушыларға, сондай-ақ сәнді модельерлерге шабыт көзі болды, ал шығыс елдерінен тауарлар алғаш рет Батыс Еуропаға кеңінен жеткен кезде оларға үлкен әсер етті. 18 ғасырда және 19 ғасыр бойында, шинозери Францияда ерекше атаққа ие болды, ал осы кезеңде қытайдан шабыттанған сәннің көп бөлігі француздық болды. Шинозери Мариано Фортуни, Калло Соерс және Жан Пакин сияқты дизайнерлерге де әсер етті. 20 ғасырдың басында еуропалық және сән дизайнерлері шабыт алу үшін Қытайды және еуроцентризмдік сән әлемінен тыс елдерді пайдаланды; Vogue журналы да Қытайдың әлемдік сәнге эстетикалық шабыт қосып үлкен үлес қосқанын мойындады. Осы кезеңде қытай мотивтері еуропалық сәнде танымал болды. Қытай және қытай халқы американдық сәнге материалдар мен эстетиканы да ұсынды. Сондай-ақ, 1913 жылғы маусымдағы "Ladies' Home Journal" журналында жарияланғандай, әртүрлі қытай стиліндегі киімдерді еске түсіретін кесімдермен күндізгі жакеттер мен пальтоларға сән пайда болды. Бұл жерде көрсетілген киімдер Цинь әулетінің мандарин сарайының киімдеріне (әсіресе буфу), jiaoling ruqun, kanjia, mamianqun, yunjian, yaoqun (қысқа белдеулі юбка), piling (оғаш), сондай-ақ дәстүрлі қытай кестелері, дәстүрлі қытайлық Лао зи, панкоу, биік жағалар және т.б. әсер еткен. Жан Жак Руссо өзінің 1768 жылғы "Музыка сөздігіне" шынайы қытай әуені деп атаған "air chinois" деген сөзді қосты, ал Вебер оны 1804 жылғы "Overtura cinesa" еңбегінде қайта пайдаланды. Оффенбахтың "Бата клан" (1855) атты сатиралық операсы Парижде үлкен жетістікке ие болды. 20 ғасырдың басында француз композиторлары Қытай пейзажы мен мәдениетіне қатысты Батыстың сол кездегі утопиялық, ностальгиялық көзқарасына жауап берді, мысалы, Дебюссидің "Пагодалар" (1903) шығармасы. 20 ғасырдың музыкалық шинозерисінің үш маңызды мысалы: Малердің "Дас Лид фон дер Ерд" (1908), Стравинскийдің "Бұлбұл" (1914) және Пуччинидің "Турандот" (1926). Басқа да атақты шығармалар: Чайковскийдің "Қытай биі" ("Щелкунчик" 1892 жылғы екінші актісінен), Равельдің "Laideronnette, impératrice des pagodes" ("Ma mère l'Oye", 1910), Бернард ван Диреннің "Қытай симфониясы" (1914) және Альберт Кеттельбейдің "Қытай ғибадатханасы бағында" (1923) жеңіл музыкалық оркестрлік фантазиясы. Ұлыбританияда 20 ғасырдың көптеген ән композиторлары қытай поэзиясының ағылшын тіліндегі аудармаларын (Ланселот Кранмер Бинг, Герберт Джайлс, Эдвард Поуис Матерс және Артур Уэйли сияқты шығыстанушылар) музыкаға қосты, соның ішінде Бенджамин Бриттен жоғары дауыс пен гитараға арналған "Қытай әндері" циклында (1957). Соңғы опералық мысалдарға Қытай операсындағы түні (Джудит Вейр, 1987) және Қытайдағы Никсон (Джон Адамс, 1987) жатады. Қытай және Шығыс Азия музыкасының әсері музыкалық комедиядан ("Қытайдағы бал айы", 1899), Тін-Пан аллеясынан (Джордж Гершвиннің "Лаймхаус түндері", 1920), Бродвей мюзиклдері мен джаздан (Дьюк Эллингтонның "Chinoiserie", 1971) қазіргі рок музыкасына дейін (Дэвид Боуидің "China Girl", 1976 және тағы басқа) байқалды. Бұл шығармалар көбінесе қытай музыка стиліне қатысты батыстық мәдени қысқарту клишелерін, мысалы шығыс рифтерін, пентатоникалық шкаланы пайдаланады, көбінесе ашық параллельді төртіншіліктермен үйлесімді.

Әдеби сын

Бұл термин әдебиет сыншылығында да қолданылады. "Мандарин стилі" деп аталатын стиль "әдебиет сарапшылары, яғни жазба тілді мүмкіндігінше сөйлеу тілінен ерекшелендіруге тырысатындардың сүйіктісі". Сыншылар Эрнест Браманың "Кай Лунг" әңгімелерінде, Барри Хьюгарттың "Мастер Ли және Ондық Окс" романдары мен Стивен Марлидің "Чиа Қара Аждаһа" сериясында қолданылған, "қытай стиліндегі" әдеби стильді де сипаттайды.