Вьетнам императоры: Кай Динь өмірбаяны мен тарихы

Кіріспе

Вьетнамның 1916-1925 жылдар аралығындағы императоры Хэй Джин (; chữ Hán: 啓定; туған кездегі аты Нгуен Фук Бюу Дзао; 8 қазан 1885 – 6 қараша 1925) Вьетнамдағы Нгуен әулетінің 12-ші императоры, 1916-1925 жылдар аралығында таққа отырды. Оның туған кездегі есімі – принц Нгуен Фук Бюу Дзао. Ол Император Донг Ханның ұлы болғанмен, одан тікелей мұрагерлікке ие болмады.

Өмірбаян

Император Донг Ханның дәуірінен бұрын император Тхан Тхэ мен император Дуй Танның дәуірлері болды, екеуі де отаршылдық режимге қарсылық көрсеткендері үшін француздықтар тарапынан жер аударылды. Осы қиындықтардан кейін француздықтар Бьоу Дьоңды таққа отырғызуға шешім қабылдады, себебі ол отаршылдық режиммен ең мойынсұнғыш қарым-қатынас жасаған монархтың ұлы болды, француз отаршылдарымен бірге тұрып, кез келген тәуелсіздік қозғалысына қарсы болды, ол – император Донг Хан. Нгуен Фук Бьоу Дьо 1916 жылдың 18 мамырында Дуй Танның (Нгуен Фук Винь Сан) жер аударылуынан кейін Анамның номиналды билеушісі болды және өзінің билік ету кезеңі үшін Khải Định деген атты алды, ол «бейбітшілік пен тұрақтылықтың жаршысы» деген мағынаны білдіреді. Ол империяның беделін қайта жаңғыртуды қалағанын айтты, бірақ француз басқыншыларымен тығыз ынтымақтастықпен мұны істеу мүмкін болмады. Өзінің лауазымына қанағаттанбаса да, Хаи Джин француз үкіметімен тығыз ынтымақтастық саясатын жүргізді және француз отаршыл билеушілерінің барлық нұсқауларын орындап, француз саясатына «заңдылық» беру үшін француз отаршылдарының саяси қуыршағына айналды. Осы себепті Хаи Джин вьетнамдықтар арасында өте жағымсыз болды. Ұлттық көшбасшы Пхан Чоу Трин оны өз елін француздарға сатып бергендігі үшін және француздықтар халықты пайдаланған кезде императорлық салтанатта өмір сүргендігі үшін айыптады. Нгуен Ай Куок (кейін Хо Ши Мин деп аталған) Хаи Джин туралы «Бамбу әйгері» атты пьеса жазды, ол оны барлық сән-салтанат пен рәсімге толы болғанымен, француз үкіметінің әлсіз қуыршағы деп көрсетті. 1919 жылдан бастап император Вьетнамда қытай тілін ресми жазу тілі ретінде қолдануды тоқтатып, оның орнына латын әрпімен жазылған вьетнам тілін енгізді. 1922 жылы императордың Францияға Марсельдегі отарлық көрмесін көру үшін жасаған сапары да ұлтшыл көшбасшылар тарапынан сынға ұшырады, олар Вьетнамның Францияның отаршылдық тәуелділігі мәртебесін жек көріп, көрмеде мақтауға тұрарлық ештеңе таппады. Император Хаи Джинның беделінің төмендеуі 1923 жылы оның француздықтарға вьетнамдық шаруаларға салықты көтеруге рұқсат берген кезде шарықтау шегіне жетті, оның бір бөлігі оның сарайлық қабірін салуға жұмсалды, бұл халыққа үлкен қиындықтар әкелді. Ол сондай-ақ Фан Бội Чоу сияқты көптеген ұлтшыл көшбасшыларды тұтқындауға бұйрық берді, оларды жер аударып, тұтқындалған жақтастарының басын кесуге бұйырды.

Before Emperor Đồng Khánh's era came the eras of Emperor Thành Thái and Emperor Duy Tân, both of whom were exiled by the French for their resistance to the colonial regime. After this trouble, the French decided to enthrone Bửu Đảo as he was the son of the monarch who was the most submissive Nguyễn collaborator with the colonial regime, standing with the French colonizers and opposing any independence movements, Emperor Đồng Khánh. Nguyễn Phúc Bửu Đảo became the nominal ruler of Annam on 18 May 1916, after the exile of Duy Tân (Nguyễn Phúc Vĩnh San) and took the name Khải Định for his reign, meaning "auger of peace and stability." He said he wanted to restore the prestige of the empire, but this was not possible with his close collaboration with the French occupiers. Although not satisfied with his position, Khải Định enacted a policy of close collaboration with the French government and was effectively a puppet political figurehead for the French colonial rulers, following all of their instructions to give "legitimacy" to French policies. Because of this, Khải Định was very unpopular with the Vietnamese people. The nationalist leader Phan Châu Trinh accused him of selling out his country to the French and living in imperial luxury while the people were exploited by France. Nguyễn Ái Quốc (later known as Hồ Chí Minh) wrote a play about Khải Định called "The Bamboo Dragon" that ridiculed him as being all grand appearance and ceremony but a powerless puppet of the French government. From 1919 onward, the Emperor made a decree that Vietnam cease to use Chinese as official written language and was replaced by Romanized Vietnamese. In 1922, the Emperor's visit to France to see the Marseilles Colonial Exhibition was also ridiculed by nationalist leaders, who hated Vietnam's status as a colonial subject of France and saw nothing in the exhibition worth celebrating. Emperor Khải Định's unpopularity reached its peak in 1923 when he authorized the French to raise taxes on the Vietnamese peasants, part of which was to pay for the building of his palatial tomb, and which caused a great deal of hardship. He also signed the orders of arrest against many nationalist leaders, such as Phan Bội Châu, forcing them into exile and having their followers who were captured beheaded.

Некелер мен жыныстық қатынас

Ол әлі де Фунг-Хоа герцогы болған кезде, император Хай-Дин 1907 жылы өзінің алғашқы әйелі Чыонг Ны Тхи Тинге үйленді. Ол 1915 жылы оны тастап, таққа отырғанға дейін монах болды. Таққа отырғанда ол екінші әйелі Анфиге, бірінші дәрежелі асыл жар Хо Ти Чиге (1902–1982) үйленді, ол Ан Труйен Хо Дак руынан шыққан. Ол Анамның білім министрі болған Хо Дак Чынгтың қызы. Император Хай-Диннің бірінші және жалғыз ұлы оның бір кәнизағы Хоанг Ти Кукпен (1890–1980) дүниеге келді. 1913 жылы Нгуен Фук Винь Швей (кейін император Бао Дай) туды. Хай-Дин билікке көтерілгеннен кейін, оған үшінші дәрежелі асыл жар Хуệ tần атағы берілді, кейіннен екінші дәрежелі асыл жар Хуệ phi атағына көтерілді. Тарихи деректер мен зерттеулер император Хай-Диннің тек гомосексуалистік құштарлығы болғанын көрсетеді. Ол өзінің билігі кезінде әйелдерімен сирек ұйықтады. Ол өзінің күзетшісі Нгуен Дак Вонгпен жақын болды және әрқашан онымен бірге ұйықтады.

Өлім

Хай Динь әкесі сияқты нашар денсаулыққа шалдықты және есірткіге тәуелді болды. Ол Хуэ императорлық қаласында туберкулезден қайтыс болды, оның әйелі Ба Фи оны "жынысқа қызығушылық танытпаған" және "денесі нашар" деп сипаттады.

Билік белгілері

Хай Диннің тұсында жасалған және/немесе қолданылған символдар Символ Сурет Сипаттамасы Нгуен әулетінің императоры Хай Диннің мөрі (қытай стилі) Дәстүрлі қытай әріптерінде жазылған «Хай Дин шын күйе» деген жазу (Нгуен әулетінің мөрінде әдетте қолданылатын мөр жазуынан өзгеше). Хай Диннің мөрі (француз стилі), Хай Диннің тұсында барлығы 12 императорлық мөр жасалды. Қараңыз: Нгуен әулетінің мөрлері. Хай Дин және Бао Дай императорларының жеке туы. Тудың қатынасы: 2:3. Хай Диннің жеке елтаңбасы. Нгуен әулетінің елтаңбасының жекелендірілген нұсқасы, Хуэдегі Қызғылт Тыйым салынған қаланың қабырғалары бейнеленген, алты дәстүрлі қытай таңбасы (啟定大南皇帝) жазылған және бұлттармен оралып, бір вьетнамдық айдаһармен тіреуге алынған қылыш. Әсерлер: Khải Định Thông Bảo (啓定通寶) – Оның билік мерзіміндегі ақша монеталарының сериясы. Khải Định Bảo Giám (啓定寳鑑) – Оның билік мерзіміндегі күміс монеталардың сериясы.