Кіріспе

Биелла (ˈbjɛlla; ; Бугелла) – Италияның солтүстігіндегі Пьемонт аймағындағы қала және коммуна (муниципалитет), осы аттас провинцияның орталығы. 2017 жылғы 31 желтоқсандағы мәлімет бойынша, халқы 44 324 адамды құрайды. Бұл қала Туринге солтүстік-шығыстан, ал Миланға солтүстік-батыстан шамамен бірдей қашықтықта орналасқан. Биелла Альп тауларының етегінде, Бо тауларында, Мукроне және Камино маңында, мұздықтармен толықтырылатын көптеген бұлақтар мен көлдерге толы, Биелль Альптерінің орталық бөлігінде жатыр. Қаланың батысында Эльво, шығысында Оропа және Серво өзендері ағып өтеді. Жақын маңдағы табиғи және танымал туристік орындарға Зегна панорамалық алаңы, Биелмонт тау шаңғысы курорты, Бурчина табиғи қорығы және қаланың оңтүстігіндегі сортаңдықтар жатады. Оропа қасиетті орны діни саяхаттардың маңызды жері болып табылады. 2003 жылы Оропа қасиетті тауы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Биелла жүн өңдеу және тоқыма өнеркәсібінің ірі орталығы. Жақын орналасқан Серрионе коммунасында шағын әуежай бар.

Шығу тегі

Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары лигуриялықтар мен келттер болды. Бұл археологиялық қазбалар арқылы анықталды: олар өзендер мен көлдердің жанында, бастапқыда балықшылар мен аңшылар ретінде, кейін мал өсірушілер ретінде өмір сүрді. Лигурия тайпасы, Виктимули, Биелла (Бесса) жазығында қоныстанды және Эльво өзені маңындағы алтын кендерін өңдеді, бұл қызмет ерте орта ғасырларға дейін жалғасты, тіпті бүгінде алтын іздеу жергілікті хобби ретінде сақталған. Бронза дәуіріне, немесе кейбір деректер бойынша, темір дәуіріне жататын құралдар мен әшекейлер Бурчина қорығында табылған, олар Биелланың ежелгі тарихын куәландырады.

Орта ғасырлар

Қаланың атауы алғаш рет 826 жылы «Бугелла» деп құжатта тіркелді, онда Луи Сали (Шарлеменнің ұлы) Бугелланы граф Бузонеге сыйлағаны жазылған; 882 жылы тағы бір құжатта Шарль Іріқаралы Верчелли шіркеуінің иелігіне берген жерлер туралы мәмілелер тіркелген. 10 ғасырда қалада аламан, ломбард және франк тайпалары тұрған, олар варварлардың шабуылынан қорғану үшін алғашқы қабырғаларды салған. Осы кезеңнен сақталған ескерткіштердің ішінде ломбард роман стиліндегі баптистерий және оған іргелес орналасқан С. Стефано шіркеуі бар, қала осы шіркеудің айналасында өскен: қазіргі собор осылай пайда болды, бірақ 5 ғасырдағы алғашқы ғимарат 1872 жылы бұзылды. 12 сәуірде 1160 жылы Верчелли епископы Угуччоне Пьяццо төбесінде (қаланың жоғары жатқан бөлігі) тұратын әркімге маңызды сауда жеңілдіктерін берді, бұл Верчелли гвельфтері мен гибеллиндері арасындағы соғыстан қорғану үшін панажай құруға ынталандыру болды: осылай Пьяццо ауылы құрылды, онда әдемі Piazza Cisterna алаңы мен оның алдындағы сарай орналасқан, сарай есіктері тас капителдерімен және терракота әшекейлерімен безендірілген. 1377 жылы болған көтеріліс кезінде епископ Угуччонеге тиесілі қамал қиратылды, нәтижесінде Биелла және оның тәуелді коммуналары Савойя үйінің билігіне бағындырылды.

Қазіргі заман

14 және 15 ғасырларда Висконти әулеті Биелла аймағын иелену үшін Савойямен бәсекелестік етті. 17 ғасырда француз және испан әскерлері арасында ұқсас бәсеке болды, ал 1704 жылы Биелла шын мәнінде басылып алынды; 1706 жылы Биеллалық әскер Пьетро Микка, француздардың Биеллаға шабуыл жасауына себеп болатын Турин қаласын қоршаудан құтқарды, бірақ бұл үшін өмірін берді. 1798 жылы Биелла тағы да француздар тарапынан басылып алынды, ал Маренго шайқасынан кейін Биелла Францияға ресми түрде қосылды. Вена конгресі оны Савойяға қайтарды. 1859 жылы Биелла австриялықтармен қоршауға алынды, бірақ Гарибальди қоршауды тоқтатуға мәжбүр етті, ал қала Новара провинциясының құрамына кірді, 17 ғасырда Савойяның Карл Эммануэль I-нен алған аймақтық орталық мәртебесін жоғалтты; 1927 жылы ол Верчелли провинциясына берілді. Екінші дүниежүзілік соғыста Биелла қарулы қарсылықтың ортасы болды. 1992 жылы Биелла провинциясы құрылды, бұл аумақ Верчелли провинциясының солтүстік-батыс бөлігінен бөлінді.

Жүн өндірісі

1245 жылы Биелланың жарғыларында жүн жұмысшылары мен тоқымашылардың цехтары туралы айтылған: бұл аймақтың жоғары таулы жайылымдары мен жүн жууға және диірмендерді іске қосуға қажетті көптеген су көздері болғандықтан, ешқандай таңқаларлық жайт емес. 17-18 ғасырларда, Италияның басқа жерлеріндегідей, жібек маңызды өнеркәсіп саласы болды және 1695 жылы қалада жібек фабрикасы салынды. Алайда, 1835 жылы қаланың тоқыма тарихы толық айналым жасады, сол ғимарат механикалық тоқыма станоктары енгізіліп жүн фабрикасы ретінде пайдаланылды, бұл Биелланы өнеркәсіптегі жаңа жетістіктердің алдына шығарды. 1999-2000 жылдар шамасында жүн саласындағы нашарлаған экономикалық жағдай көптеген жергілікті жүн фабрикаларын жабылуға мәжбүр етті, себебі олар импортталған маталар мен киімдердің бағаларымен бәсекелесе алмады.

Мәдениет

Биелла қаласы – Пистолетто қорының Citta dell'arte (Өнер қаласы) мекені. 1994 жылы итальян суретшісі Микеланджело Пистолетто Progetto Arte жобасын бастады, оның мақсаты көркемдік, шығармашылық және әлеуметтік-экономикалық салаларды (мысалы, сән, театр, дизайн және т.б.) біріктіру еді. 1996 жылы ол Биелланың жанындағы бұрын пайдаланылмаған тоқыма фабрикасында шығармашылық ресурстарды қолдау және зерттеу орталығы, сондай-ақ инновациялық идеялар мен мүмкіндіктерді дамыту мақсатында City of Arts / Citta dell'arte – Fondazione Pistoletto-ны құрды. Citta dell'arte әр түрлі Uffici / Офистерге бөлінген (жұмыс, білім беру, коммуникация, өнер, тамақтану, саясат, руханият және экономика).

Көлік

Биеллада екі теміржол станциясы бар. Бастысы – 1856 жылы ашылған Биелла Сан-Паоло теміржол станциясы, ол Биелла-Новара және Сантиа-Биелла теміржолдарының тоғысқан жері. Екінші теміржол станциясы, Биелла Чиавацца, Чиавацца ауданында, Новараға қарай қысқа қашықтықта орналасқан. Биелла фуникулері қаланың Биелла Пиано ауданындағы Виа Куриелдегі төменгі станцияны қаланың ортағасырлық Биелла Пьяццо ауданындағы Виа Авогадродағы жоғарғы станциямен байланыстырады. Серрионедегі Биелла Серрионе әуежайы Биелла қаласына қызмет көрсетеді.