Кіріспе

Тауматроп – 19 ғасырда танымал болған оптикалық ойыншық. Екі жағына сурет салынған дискі екі жіпке бекітіледі. Жіптерді саусаралардың арасында жылдам бұрғанда екі сурет бірігіп, бір суреттей көрінеді. Бұл ойыншық көрудің тұрақтылық принципін көрсетеді деп есептелген, бірақ бұл түсінік страбоскопиялық анимация мен фильмдегі иллюзиялық қозғалыстың себебі туралы пікірталас тудырады. Тауматропқа арналған суреттердің мысалдары: дискінің бір жағында жалаңаш ағаш, екінші жағында оның жапырақтары, немесе бір жағында құс, екінші жағында қосқа бейнеленген. Көптеген классикалық тауматроптарда әр жағында бір жолдан тұратын жұмбақтар немесе қысқа өлеңдер кездеседі. Тауматроптар дискідің екі жағында қозғалыстың әртүрлі кезеңдерін бейнелей отырып, қозғалыс иллюзиясын тудыра алады, бірақ алғашқы кең таралған анимациялық құрылғы – фенакистископ ойыншықтан бұрын оның үлгілері жасалғаны белгісіз. Тауматроптар көбінесе кино және әсіресе анимацияның маңызды бастауы ретінде қарастырылады. Атауы грек тілінен аударғанда шамамен "тамаша бұрушы" деген мағына береді, мұнда θαῦμα – "тамаша", τρόπος – "бұру".

Өнертабыс

2012 жылғы мақалада Лаужери Басс үңгірінде табылған тарихи алдындағы сүйек дискісінің былғары баулар арқылы орталық тесігінен өткізіліп, айналдырылатын тауматроп екені айтылады. Тауматропты британдық дәрігер Джон Айртон Пэрис ойлап тапқан делінеді. Ол бұл құрылғыны 1827 жылы жарық көрген «Спорттағы философия, шын жүректен жасалған ғылым» атты балаларға арналған оқу кітабында Джордж Крюишанктың суретімен бірге сипаттаған. Британдық математик Чарльз Бэббидж 1864 жылы тауматропты геолог Уильям Генри Фитон ойлап тапқанын еске алды. Бэббидж Фиттонға астроном Джон Гершельдің оны бірден шиллингтің екі жағын көрсетуге шақырғанын айтқан. Бэббидж монетаны айна алдында ұстады, ал Гершель монетаны үстелде айналдырғанда екі жағының бірдей көрінетінін көрсетті. Бірнеше күннен кейін Фитон Бэббиджге екі тігіс жібінің арасына ілінген дөңгелек картон дискісінен тұратын принциптің жаңа үлгісін әкелді. Дискінің бір жағында тоты, екінші жағында тор бейнеленген. Бэббидж мен Фитон бірнеше түрлі дизайн жасап, олармен қысқа уақытқа бірнеше достарын көңілдеріне толы қылды. Олар бұл туралы бірнеше ай өткен соң ғана «Доктор Пэрис жасаған тамаша өнертабыс» туралы естіді. Француз суретшісі Антуан Клоде 1867 жылы Паристің Гершельдің айналмалы монета тәсілін балаларына көрсеткенін естігенін және содан кейін тауматроп идеясы туғанын мәлімдеді.

Коммерциялық өндіріс

Бірінші коммерциялық тауматроп 1825 жылғы 2 сәуірде Stationers' Hall-да тіркеліп, Лондондағы W. Phillips басылымымен «Тауматроп; ойын-сауық немесе қалай көңіл көтеру және кезекпен таңқалдыру» деп жарияланды, 12 немесе 18 дискілік қораптарда сатылды. Оған әр дискіге арналған ұрандар немесе жұмбақтар жазылған парақ қоса берілді, көбінесе саяси мағынасы бар. Париж автор ретінде кеңінен танылды, бірақ өнімде немесе оның қаптамасында есімі көрсетілмеді, ал кейін Майкл Фарадейге жазған хатында: «Мен оны жариялауға алғашқыда, марқұм досым В.М.Филипстің шын ниетімен итермелендім. ( ) Мен есімді ешқашан қоспадым» деп мәлімдеді. Жиынның жоғары бағасы (12 дискіге 7 шиллинг немесе 18 дискіге жарты гинея) сынға түсті, жарты гинея орташа жұмысшының бір апталық жалақысына шамалас болатын. Кейін Париж Ұлыбританиядағы сатудан 150 фунт стерлинг тапқанын айтты. Кітаптың 1833 жылғы жаңа басылымында бұл мысал сақинасыз нұсқамен ауыстырылды, бірақ осьті өзгерту үшін серпімді жіп қосылды. Бұл нұсқада адамның аузына бөтелкені төмендетіп, көтеріп ішетін көрінісі, дискінің әртүрлі жақтары мен нәтижедегі суреттің әртүрлі күйлері бейнеленген. Кітапта тағы бірнеше мысал келтірілген. Жонглердің доптары қозғалып тұрғандай көрінеді, ал екі боялған доп айналу осі өзгерген кезде үш немесе төрт болып көрінеді. Суға құлап жатқан тігіш пен судың үстінде қанат қағып ұшып жүрген қаз бейнеленген, тігіш суға құлап, қаз оның орнына мінеді. Осындай техникамен жасалған коммерциялық өнімдер белгілі емес. Бұл тауматроптың бір түрі. Онда екі жағына да екі түрлі сурет салынған карточка болды. Карточка екі бөліктен тұратын магони ұстағышқа, тұтқасы мен мыс штырғыға орналастырылды, ол карточканы айналдырғанда жартылай бұрады (толық айналуға кедерес келтіретін темір бөлік). Сиқырлы шаммен пайдалану үшін мөлдір немесе кесілген нұсқалар ұсынылды. 1892 жылы механикалық инженер Томас Бикл «екі фазада әрекет немесе қозғалысты көрсететін суреттер немесе дизайн, олар көз алдындағы тынығу сәттерімен бірге жылдам кезегімен ұсынылады» деген тауматропқа британдық патент № 20,281 алды.

Тауматроптар халықтық мәдениетте

1827 жылғы «Спорттағы философия» кітабы, «Жасқаншақ ғылым», табиғат философиясының алғашқы қағидаларын танымал ойыншықтар мен спорт түрлерінің көмегімен көрсетуге жасалған әрекет болды, онда тауматроп еске алынып, сапасы төмен нұсқаларынан сақтандырылды. Бөлiм басына Джордж Крюкшенк салған сурет қойылған, ол тауматропты қыз бен ұлға көрсетіп тұрған адамды бейнелейді. Алғаш рет анонимді түрде жарияланған, бірақ кейін басылымдар Джон Айртон Пэриске жатқызылды. 1999 жылғы Тим Бертонның «Слипи-Голоу» фильмінде құс және клеткадан тұратын тауматропты Джонни Депптің кейіпкері көрсетіп береді. 2006 жылғы Кристофер Ноланның «Престиж» фильмінде Майкл Кейннің кейіпкері көріністің тұрақтылығын түсіндіру үшін тауматропты қайта-қайта пайдаланады. 2011 жылғы Мартин Скорсезенің «Хуго» фильміндегі соңғы сахна киноның алдын-ала дамуы туралы әңгіме ортасынан басталады, оның ішінде тауматроп та еске алынады. 2013 жылғы «BioShock Infinite» видео ойынында құс және клеткадан тұратын тауматроп бірнеше рет қолданылады. 2022 жылғы «The Wonder» фильмінде тауматроп жиі пайда болады. 2023 жылғы «Газлы жарық» фильмінде де тауматроп қолданылады.