Кіріспе

Санфорд Баллард Доул (1844 жылғы 23 сәуір – 1926 жылғы 9 маусым) – Гавайиде туған заңгер және судья. Ол Гавайи патшалық, уақытша үкімет, республика және территория болып келген кезеңдерді бастан өткерді. Доул гавайи үкіметі мен мәдениетін батыстандауды қолдады. Монархия құлатылғаннан кейін, ол Гавайи Республикасының президенті қызметін атқарды, оның үкіметі Гавайидің АҚШ-қа қосылуын қамтамасыз етті.

Алғашқы жылдар

Доул 1844 жылғы 23 сәуірде Гонолулуде, АҚШ-тың Мэн штатынан келген протестант христиан миссионерлерінің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Дэниел Доул (1808–1878) – Оаху колледжінің директоры (1934 жылдан кейін Punahou School деп аталды), ал анасы Эмили Хойт Баллард (1808–1844). Анасы бала туғаннан кейін бірнеше күн ішінде тууға байланысты асқынулар салдарынан қайтыс болды. Доулға 1841 жылы қайтыс болған, әкесімен Баудоин колледжінде бірге оқыған Санфорд К. Баллардтың есімі берілді. Оны гавайилік бір әйел баққан, ал әкесі 1846 жылы Шарлотта Клоуз Кнаппен үйленді. 1855 жылы отбасы Кауаи аралындағы Колоаға көшіп, онда Санфорд оқыған тағы бір мектеп ашты. Доул бір жыл Оаху колледжінде, содан кейін 1866–1867 жылдары Уильямс колледжінде білім алды. Ол Бостон қаласындағы заң кеңсесінде бір жыл жұмыс істеді. Сол кезде АҚШ-та адвокат болу үшін заң оқу қажет болды, ал трица жылдан кейін, 1897 жылы, Гавайидің бірінші және жалғыз сайланған президенті қызметін атқарғаны үшін Уильямс университетінен құрметті LL.D. дәрежесін алды. 1873 жылы ол Анна Прентис Кейтке үйленді. 1880 жылғы желтоқсанда Гонолулуде нотариус ретінде тағайындалды. Доул 1884 және 1886 жылдары Гавай Корольдігінің заң шығарушы органына Кауаидан өкіл ретінде сайланды және 1884 жылдан 1887 жылға дейін қызмет етті, осы кезеңде 1887 жылғы конституцияны қабылдауға белсенді үлес қосты.

Байонет конституциясы

1887 жылдың маусым айында жергілікті кәсіпкерлер, қант плантаторлары және саясаткерлер, Гонолулу винтовкаларының қолдауымен, даулы Уолтер М. Гибсонның кабинетін отставкаға жіберіп, Гавай Корольдігінің 1887 жылғы Конституциясын қабылдауға мәжбүр етті. Жаңа құжаттар дауыс беру құқығын гавайліктердің, еуропалықтардың және американдықтардың сауатты еркек тегіне шектеді, сонымен қатар, Ақсүйектер палатасына сайлауға қабілеттілік үшін табыс пен байлық талаптарын қойды. Бұл аралдың элиталық тұрғындарының арасында билікті нығайтты. Сонымен қатар, жаңа Конституция монархтың билігін азайтып, кабинеттің ықпалды басқаруына басымдық берді. Доул және американдық тегінен шыққан басқа да заңгерлер осы құжатты жасады, ол «Баянет Конституциясы» деп белгілі болды. Патша Калакауа Долды 1887 жылдың 28 желтоқсанында Гавай Корольдігінің Жоғарғы Сотының судьясы, ал 1888 жылдың 24 қаңтарында сот заңдарын қайта қарау комиссиясына тағайындады. Калакауа қайтыс болғаннан кейін, оның қарындасы, Лилиуокалани патшайым, Долды 1891 жылдың 31 тамызында өзінің Жеке кеңесіне тағайындады. Доул төңкерістен кейін құрылған Гавайдің Уақытша үкіметінің президенті болып тағайындалды және ол 48 сағат ішінде Гавай Корольдігімен дипломатиялық қарым-қатынасы бар барлық елдер, соның ішінде Ұлыбритания тарапынан мойындалды. Оның кабинеті ( «атқару кеңесі» деп аталды) Джеймс А. Кингті ішкі істер министрі, Уильям Оуэн Смитті бас прокурор, ал банкир Питер Кушман Джонсты қаржы министрі қамтыды. Доул 1894 жылдың 15 ақпанына дейін Сыртқы істер министрі міндетін атқарды. Гровер Кливлендтің АҚШ президенті болып сайлануымен, Уақытша үкіметтің аннексияға қол жеткізу үміті біраз уақытқа тоқтап қалды. Шындығында, Джеймс Хендерсон Блоунт басқарған тергеуден кейін Кливленд монархияны қайта орнатуға тікелей көмектесуге тырысты. Президент Кливлендтің тапсырысымен жасалған 1893 жылғы 17 шілдедегі Блоунт есебінде, қауіпсіздік комитеті АҚШ елшісі Джон Л. Стивенспен бірге АҚШ теңіз жаяу әскерін жерге қондыру, Лиликалани патшаны биліктен күштеп шеттету және қауіпсіздік комитетінің мүшелерінен тұратын Гавайдің Уақытша үкіметін жариялау туралы келісімге келгені анықталды. 1893 жылдың 16 қарашасында Альберт Уиллис патшайымға Кливлендтің революционерлерге рақымшылық беру туралы өтінішін ұсынды, олар таққа қайта орналасу үшін осы шартты қабылдауға тиіс болды. Патшайым бұл өтінішті толығымен қабылдамады, революционерлерді жазалау керектігін және олардың жерлерін тәркілеу керектігін мәлімдеді. Уиллистің сөзіне сүйенсек, ол оларды өлім жазасына кесуді ұсынған. Кейіннен ол мұндай ұсыныс жасағанын жоққа шығарса да, оның бұл әрекеті Кливленд әкімшілігінің сенімін жоғалтты, нәтижесінде ол 1894 жылдың 4 шілдесінде Гавай Республикасын мойындады. 1894 жылдың 26 ақпанындағы Морган есебінде төңкеріс жергілікті күштерге негізделгенін, оның бастауы монархиялық жемқорлықта жатқанын және американдық әскерлер монархияның құлауына себеп болуға тырыспағанын, керісінше, американдық мүлік пен азаматтарды қорғау үшін ғана әрекет еткені қорытындыланды. Одан көп ұзамай, Уақытша үкімет конституциялық конвент өткізді. 1894 жылдың 4 шілдесінде осы конвент Гавай Республикасының ресми түрде құрылғанын жариялады.

Гавай Республикасы Президенті

Лоррин А. Турстон Гавайи Республикасы президенттігіне кандидат болудан бас тартты, ал Доул оның орнына кандидат болып, 1894 жылы сайлауда жеңіске жетті. Доул 1894 жылдан 1898 жылға дейін Гавайи Республикасының бірінші және жалғыз сайланған президенті болды. Доул өз кезегінде Турстонды Гавайидің АҚШ-қа қосылуын қамтамасыз ету үшін Вашингтондағы лоббилік жұмысты басқаруға тағайындады. Доулдың үкіметі Гавайи Корольдігін мойындаған барлық елдерден дипломатиялық мойындау алды және монархияны қайта орнатуға жасалған бірнеше әрекеттерге қарсы тұрды, соның ішінде Роберт Уильям Уилкокс басқарған 1895 жылғы қаңтардағы қарсы көтеріліске. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Уилкокс және басқа да қастандық жасаушылар тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ Доул олардың жазаларын жеңілдетті немесе қысқартты. Ханыша Лилиуокалани тақтан бас тарды және мәжбүрлі түрде Гавайи Республикасына адал болуға ант берді, былай деді: "Мен осы арқылы Гавайи Республикасының үкіметі Гавай аралдарының жалғыз заңды үкіметі екенін толық және біржолата мойындаймын және жариялаймын, ал соңғы Гавай монархиясы толығымен және мәңгілікке тоқтатылды және енді ешқандай заңды немесе нақты күші, әсері немесе жарамдылығы жоқ". Кейіннен ол өзінің көзқарасынан оқиғаларды "Гавайи тарихы – Гавайи ханышасы Лилиуокаланиның жазбалары" кітабында толық баяндады.

АҚШ-қа мемлекеттік сапар

Республика президенті ретінде Доул 1898 жылдың басында Вашингтон қаласына барып, Гавайиді АҚШ-қа қосуды жеке өтіндік етті. Доул және оның серіктері Хонолулудан Сан-Францискоға кемемен 16 қаңтарда шығанаққа келді. Бұл АҚШ-қа шетелдік басшының бесінші сапары болды, алғашқысы 1874 жылы Калакауа патшаның АҚШ-қа жасаған сапары еді. Сан-Францискоға келгеннен кейін президент Доул Сан-Францискодағы Occidental қонақүйінде тұрып, 19 қаңтарда Вашингтонға жол тартты. Сан-Францискодағы соңғы күні президентке генерал Уильям Руфус Шафтер Сан-Франциско Президиосын көрсетті, ол келген кезде әскери оркестр ойнады, сондай-ақ Сан-Франциско мэрі Джеймс Д. Феланмен түскі ас ішті. Президент Доул және оның серіктері Генри Э. Хантингтон ұсынған "Гвадалупа" аталған жеке вагонмен пойыз арқылы Вашингтонға аттанды. Доулдың саяхаты оны ақырында Чикагоға жеткізді, онда оны Форт Шериданның жаяу әскері мен атты әскерлері күтіп алды. Ақырында президент 26 қаңтарда Вашингтонға жетті, онда оны Мемлекеттік хатшы Джон Шерман қарсы алып, президент Уильям Маккинлимен қысқа сөйлесті. Санфорд Доул және оның серіктері 6 ақпанда Вашингтоннан Калифорнияға қарай жол тартып, 12 ақпанда Риверсайд қаласына келді.

Губернатор және федералды судья

1898 жылдың 4 шілдесінде АҚШ Конгресі Гавай Республикасын аннексиялау туралы бірлескен резолюция қабылдады. Бұл резолюция оны ұсынған АҚШ өкілі Фрэнсис Ньюлендс (Невада штаты, Демократ) есімімен Ньюлендс резолюциясы деп аталды және 1898 жылдың 12 тамызында күшіне енді. Гавай мемлекетінің егемендігін АҚШ-қа беру рәсімі сол күні ʻИолани сарайының алдында өтті, онда Гавай туы түсіріліп, оның орнына АҚШ туы көтерілді. Резолюцияның талаптарына сәйкес, Доул Гавайи президенті ретінде бұрынғы өкілеттіктерін сақтап қалды, ал Конгресс жаңа Гавай аймақтық басқару жүйесін әзірледі. Кейін, Гавай аймақтық заңы қабылданғаннан кейін, президент Уильям Маккинли Доулды Гавай аймағының алғашқы губернаторы етіп тағайындады. Доул 1900 жылдың 14 маусымында лауазымға кірісті, бірақ 1903 жылдың 23 қарашасында Моррис М. Эстидің қайтысынан кейін президент Теодор Рузвельттың Гавай округінің АҚШ сотының судьясы қызметін қабылдау үшін отставкаға кетті. Ол 1915 жылдың 16 желтоқсанына дейін осы лауазымда қызмет етті, ал оның орнына Хорас Уорт Вон келді. Доул сонымен қатар Гонолулу парктері мен мемлекеттік архивтер жөніндегі комиссияларда да жұмыс істеді.

Отбасы және мұра

Доулдың туысы Эдмунд Пирсон Доул 1895 жылы Гавайиге заңгерлікпен айналысу үшін келді және 1900 жылдан 1903 жылға дейін Гавайидің бас прокуроры болды. Тағы бір туысы Джеймс Доул 1899 жылы Гавайиге келіп, Оаху аралында Гавай ананасы компаниясын құрды, ол кейіннен Dole Food Company деп аталды. Джеймстің әкесі Чарльз Флетчер Доул да 1909 жылы Гавайиге келді. Оаху аралындағы Калихи аңғарында орналасқан Доул орта мектебі 1956 жылғы сәуірде, оның әкесі Колоада мектеп ашқаннан шамамен бір ғасыр өткен соң, оның құрметіне аталды. "Принцесса Кайулани" фильмінде оның рөлін Уилл Паттон сомдады. Гавай тілінде оның ақшыл, испандық есекшөп сияқты шашы "умиʻуми о Доле" деп аталады, яғни "Доулдың сақалы" деген мағынаны білдіреді. Оның әйелі Аннаның құрметіне Ciridops anna деген құс түріне оның есімі берілді.