Кіріспе
Гавайи штатының Республикалық партиясы
Гавайи Республикалық партиясы – Гавайиде орналасқан және штаб-пәтері Гонолулуда орналасқан Республикалық партияның (GOP) филиалы. Партия Гавайидің аумақтық кезеңінде күшті болған, бірақ 1954 жылғы Гавайидегі демократиялық революциядан кейін Демократиялық партия Гавайиде басымдыққа ие болды. Қазіргі уақытта партияның ықпалы шамалы және ол ұлттық Республикалық партияның ең әлсіз штаты болып табылады; Гавайи штатының немесе федералдық сайланған лауазымдарының ешқайсысын бақыламайды және штат заңнамалық органында кез келген штаттың Республикалық партиясынан ең аз өкілдікке ие.
Республика
Гавай Корольдігі құлатылғаннан және Гавай Республикасы құрылғаннан кейін, Америкалық Одақ партиясы құрылды. Гавай Республикасы де-факто бір партиялық мемлекет болғандықтан, партияға ешқандай қарсылық болған жоқ. 1894 жылдың 13 қазанында Америкалық Одақ партиясы өзінің алғашқы құрылтайын өткізді, онда партияның ұйымдық құрылымын құрды, сайлау платформасын жасады және 1894 жылғы сайлауға кандидаттарды ұсынды. Партияның ресми позициясы АҚШ-қа қосылуды қолдады, бірақ жалғыз заңды партия ретінде, партия ішінде қосылуға қарсы фракциялар да болды.
Аумақтық
1898 жылғы 12 шілдеде Гавайи қосылғаннан кейін, Америкалық одақ партиясының көпшілігі Гавайи Республикалық партиясын құрды. 1899 жылғы 10 наурызда Америкалық одақ партиясының мүшелері және Республиканың бұрынғы басшылары жиналып, Республикалық партияны ұйымдастыруды және қосымша партиялық ұйым құруды кейінге қалдыруға шешім қабылдады. 1900 жылғы 2 мамырда Гавайиде жүзге жуық адам Республикалық партияның филиалын ұйымдастырды. Бірінші Республикалық конвент 1900 жылғы 30 мамырда өтті. Уақытша лауазымдар тағайындалды, бағдарлама жасалды және маусым айында Республикалық Ұлттық конвентке делегаттар жіберілді. Демократиялық филиал территорияда болғанымен, оның ықпалы шамалы болды, ал Гавайилік жергілікті билік партиясы басты оппозиция күші ретінде пайда болды. 1900 жылы Билік партиясы аумақтық заң шығарушы жиналысты бақылауға алды, ал оның басшысы Роберт Уильям Вилкокс Гавайидің дауыс беру құқығы жоқ делегаты болып сайланды. 1902 жылғы сайлауға дейін Реформа партиясы Гавайи Республикалық партиясына бірікті. Билік партиясы 10 шілдеде ханзада Джона Кухио Каланияноле оның конвентінен шығып, Хуи Куокоа партиясын құрғанда бөлінді. Ол көп ұзамай Республикалық партияға қосылды. Келесі сайлауларда Республикалықтар ханзада Каланияноленің кандидатурасын ұсынып, Вилкоксты жеңіп, 36 орынның 26-сын алып, заң шығарушы жиналысты бақылауға алды. Бұл жеңілістен кейін Билік партиясы 1912 жылға дейін әлсіреген күйде болды, содан кейін Республикалық партиямен бірікті. Республикалық партия 1954 жылы демократтар заң шығарушы жиналысты бақылауға алғанға дейін үзіліссіз заң шығарушы көпшілікке ие болған "Хаоле Гавайи Альянсы" деп аталатын коалицияны басқарды. Гавайи Демократиялық партиясы 1902 жылы қайта ұйымдастырылды, бірақ 1920 жылдарға дейін ықпалды бола алмады, ол бірнеше Гонолулу қаласының әкімдерін сайлап, Уильям Пол Джарретті Өкілдер палатасына делегат етіп сайлады. Алайда, Республикалық партия 1930 және 1940 жылдары үлкен бес қант өндірушінің қолдауына байланысты делегацияны палатаға қайта алды. Гавайи тарихындағы маңызды оқиға – 1935 жылғы Ұлттық еңбек қатынастары заңы Үлкен Бестіктің күшін әлсіретті, бұл Гавайидегі қант плантацияларында кәсіподақтар құрылуына және ақырында 1954 жылғы Демократиялық революцияға әкелді. Сол жылы өткен сайлауда Республикалықтар 1900 жылдан бері алғаш рет аумақтық заң шығарушы жиналысты бақылаудан айырылды, себебі Демократиялық филиал 15 аумақтық сенаттың тоғызын және 30 аумақтық палатаның жиырма екі орынды жеңіп алды. Демократтар 1956 жылғы сайлауда заң шығарушы жиналысты бақылауда ұстады, ал 1958 жылы Республикалықтар сенатты қайтадан бақылауға алды.
Мемлекеттіклік
1959 жылғы 16 мамырда филиал өзінің алғашқы штаттық конвентін өткізді, онда офицерлердің көпшілігі, ұлттық комитетке мүше әйелден басқа, қарсы кандидатсыз сайланды және алдағы федералдық және штаттық арнайы сайлауларға үміткерлер тіркелді. Губернаторлық сайлауда аймақтық губернатор және республикашыл Уильям Ф. Куинн 4 139 дауыспен жеңіске жетті; Сенаттағы арнайы сайлауда республикашыл Хирам Фонг 9 514 дауыспен жеңді, ал Уилфред Цукияма 4 577 дауыспен жеңіліске ұшырады; республикашылар палатадағы өкілдік орындарды жоғалтты. 1998 жылғы губернаторлық сайлауда Мауи қаласының мэрі Линда Лингл республикалық партияның тікелей кандидаттығын жеңіп алды және губернатор Бен Каетаноның экономиканы басқаруына наразылықты өз науқанын ілгерілету үшін пайдаланды. Ол Каетанодан жоғары нәтиже көрсетті. Алайда, Линглдің лесбиянка екендігі туралы айыптаулар және оның мэрі ретінде мемлекеттік қызметкерлерді Рождество кешінде жұмыс істеуге міндеттеу туралы шешімі оның имиджіне нұқсан келтірді. Бас сайлауда ол 5 254 дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады. Дегенмен, оның губернаторлық науқаны 1966 жылғы Рэндольф Кросслиден бері ең сәттісі болды. 1999 жылы Лингл және оның көптеген қолдаушылары партияның жетекші лауазымдарын иеленді. Лингл партияның консервативті қанатымен және абортқа қарсы көзқарасты ұстанатын Джеймс Куроиваны 325-63 дауыспен жеңіп, төраға болды. 2002 жылғы губернаторлық сайлауда Демократиялық партияда шиеленіске толы ішкі сайлау өтті, онда Мази Хироно Эд Кейсті 2 000 дауыспен жеңді. Кейін Хирононың науқанына қатысты сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар Линглдің сайлауда тар жеңіске жетіп, 1962 жылдан бері алғашқы республикалық губернатор болуына мүмкіндік берді. Ол 2006 жылы қайта сайланды және Гавайи тарихында көп мерзімдік сайланған жалғыз республикалық губернатор атанды. 2004 жылғы президенттік сайлау кезінде бірнеше сауалнамалар Джордж Буштың Гавайиде жақсы көрсеткенін көрсетті және партия палатада көпшілікті жеңуге немесе кем дегенде ветоны тоқтатуға жеткілікті орындарды алуға тырысты. Алайда, Буштың науқаны Гавайидегі күш-жігерін азайтты, нәтижесінде республикашылар бес орыннан айырылды. Буш 45% дауыс алғанына қарамастан, 1984 жылы Рональд Рейганның жеңісінен бері республикашылар президенттік сайлауда штатты жеңіп алуға ең жақын келді. 2010 жылы өкіл Нил Аберкромби губернаторлық науқанына назар аудару үшін отставкаға кетті. Оның орнын толтыру үшін арнайы сайлау өтті. Арнайы сайлауда алдын ала сайлау болмағандықтан, екі демократ кандидаттың дауысы бөлініп кетті, нәтижесінде Чарльз Джоу 40% дауыспен жеңіске жетіп, 1991 жылы Пэт Саикиден бері Гавайиден сайланған алғашқы республикалық өкіл болды. Ол келесі бас сайлауда Коллин Ханабусадан жеңіліске ұшырады. Дональд Трамптың президент болып сайлануынан кейін көптеген республикашылар партиядан шықты: Чарльз Джоу тәуелсіз саяхатшыға айналды, ал штаттық палатадағы азшылық көшбасшысы Бет Фукумото демократқа қосылды. 2019 жылдың 11 желтоқсанында партия президенттік таңдау сауалнамасын тоқтатты және барлық негізгі делегаттарын Трампқа берді. 2021 жылдың қаңтар айында партия төрағасы Ширлен Остров пен вице-төраға Эдвин Бойетт, Бойетт партияның Twitter аккаунтын пайдаланып, QAnon теориясын мақтап, оның жақтастарын патриоттар деп сипаттаған бірнеше твиттер жариялағаннан кейін отставкаға кетті.
Экономика
Гавайи республикашылары шектеулі үкіметтік билік, төмен салықтар, мемлекеттік мектептерді орталықтандырылмаған басқару және штаттың кәсіби ортасын жақсартуды жақтады. Республикашылар, әдетте, бизнес-жоспарларды және штаттың компанияларына басқа штаттардағы компаниялармен бәсекелесуге көмектесуге бағытталған күш-жігерді қолдайды. Олар, қалыптасқан тәжірибе бойынша, штаттар аралық және халықаралық сауданы қолдайды. Мысалы, бұрынғы вице-губернатор Дьюк Айона Ұлттық футбол лигасының Про Боулын Гавайиде өткізуді сақтап қалуға ұмтылды, ал бұрынғы губернатор Линда Лингл жұмыс орындарын ашуға ынталандыру мақсатында, мысалы, қонақүйлерді қайта жаңарту сияқты, бизнеске салық жеңілдіктерін ұсынды.
Қоршаған орта
Реформалық партияда, мемлекеттік құрылғанға дейінгі топ, аннексиядан кейін Республикалық партияға көбінесе жақсы қарым-қатынас көрсетті, Лоррин Турстон Гавайи жанартаулары ұлттық паркін құруды ынталандырып қолдады. 21 ғасырда губернатор Лингл 2030 жылға қарай штаттың энергиясын 70% дербес қамтамасыз ету мақсатымен жаңаруға жарамды энергияны дамыту үшін «Таза энергия» бастамасын ұсынды. Бастама энергия ресурстары ретінде күн, жел, мұхит, геотермальдық және биомассаны пайдалануды, сондай-ақ қазба отынын кезең-кезеңмен азайтуды көздеді.
Дін
Ертедегі миссионерлердің ықпалына және соңғы ұлттық тенденцияларға қарамастан, Гавайидегі Республикалық партия уақыт өте келе христиандық сипатын жоғалтты. Аннексиядан кейін христиандар Гавайидің дамып келе жатқан қант өнеркәсібінде жұмыс істеуге келісімшарт жасаған иммигранттарды дінге өткізуге тырысты. Бұл өзгерістің көп бөлігін 1927 жылғы «Фаррингтонға қарсы Токушиге» ісі тудырды. Бұл АҚШ Жоғарғы Сотында шамамен 100 жапон, корей және қытай тіліндегі мектептер – олардың көпшілігі буддалық діни мектептер – республикалық губернатор Уоллес Р. Фаррингтон мен республикалық үкіметке қарсы қозғалған іс еді. Олар жеке мектептерде оқытылатын материалдарды, соның ішінде буддалық философияны шектеуші заңдарды жоюды мақсат етті. Сот бұл заңдарды конституцияға қайшы деп танып, ата-аналардың балаларының білімін таңдауға құқығын, яғни Бесінші түзетуді бұзушылық деп шешті. 2004 жылы республикашыл Дюк Айона «Жас Буддистер қауымдастығы» президентіне жариялама табыс етті және 2010 жылы фонарьлар фестиваліне қатысты. Партия дінмен байланыстырудан тартынды, мүшелері партияның Христиандық коалициямен байланысының жағымсыз салдарына сілтеме жасады. Коалиция республикалық қатарға 50%-ға жуық жаңа мүшелерді қосты, бірақ партия ішіндегі тартыстарға себеп болды; 1993 жылға қарай партия заң шығарушы органдағы өкілдігінен айырылды.
Президенттік
+Гавайи Республикалық партиясы президент сайлау нәтижелеріСайлауПрезиденттік тікелей дауыс беруШіркеуші дауыстарДауыс %Сайлаушылар саныНәтиже1960Ричард Никсон/Генри Кэбот Лодж кіші92,29549.97%1964Барри Голдвотер/Уильям Э. Миллер44,02221.24%1968Ричард Никсон/Спиро Агню91,42538.70%1972Ричард Никсон/Спиро Агню168,86562.48%1976Геральд Форд/Боб Доул140,00348.06%1980Рональд Рейган/Джордж Х. У. Буш130,11242.90%1984Рональд Рейган/Джордж Х. У. Буш185,05055.10%1988Джордж Х. У. Буш/Дэн Куэйл158,62544.75%1992Джордж Х. У. Буш/Дэн Куэйл136,82236.70%1996Боб Доул/Джек Кемп113,94331.64%2000Джордж У. Буш/Дик Чейни137,84537.46%2004Джордж У. Буш/Дик Чейни194,19145.26%2008Джон Маккейн/Сара Пэйлин120,56626.58%2012Митт Ромни/Пол Райан121,01527.84%2016Дональд Трамп/Майк Пенс128,84730.36%2020Дональд Трамп/Майк Пенс196,86434.27%
Губернаторлық
+Гавайи Республикалық партиясының губернаторлық сайлау нәтижелеріСайлауГубернаторлық кандидатДауыс саныДауыс %Нәтиже1959Уильям Ф. Куинн86,21351.12%Жеңіске жетті1962Уильям Ф. Куинн81,70741.68%Жеңіліске ұшырады1966Рендольф Кроссли104,32448.94%Жеңіліске ұшырады1970Сэмюэл Пейлторп Кинг101,24942.35%Жеңіліске ұшырады1974Рендольф Кроссли113,38845.42%Жеңіліске ұшырады1978Жохан Р. Леопольд124,61044.25%Жеңіліске ұшырады1982D. Г. Андерсон81,50726.14%Жеңіліске ұшырады1986D. Г. Андерсон160,46048.02%Жеңіліске ұшырады1990Фред Хеммингс131,31038.61%Жеңіліске ұшырады1994Пэт Сайки107,90829.24%Жеңіліске ұшырады1998Линда Лингл198,95248.82%Жеңіліске ұшырады2002Линда Лингл197,00951.56%Жеңіске жетті2006Линда Лингл215,31362.53%Жеңіске жетті2010Дюк Аиона157,31140.8%Жеңіліске ұшырады2014Дюк Аиона135,77537.08%Жеңіліске ұшырады2018Андриа Тупола131,71933.70%Жеңіліске ұшырады2022Дюк Аиона151,25836.08%Жеңіліске ұшырады
Конгрессмендік
+АҚШ Сенатының сайлау жылыДауыс беру пайызы+/–Дауыс саныЖалпы жеңген орын саны+/–195979,123195987,1611962 17.69%60,0671964 0.15%110,7471968 15.60%34,0081970 1.47%124,1631974 14.99%01976 10.94%122,724 11980 18.43%53,0681982 23.64%52,0711986 8.00%86,9101988 3.69%66,9871990 (арнайы) 23.67%155,9781992 0.50%97,9281994 20.16%86,3201998 9.10%70,9642000 0.32%84,7012004 3.17%87,1722006 12.27%126,0972010 0.58%79,9392012 0.62%160,9942014 (арнайы) 6.13%98,0062016 5.46%92,6532018 8.55%112,0352022 3.76%105,704
+АҚШ Өкілдер палатасының сайлау жылыДауыс беру пайызы+/–Дауыс саныЖалпы орын саны+/–195951,0581960 5.74%46,8121962 6.52%117,1721964 4.92%145,5721966 5.48%129,7541968 4.38%117,9661970 11.95%31,7641972 28.83%121,1811974 5.15%101,0491976 12.50%77,6621978 10.59%40,1671980 8.79%19,8191982 7.06%01984 14.73%40,6081986 26.05%135,054 11988 12.28%96,8481990 5.99%117,607 11992 11.71%81,6451994 10.97%119,5141996 4.70%135,7821998 8.43%119,3282000 2.56%110,8952002 0.16%116,6932004 3.22%148,4432006 0.68%118,1342008 15.21%82,5402010 16.11%129,127 12012 3.31%137,5312014 0.79%120,0842016 12.60%85,6262018 2.11%87,3482020 6.63%155,215 2022 1.41%123,288
Мемлекеттік заң шығарушы орган
Сенат сайлау жылы Жалпы жеңген орын саны+/– Губернатор 1960 Уильям Ф. Куинн 1962 4 1964 1 Жохан А. Бернс 1966 1 1968 1970 2 1972 1974 1976 Джордж Ариёши 1978 1 1980 1 1982 1984 5 1986 2 1988 3 Жохан Д. Вайхе III 1990 1992 1994 1 1996 Бен Каятано 1998 2000 1 2002 2 2004 Линда Лингл 2006 2008 3 2010 1 2012 Нил Аберкромби 2014 2016 1 Дэвид Идж 2018 1
+Өкілдер палатасы сайлау жылы Жалпы жеңген орын саны+/– Губернатор 1960 Уильям Ф. Куинн 1962 7 1964 1 Жохан А. Бернс 1966 1968 1 1970 4 1972 1 1974 1 1976 7 Джордж Ариёши 1978 1 1980 3 1982 4 1984 3 1986 1988 5 Жохан Д. Вайхе III 1990 1992 2 1994 3 1996 5 Бен Каятано 1998 2000 7 2002 4 2004 5 Линда Лингл 2006 2 2008 2 2010 2 2012 1 Нил Аберкромби 2014 2016 2 Дэвид Идж 2018