Кіріспе

Гавай территориясы немесе Гавай аймағы (Гавай: Panalāʻau o Hawaiʻi) – 1900 жылдың 30 сәуірінен 1959 жылдың 21 тамызына дейін, Пальмира аралын қоспағанда, оның аумағының көп бөлігі АҚШ-тың 50-ші штаты – Гавай штаты ретінде қабылдануға дейін болған АҚШ-тың ұйымдастырылған территориясы. Гавай қабылдау заңына сәйкес, Гавай штатына Пальмира аралы, Мидуэй аралдары, Кингман рифі және Джонстон атолы (Джонстон немесе Калама аралы мен Құм аралын қоса) кірмейді. 1898 жылдың 4 шілдесінде АҚШ Конгресі Гавай Республикасын АҚШ-қа қосуға рұқсат беретін Ньюлендс резолюциясын қабылдады. Бес аптадан кейін, 12 тамызда Гавай АҚШ аймағына айналды. 1900 жылдың сәуір айында Конгресс аймақты ұйымдастырған Гавай аймақтық заңын бекітті. 1993 жылы қабылданған АҚШ-тың 103-150 заңы (бейресми түрде Кешірім резолюциясы деп танылады) «Гавай Корольдігінің құлатылуы АҚШ агенттері мен азаматтарының белсенді қатысуымен болды» және «Гавай халқы ешқашан тікелей өздерінің ұлттық жерлеріне қатысты егемендігіне деген талаптарын АҚШ-қа өткізбеді, Гавай Корольдігі арқылы да, плебисцит немесе референдум арқылы да» деп мойындады. Гавай аймағының тарихы 1941 жылдан 1944 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдар әскери үкімге бағынды. Азаматтық үкімет таратылып, әскери губернатор тағайындалды.

Өмірбаян

1893 жылдың қаңтарында Гавай корольдігінің құлатылуынан кейін Гавайидің Уақытша үкіметі Гавайиді АҚШ-қа қосып алуды жылдамдатуға кірісті. Лоррин А. Турстон басқаратын комиссия АҚШ президенті Бенджамин Харрисонмен аннексия шарты бойынша келісімдер жүргізу үшін Вашингтонға жіберілді. Принцесса Виктория Кайулани басқаратын делегация да төңкерілген оқиғаға наразылық білдіру және аннексияға қарсы лоббилік жұмыс жүргізу үшін Вашингтонға барды. Харрисон мен комиссия АҚШ Сенатына ратификацияға жіберілген аннексия шартына қол қойды. Алайда, Сенат 1893 жылдың 4 наурызында, Харрисонның өкілеттігі аяқталғанда және Гровер Кливленд билікке келгенге дейін ешқандай әрекет етпеді. Жаңа президент империализмге қарсы болды және аннексияға күшті қарсылық танытты. Ол шарты қараудан шығарып алып, Гавай монархиясының құлатылуына байланысты оқиғаларды зерттеу үшін Конгресске тапсырды. Комитеттің алғашқы есебін алғаннан кейін Кливленд патшайым Лилиуокаланиді қалпына келтіруді ұсынды. Бұл тіпті оның партиясының өкілдеріне де ұнаған жоқ. Соңында, екіпартиялық Конгресс дауысы Гавайидегі ішкі мәселелерге араласпау саясатын қабылдады. Конгресс жүргізген қосымша тергеу Морган есебіне әкелді, ол Гавайидегі АҚШ әскерлерінің төңкерілген оқиға кезінде бейтарап болғанын және АҚШ әскерін кез келген кінәлаудан ақтап берді. Уақытша үкімет Гавайи Республикасын құру үшін конституциялық конвенция шақырды. Турстонды елдің бірінші президенті болуға шақырылды, бірақ ол өзінің өткір мінезі аннексия ісіне зиян келтіруінен қорқып, тартынды. Консервативті Санфорд Б. Доул, бұрынғы Жоғарғы Сот судьясы және патшайым Лилиуокаланидің досы, жаңа үкіметтің бірінші және жалғыз президенті болып сайланды. Испан-американ соғысы кезінде Гавайидің Филиппинге қатысты стратегиялық орны оны американдық мүдделер үшін ерекше маңызды етті, бұл туралы теңіз стратегиясының маманы Альфред Тейер Махан дәлелдеді. Бұл және Жапон империясы аралдарды басып алады деген қорқыныш аннексияны қолдаушыларға күш берді. 1898 жылдың 4 шілдесінде АҚШ Конгресі Гавайиді АҚШ-қа қосу туралы бірлескен қаулыны қабылдады. Бұл қаулы, әдетте Ньюлендс қаулысы деп аталады (АҚШ өкілі Фрэнсис Г. Ньюлендс есімімен аталған), үш күннен кейін президент Маккинли қол қойып заңға айналдырды. Ньюлендс қаулысында былай делінген:

Қаулы 1898 жылдың 12 тамызында күшіне енді және Гавайи мемлекетінің егемендігін АҚШ-қа беру рәсімі сол күні Гонолулудағы Иолани сарайының алдында өтті. Гавайи туы түсіріліп, оның орнына американдық туы көтерілді. Сондай-ақ, қаулыда Гавайидегі мемлекеттік жерлерді басқару және пайдалануға қатысты жаңа заңдарды зерттеу және аралдар үшін үкімет құрылымын әзірлеу үшін бес мүшеден тұратын комиссия құру көзделген. Комиссия мүшелері: Санфорд Б. Доул (қаулы талаптарына сәйкес, Гавайи президенті ретінде бұрынғы өкілеттіктерді сақтайды), Уолтер Ф. Фриар (сондай-ақ Гавайи Жоғарғы Сотының судьясы), АҚШ сенаторлары Шелби М. Каллом (Р, Иллинойс) және Джон Т. Морган (Д, Алабама), сондай-ақ АҚШ өкілі Роберт Р. Хит (Р, Иллинойс). Комиссияның қорытынды есебі бір жылдан астам уақытқа созылған пікірталас үшін Конгресске ұсынылды. Көптеген оңтүстік штаттарының өкілдері мен сенаторлары Гавайиде сайланған аумақтық үкімет құруға қарсылық білдірді, себебі бұл "ақ емес" халқы басым мемлекеттің құрылуына жол ашады. Олардың ойынша, бұл Американың оңтүстігіндегі "Джим Кроу заңдары" арқылы сақталған ақ үстемдігіне қауіп тудырады.

Органикалық акт

1900 жылдың басында Конгресс Гавайи территориясына үкімет құру туралы заң қабылдады, және оған президент Уильям МакКинли 1900 жылдың 30 сәуірінде қол қойды. Бұл негізгі заң Гавайи губернаторының лауазымын белгіледі. Территориялық губернаторлар АҚШ президентінің ұсынымымен және АҚШ Сенатының келісімімен тағайындалды. Олар төрт жыл мерзімге қызмет етті, егер президент оларды бұрынғыдан ертерек қызметтен шеттестірмесе.

Заң шығарушы орган

Органикалық акті екі палаталы Гавайи аумақтық заң шығарушы жиналын құрды. Ол Өкілдер палатасы (төменгі палата) және Сенат (жоғарғы палата) деп екі бөлімнен тұрды. Оның мүшелері халықтың тікелей дауысымен сайланды.

Сот жүйесі

Заң аумақтық Жоғарғы сотты және қосымша апелляциялық соттарды құрды. Осы соттардың барлық судьялары Сенаттың кеңесі мен келісімімен Президент тағайындалды.

Конгресс өкілі

Заң сонымен қатар Гавайидің, басқа АҚШ территориялары сияқты, АҚШ Конгресіне дауыс беру құқығы жоқ өкілі болатынын қарастырды.

Туризм

Гавайидің туристік индустриясы 1882 жылы Уильям Матсон құрған Matson Navigation Company компаниясы Сан-Франциско мен Гавайи арасында жүктерді тасымалдай бастаған кезде басталды. Оның тасымалдау қызметі оны АҚШ құрлығынан Гавайиге демалысқа келгісі келетін туристерді тасымалдайтын жолаушылар бу кемелерін сатып алуға ынталандырды. Мацсонның флотына SS Wilhelmina кірді, ол дәстүрлі Атлантика бағыттарындағы ең жақсы жолаушылар кемелерімен бәсекелесе алды. 1920 жылдардың соңында Американың ең бай отбасыларының Гавайиде демалуға деген қызығушылығы артып, Matson флотына SS Mariposa, SS Monterey және SS Lurline (көптеген Lurline кемелерінің бірі) қосылды. Matson Navigation Company компаниясы королдік жерлерге жақын Гонолулуда екі курорттық қонақ үйді басқарды. Вайкикидегі алғашқы (және бір кезде жалғыз) қонақ үй 1901 жылы ашылған Моана қонақ үйі болды. Вайкикидегі алғашқы қонақ үй ретінде Моана қонақ үйіне «Вайкикидің бірінші ханымы» деген лақап ат қойылды. 1920 жылы Уэльс принці және Ұлыбританияның болашақ королі VIII Эдуард қонақ ретінде келген кезде қонақ үй халықаралық деңгейде танымал болды. 1927 жылы «Тынық мұхитының қызғылт сарайы» деп аталатын сәнді Royal Hawaiian қонақ үйі есігін ашты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гавайиге келген кезде ол президент Франклин Д. Рузвельттің таңдаған резиденциясы болды.

Өнеркәсіптік өсім және "Үлкен бестік"

АҚШ-тың аумағы ретінде қант қамысы плантацияларына жаңа инвестициялар құйылды. Құрлыққа жіберілетін қант қамысына салынған баждарды алып тастау арқасында плантаторлар жабдықтарға, жерге және еңбекке жұмсауға көбірек қаржыға ие болды. Артық капитал өндіріс көлемінің өсуіне алып келді. Бес патшалық дәуіріндегі корпорациялар аннексиядан пайда көріп, көп миллиондық компаниялар тобына айналды: Castle & Cooke, Alexander & Baldwin, C. Brewer & Co., American Factors (кейін Amfac), Theo H. Davies & Co. Бұл бес компания бірлесіп Гавайи экономикасын "Үлкен Бестік" ретінде бақылады.

Ананас пен Гавай

1899 жылы Гавайиге «Ананас патшасы» деп те аталатын Джеймс Доул келді. Ол Вахиавада жер сатып алып, Гавайидегі алғашқы ананас плантациясын құрды. Консервіленген ананастың экспортқа танымал тағамға айналуы мүмкін деген сеніммен Доул 1901 жылы алғашқы плантациясының жанында консервілеу зауытын салды. «Гавайи ананас компаниясы», кейін «Dole Food Company» деп аталды. Кірісі артып, Доул 1907 жылы Гонолулу портының жанындағы Ивилейде үлкен консервілеу зауытын салып, кеңейтті. Ивилейдегі орналасқан жері негізгі өндірісіне жұмыс күшін тартуды жеңілдетті. Ивилейдегі консервілеу зауыты 1991 жылға дейін жұмыс істеді. Доул өзін экономикалық өркендеудің ортасында тапты. 1922 жылы ананасқа деген сұраныс өскендіктен, Доул Ланаи аралының барлық аумағын сатып алып, Гавайидің тропикалық жазық жерлерін әлемдегі ең ірі ананас плантациясына айналдырды. Ұзақ жылдар бойы Ланаи әлемдегі ананастың 75% -ын өндіріп, «Ананас аралы» атына ие болды. 1930 жылдары Гавайи әлемдегі ананас астанасы болды, ал ананас өндірісі екінші ірі салаға айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гавайиде сегіз ананас компаниясы болды. Бүгінде ананас Таиландтан және басқа елдерден импортталады, ал Гавайиде коммерциялық мақсатта өсірілетін ананас өте аз.

Растық қатынастар

Гавайи территориясы алдында тұрған ең маңызды мәселелердің бірі нәсілдік қатынастар болды. Аралас некелерге рұқсат беріліп, тіпті оларға ынталанды. Көптеген жергілікті әйелдер иммигранттарға үйленіп, олардың қауымдастығына қосылды. 1898 жылға қарай Гавайи халқының көп бөлігін Қытай, Жапония, Филиппин және Португалиядан келген плантация жұмысшылары құрады. Олардың плантациядағы тәжірибесі Гавайиді плантациялық мәдениетке айналдырды. Гавайи пиджин тілі плантацияларда қалыптасты, осылайша олар бір-бірін түсіне алды. Буддизм және Синтоизм үлкен діндерге айналды. Католицизм Гавайидегі ең ірі христиан дініне айналды.

Масси үкімі

1931 жылғы 12 қыркүйекте Гавайидегі нәсілдік қатынастар ұлттық назарға ілікті. Сол күні Гонолулу полициясы бір көлікті тоқтатып, бес адамды ұстады, олардың барлығы плантация жұмысшылары еді. Полиция офицерлері ер адамдарды Массидің ауруханадағы палатасына алып барды, онда ол оларды таныды. Дәлелдер ер адамдардың тікелей қатысы бар екенін көрсетпесе де, ұлттық газеттер Гавайиде ақ әйелдерді іздеп жүрген қатыгез жергіліктілер туралы дереу хабарлады. Алғашқы сотта қазылар келісімге келе алмады. Кейін айыпталушылардың бірі ауыр түрде сақадалданды, ал екіншісі, Жозеф Кахахавай, өлтірілді. Полиция Кахахавайды өлтіргендерді ұстады: Массидің күйеуі Томас, анасы Грейс Фортескью және екі теңізші. Белгілі қылмыстық адвокат Кларенс Дарроу оларды қорғады. Жергілікті тұрғындардан құралған қазылар алқасы оларды кінәлі деп танып, он жылға қатаң еңбекке кесті. Соттың үкіміне наразы болған аймақтың ақ нәсілді басшылары және Конгрестің 103 мүшесі аймақта әскери жағдай енгізу туралы хатқа қол қойды. Бұл губернатор Лоренс М. Джаддты жаза мерзімін өзінің кеңсесінде бір сағатқа дейін қысқартуға мәжбүр етті. Гавайи тұрғындары оқиғаға қатты таңқалды, ал Америка Гавайидің нәсілдік әртүрлілігі туралы ойларын қайта қарастырды. "Жергілікті" (Гавайидің еуропалық емес халқы) термині Масси ісі арқылы кеңінен танылды.

1954 жылғы демократиялық революция

1954 жылғы Демократиялық революция – жалпы ереуілдер, наразылықтар және өзге де бейбіт азаматтық қарсылықтардан құралған зорлықсыз революция болды. Бұл революция 1954 жылғы аумақтық сайлауларда жеңісімен аяқталды, нәтижесінде Гавайи Республикалық партиясының заң шығарушы органындағы үстемдігі күрт тоқтатылып, олардың орнына Гавайи Демократиялық партиясының өкілдері сайланды.

Сауалнамалар

Крейг, Роберт Д. Гонолулу және Гавайи тарихи сөздігі (Scarecrow Press, 1998). Фукс, Лоуренс Х. Гавайи Поно: «Гавайи – керемет»: этникалық және саяси тарих (1961). Хейли, Джеймс Л. Тұтқындыққа түскен жұмақ: Гавайи тарихы (Сент-Мартин баспасы, 2014). Куйкендалл, Ральф Симпсон және Артур Гроув Дей. Гавайи: Полинезиялық патшалықтан Американдық штатқа дейінгі тарих (Прентис Холл, 1961). Уиндетт, Олив. Тағдыр аралдары: Гавайи тарихы (1968).

Арнайы оқу

Аллен, Хелена Г. Санфорд Баллард Доул: Гавайидің жалғыз президенті, 1844–1926 (1988). Бартоломей, Дуэйн П., Ричард А. Хокинс және Джонни А. Лопес. "Гавайи ананасы: өнеркәсіптің өрлеуі мен құлдырауы". HortScience 47#10 (2012): 1390–1398. онлайн. Бичерт, Эдвард Д. Гавайиде жұмыс істеу: еңбек тарихы (Гавайи университеті баспасы, 1985) 401 б. Браун, Десото және Энн Элетт. Гавай соғысқа кетеді: Гавайидегі өмір Перл-Харбордан бейбітшілікке дейін (1989). Чапин, Хелен. Тарихты қалыптастыру: Гавайидегі газеттердің рөлі (Гавайи университеті баспасы, 1996). Форбс, Дэвид В. Бейбітшілікпен кездесулер: Гавайи мен оның халқының көріністері, 1778–1941 (Хоналулу өнер академиясы, 1992). Хартвелл, Альфред С. Гавайи үшін аумақтық үкіметтің ұйымы. The Yale Law Journal, 9-том, 3-сан, 1899, 107–113 бб. JSTOR. Хокинс, Ричард А. "Джеймс Д. Доул және 1932 жылы Гавайи ананасы компаниясының құлдырауы", The Hawaiian Journal of History (2007) 41-том, 149–170 бб. Имай, Шихо. Нисей нарығын құру: Гавайидің жапондық-американдық тұтынушылық мәдениетіндегі нәсіл және азаматтық (2010). Юнг, Мун Ки. Жасырын қайта өңдеу: Гавайидің нәсілдер аралық еңбек қозғалысының жасалуы (Колумбия университетінің баспасы, 2006). МакЛеннан, Кэрол А. Суверендік қант, Гавайидегі өнеркәсіп және қоршаған орта (2014). Меленди, Говард Бретт және Рода Э. А. Хаклер. Гавайи, Американың қант аймағы, 1898–1959 (Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press, 1999). Меленди, Говард Бретт. Уолтер Фрэнсис Диллингэм, 1875–1963: Гавайи кәсіпкері және мемлекет қайраткері (Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press, 1996). Меленди, Х. Бретт. "Гавайидің алғашқы демократиялық губернаторы Люциус Юджин Пинкхэмнің даулы тағайындалуы", Hawaiian Journal of History (1983) 17-том, 185–208 бб. Паркман, Маргарет А. және Джек Сойер. "Гавайидегі этникалық аралас некелердің өлшемдері". American Sociological Review (1967): 593–607. JSTOR. Поблете, Джоанна. Империядағы арал тұрғындары: Гавайидегі филиппиндік және пуэрто-риколық жұмысшылар (Иллинойс университеті баспасы, 2014). Рорер, Джуди. Хаолес Гавайиде (2010) 124 б.; ғылыми зерттеу. Сумида, Стивен Х. Және жағалаудан көру: Гавайидің әдеби дәстүрлері (Вашингтон университеті баспасы, 2015). Уильямс кіші, Рональд. "Нәсіл, билік және демократияның дилеммасы: Гавайидің алғашқы аумақтық заң шығарушы органы, 1901". Hawaiian Journal of History (2015) 49#1, 1–45 бб. Уайтхед, Джон С. Одақты аяқтау: Аляска, Гавайи және мемлекет үшін шайқас (2004).

Негізгі дереккөздер

Томас Грин, генерал-майор Томас Гриннің құжаттары, АҚШ Армиясының Бас судья-адвокат корпусы, Америка университетінің басылымдары, 2001 ж.