Кіріспе

Американдық саясаткер

Джон Ливитт Стивенс (1 тамыз 1820 – 8 ақпан 1895) 1893 жылы Гавай корольдігіндегі АҚШ өкілі болды, ол Лоррин А. Терстон және Санфорд Б. Доул басқаратын Қауіпсіздік комитетімен бірлесіп, Лилиуокалани патшайымды құлатуға қатысты – АҚШ үкіметтік лауазым иесінің қолдауымен шетелдік үкіметті құлатуға тырысқан алғашқы американдықтар. Саясаткер және дипломат қызметінен бөлек, ол журналист, автор, пастор және газет баспагері болды. Ол Мэн штатында Республикалық партияны құрды және Мэн штатының сенаторы болып қызмет етті.

Ерте өмір

Джон Ливитт Стивенс 1820 жылы Мэн штатының Кеннебек округіне қарасты Маунт-Вернон қаласында туды. Оның әкесі – Джон Стивенс, анасы – Шарлотта (Лайфорд) Стивенс болған. Ол мектепте білім алған және кейін дипломатиялық қызметте болған уақытынан басқа, сол округтегі Аугуста қаласында өмір бойы тұрды. Стивенс Универсалистік шіркеуде пасторлық мансабына дайындалу үшін Мэн Веслиан семинариясына оқуға түсті, онда он жыл бойы пастор болып қызмет етті және құлдыққа қарсы қозғалыстың жетекшісі болды. (Стивенс кейіннен өлім жазасына қатаң қарсы болды және Мэн штатының сенаторы ретінде заң шығарушы органды өлім жазасын жоюға шақырды). Он жыл бойы белсенді Универсалист пасторы болғаннан кейін, Стивенс өмір бойы досы, Мэн штатының губернаторы Ансон П. Морриллдің ықпалымен уағыз айтудан бас тартып, газетші және саясаткер болуға көнді. Стивенс досы Морриллдің кеңесін тыңдап, пасторлық қызметтен қол үзді және газет редакторы мен баспагер болды, содан кейін 1860 жылғы республикалық ұлттық конвенцияға Мэн штатынан делегат ретінде қатысты. Алты жыл бұрын, 1854 жылы Стивенс пен оның серіктесі Джеймс Г. Блейн Аугустадағы «Кеннебек Журналы» газетін сатып алды, олар 14 жыл бойы бірлесіп газетті шығарып, Мэн штатының Республикалық партиясының дамуына үлкен үлес қосты. Стивенс 1876 жылғы президенттік сайлау кампаниясында да маңызды рөл атқарды, ол Мэн штатының Республикалық партия комитетінің төрағасы болды. Ол сол жылы Огайо, Батыс Вирджиния және Пенсильвания штаттарында республикалық президенттік үміткерді қолдады, осының нәтижесінде АҚШ үкіметіндегі өкіл ретінде тағайындалды.

Дипломатиялық мансап

Стивенс АҚШ Мемлекеттік департаментіне қосылды және Парагвай, Уругвай, Швеция және Норвегияға, соңында Гавайиге министр болып тағайындалды. Осы тағайындауға оның бұрынғы серіктесі Блейн ықпал етті, ол сол кезде АҚШ Мемлекеттік хатшысы болып қызмет етіп жатқан еді. Стивенс Гавайиге тағайындалғанда, оның лауазымы Мемлекеттік департаменттегі өсуін көрсете отырып, Толық өкілетті министр және Ерекше елші болып өзгертілді. Гавайиге келгеннен кейін көп ұзамай Стивенс аралдар туралы памфлеттер мен сөздерді жаза бастады, оның ішінде 1891 жылғы 19 желтоқсанда Камехамеха мектебінің негізделуіне арналған «Жас гавайлықтарға кеңес» атты сөзі және Юджин Чемберленмен және Уильям Спрингермен бірлесіп жазылған «Гавайи жағдайы» трактаты бар. Стивенс елші ретінде АҚШ-тың жақын одақтастарына қатысты «Майқын тағдыр» көзқарасын білдірді. Оның көзқарасы бұрынғы серіктесі, досы, демеушісі және қазіргі Мемлекеттік департаменттегі бастығымен сәйкес келді. 1881 жылы Джеймс Блейн «Гавайи аралдарымен тығыз қарым-қатынас орнату қажеттігі туралы» жазды, сонда олар тәуелсіздігіне ешқандай шектеу қоймастан, Америка жүйесінің бір бөлігіне айналуы мүмкін еді. 1892 жылғы наурыз айында Стивенс АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Блейнге, өзінің бұрынғы газет серіктесіне, егер тума революциялық қозғалыс пайда болса, Мемлекеттік департамент ережелерінен қаншалықты ауытқуға болатынын сұрады. «Алтын сәт жақындап келеді», - деп жазды Стивенс кейін өзінің ескі серіктесі және досы Блейнге. «Аралдар өздерінің тәуелсіз үкіметін сақтап тұрғанша, Англия немесе Канада Доминионы Гавайи порттарының бірін көмір станциясы ретінде иеленуі мүмкін». Стивенс қосты: «Аннексия мұндай қауіптердің барлығын жояды». Гавайилік алмұрт енді толық пісіп жетілді, және АҚШ оны жинап алудың алтын сәті келді.

Бұл мәселе 1886 жылы Канадалық Тынық мұхиты темір жолының құрылысы аяқталғаннан кейін маңыздылыққа ие болды. Канададағы жаңа трансконтиненталдық байланысты пайдалануға тырысқан британдық капиталистер Гавайи аралдарын ағылшын протектораты ретінде қосуды құптады деген қауесет тарады. 1887 жылғы «Байонет конституциясы» кезінде Гровер Кливленд президент болды, ал оның мемлекеттік хатшысы Томас Ф. Байард американдық министр Джордж В. Мерриллге Гавайиде тағы бір революция болған жағдайда американдық коммерцияны, өмірді және мүлікті қорғаудың басымдыққа ие екенін көрсететін жазбаша нұсқау жіберді. Байард нақтылады: «Егер қажет деп табылса, үкімет кемелерінің офицерлерінің көмегі Гавайиде заң үстемдігі мен тәртіпті үкіметке құрметті қамтамасыз ету үшін дереу ұсынылады». 1889 жылдың шілдесінде шағын масштабтағы көтеріліс болды, және министр Меррил американдықтарды қорғау үшін теңіз жауынгерлерін түсірді; Мемлекеттік департамент оның әрекетін ашық мақұлдады. Меррилдің орнын басқан министр Джон Л. Стивенс осы ресми нұсқауларды оқыды және 1893 жылғы даулы әрекеттерінде орындады. 1893 жылғы 14 қаңтарда Стивенс Американың Тынық мұхиттағы аумақтық мүдделеріне қатысты алаңдаған екі адаммен кездесті. Сол түні Стивенс және американдық гавайлық бизнесмендер Санфорд Доул мен Лоррин Турстон «Гавайи патшасын құлатып, оның елін АҚШ-қа қосу үшін батыл жоспар құрды», - деп жазды «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісі Стивен Кинзер өзінің «Құлату» атты кітабында. Кездесуді жеделдеткен тікелей оқиға - Лилиуокалани патшайымының 1887 жылы күштеп жарияланған «Байонет конституциясынан» бұрынғы монархияның көптеген өкілеттіктерін қалпына келтіретін жаңа конституцияны жариялауға тырысуы болды, бұл Гавайи монархының өкілеттігін азайтып, халықтың көп бөлігінің дауыс беру құқығын жойды. Корольдік кабинет жоспарланған жаңа конституциямен келісуден бас тартты, ал королева Лилиуокалани уақытша бас иді. Бірақ анексияшылдарға бұл жағдай пайдалы мүмкіндік тудырды. Аннексия клубы Қауіпсіздік комитетіне айналды; ол уақытша үкімет құру үшін әзірленген құжаттарды қадағалады. Қауіпсіздік комитеті Гонолулудағы американдықтардың қауіпсіздігі мен мүлкіне алаңдаушылық білдірді. Министр Стивенс Қауіпсіздік комитетінен американдықтардың өмірі мен мүлкіне қауіп төндіргені туралы хабардар болғаннан кейін, олардың өтінішін орындады және «Бостоннан» бір топ әскери киім киген АҚШ теңізшілерін және екі топ американдық теңізшілерді шақырды. 1893 жылғы 16 қаңтарда «Бостон» кемесі 162 теңізші мен жауынгермен жағаға келді, олар жақсы қаруланған, бірақ бейтараптық туралы бұйрық алды. Олар АҚШ азаматтарының үйлерінің айналасында емес, патшалық резиденциялар мен Гавайи үкіметі ғимараттарының айналасында орналастырылды. Әскерлердің көшеге көтерілуін көрген королева «теңіз жауынгерлері миссионерлер бастаған істі аяқтады» деген пікір білдірді. Теңіз жауынгерлерінің болуы патшалықтың жақтастарын қорқытуға тиімді болды. Тарихшы Уильям Расс «кез келген жанжалдың алдын алу туралы бұйрық монархияның өзін қорғауын мүмкінсіз етті» деді. Королеваның «өзінің халқы үшін қарулы күштердің соқтығысуын және мүмкін өлім-жұлымды болдырмау» қалауынан және кеңесшілер мен достарының ықпалынан кейін, королева өз күштеріне капитуляциялауға бұйрық берді. Гонолулу атқыштары үкіметтік ғимараттарды басып алды, Корольдік гвардиясын қарусыздандырды және Уақытша үкімет жариялады. Министр Стивенс жаңа үкіметті мойындады, АҚШ Мемлекеттік департатының атынан оған қолдау көрсетті және Гавайидің АҚШ-қа қосылуы туралы өтінішпен Вашингтонға комиссарлар жіберілді. 1893 жылғы 9 ақпанда Стивенс алдын ала әрекет етіп, аннексия келісімдері күтіліп тұрғанда протекторат құрды. 1893 жылғы 16 ақпанда президент Гаррисон Сенатқа Гавайи Корольдігін аннексиялау туралы ресми өтінішпен хабарлама жіберді. Бірақ президент Кливленд, қызметке кіргеннен кейін дереу Сенатқа аннексия туралы әңгімелерді тоқтату туралы хабарлама жіберді. Ол жағдайды бағалау үшін Аралдарға комиссар жіберді, ол жаңадан құрылған протектораттың қажетсіз екенін хабарлады. Стивенс дереу отставкаға кетіп, Мэн штатына оралды, онда ол жаңа әкімшіліктің Гавайи саясатын жазайықтап айыптады. Президент Гровер Кливленд тапсырыс берген Блаунт есебі 1893 жылғы 17 шілдеде ұсынылды және Стивенсті Гавайи патшасын құлатуға қатысқан құлыққа кінәлі деп тапты. Мэн штатының Огаста қаласындағы үйінен жауап берген Стивенс өзінің себебін түсіндірді: королева адал емес, сондықтан оны тақтан түсіру қажет. АҚШ Конгресі жүргізген кейінгі Морган тергеуі, 1894 жылғы 26 ақпанда Морган есебіне әкелді, ол Стивенс және басқа АҚШ агенттерін кінәлі деп таба алмады, содан кейін Кливленд Конгрестің қолдауы болмағандықтан бұл мәселені тоқтатты. Блаунт және Морган есебінің екеуі де құлатудың заңдылығына қатысты өз пікірлерін қолдау үшін екі тараптың жақтастарымен пайдаланылды. 1993 жылы Конгресс Гавайи Корольдігінің бір ғасыр бұрынғы құлатылуы үшін кешірім сұрау резолюциясын қабылдады және президент оған қол қойды. Блаунт есебі және басқа тарихи талдауларға негізделген Резолюция кейіннен көптеген тума гавайиліктердің мәдени және саяси идентификациясының маңызды бөлігіне айналды.

Зейнеткерлікке шығу және кейінгі өмір

1893 жылы Гавайи төңкерілісінен кейін міндетті түрде зейнетке шыққан Стивенс уақытын лекция оқумен, жазумен және Республикалық партия шеңберінде жұмыс істеумен өткізді. Ол екі жылдан кейін қайтыс болды. Зейнеткерлікте Стивенс жаңа президенттің оны ұятты түрде жұмыстан босатуынан кейін беделін жақсартуға тырысты. 1894 жылы бұрынғы дін қызметкері және газет редакторы «Көркем Гавайи: Оның ерекше тарихының тартымды сипаттамасы, есімдері ерекше адамдар, тамаша климат, ғажайып жанартаулар, мол өнімдер, сұлу қалалар, сыбайлас монархия, соңғы төңкеріс және уақытша үкімет» атты еңбегін жариялады. Бұл кітап жартылай естелік, жартылай саяхат жазбасы және жартылай саяси трактат болып табылды, ол аралдардағы оның әрекеттерін негіздеуге арналған. Өмірі бойы Стивенс швед корольдігі Густав Адольфтың екі томдық өмірбаяны және Отыз жылдық соғыстағы оның қатысуы сияқты бірнеше кітап жазды. «The New York Times» газеті оның еңбегін «кең зерттеу және көптеген шыдамды оқуды» көрсеткендігі үшін мақтады. Көлемді Стивенс сонымен қатар түрлі хаттар, сөздер және трактаттар жазды, олардың көпшілігі американдық сыртқы саясатқа қатысты Тағдыр манифесті көзқарасын қолдады. 1882 жылы Стивенс Тафтс колледжінің құрметті заң докторы атағын алды. Америкалық жазушы және шығыстанушы Уильям Эллиот Гриффис өзінің «Америка Шығыста» атты кітабын Стивенске арнады, Гриффис «Шет елдегі американдық азаматтардың өмірі мен мүлігі өздерінің сенімдеріне сәйкес әрекет ете отырып, өздерінің үйіндегідей қорғалғаны жөн деп сенді» деп жазды. Джон Л. Стивенс 1845 жылдың 10 мамырында Мэн штатының Хэллоуэлл қаласының бұрынғы тұрғыны Мэри Лоуэлл Смиткке үйленді. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды, олардың бірі 1893 жылдың 20 қаңтарында суға батып қайтыс болды – Гавайи төңкерісіне көмектескен Стивенстен үш күн өткен соң. Бұл оқиға дипломатты ауыр депрессияға түсіргендігі айтылады. Құрметті Джон Л. Стивенс 1895 жылдың 8 ақпанында Мэн штатының Аугуста қаласындағы үйінде таңғы сағат 4-те жүрек ауруынан қайтыс болды. 1898 жылы АҚШ үкіметі Гавайиді ресми түрде аннексиялады. Гавайидегі аннексияны қолдаушылардың Стивенске Гавайиде қызметтенгеннен кейін балқытылған күміс долларлардан жасалған жеті бөліктен тұратын күміс жинағы әлі де Стивенстің ұрпақтарына тиесілі. Бұл шай жинағы және оның даулы иесінің мансабы 1998 жылы «The Nation Within» атты Public Broadcasting Service телеарнасының деректі фильмінің тақырыбы болды. Сот Пол Хенди 1893 жылдың 16 қаңтарында Стивенс пен патшайымның драмалық, ойдан шығарылған кездесуін бейнелейтін «Құдайларға шақыру» атты бір актілік пьеса жазды. Ол Мэриленд штатында және Вашингтондағы Capital Fringe фестивалінің аясында қойылды.