Вьетнамдық дастан: Киеу әңгімесі

Кіріспе

Вьетнамдық эпостық өлең

«Кионың әңгімесі» – Нгуен Ду (1765–1820) жазған, вьетнам әдебиетінде кеңінен танылған вьетнам тіліндегі эпостық өлең. Өлеңнің түпнұсқа атауы вьетнам тілінде «Đoạn Trường Tân Thanh» ("Қайғыдан туған жаңа зар"), бірақ ол көбінесе «Truyện Kiều» ("Кионың әңгімесі") деген атпен белгілі. 3254 тармақтан тұратын, «алты-сегіз» ұйқас өлеңімен жазылған поэмада отбасын құтқару үшін өзін құрбан етуге мәжбүр болған әдемі және дарынды жас әйел Тхуй Кионың өмірі, сынақтары мен қиындықтары баяндалады. Әкесі мен кіші інісін түрмеден босату үшін ол өзін орта жастағы еркекке сатады, бірақ ол адамның құмар ойлы екенін білмейді және оны проституцияға мәжбүрлейді. Қазіргі заманғы түсіндірмелер әртүрлі болғанымен, кейбір постколониалды жазушылар оны Нгуен әулетінің билікке келуіне қатысты сындық, аллегориялық ой-пікір ретінде қарастырады.

Өмірбаян

Нгуен Ду XVII ғасырдағы қытай романының сюжетін пайдаланып, "Jīn Yún Qiào" романын негізге алды, вьетнам тілінде "Ким Ван Киеу" деп танылады. Түпнұсқа, басқаша белгісіз автордың "Таза жүректі талантты адам" (Qīngxīn Cáirén) деген псевдониммен жазылған қарапайым махаббат романы болды, бірақ Нгуен Ду оны 18-шы ғасырдың соңында Вьетнамдағы әлеуметтік және саяси дүрбелеңді бейнелеу үшін таңдады. Сол кезде Вьетнамды 300 жылдық Ле әулеті номиналды түрде басқарды, бірақ нақты билік солтүстіктегі Тринх мырзаларының және оңтүстіктегі Нгуен мырзаларының қолында болды. Тринх пен Нгуен бір-бірімен күресіп жатқанда, Тэй Сон көтерілісшілері он жылдың ішінде Нгуенді, содан кейін Тринхті құлатты. Нгуен Ду Ле әулетіне адал болды және Ле императорының қайта оралуын үміттенеді. 1802 жылы Нгуен мырзасы Нгуен Ань Вьетнамның барлық аймағын басып алып, жаңа Нгуен әулетін құрды. Нгуен Ань, енді Император Дзя Лонг, Нгуен Дуны жаңа үкіметке қосылуға шақырды, ол баста қиындықпен келісті. Нгуен Дудың бұрынғы Ле патшасына және қазіргі Нгуен императорына деген қайшылықты адалдығы, "Киеу әңгімесіндегі" басты кейіпкердің жағдайымен салыстыруға болады – ол жағдайға мойын бұрды, бірақ жүрегі әлі де алғашқы махаббатына құштар еді.

Жыныстық жұмыстың бейнесі

Кио әңгімесі Вьетнамдағы секс-жұмыстың ең алғашқы бейнесі немесе айтылуы бар деп саналады. Өлең қытайлық гейша мәдениетіне ұқсас секс-жұмыстың бір түрін көрсетеді. Бұл өлең қияли болғанымен, 19 ғасырдағы Вьетнамдағы секс-жұмыстың жай ғана жыныстық емес, сонымен қатар өнер мен сезімталдыққа негізделген еңбек түрі ретінде көрінгенін аңғартады.

Сюжет

Бұл оқиға Қытайдың Мин империясында Цзяцзин императорының тұсында орын алады. Кионың әңгімесіндегі бүкіл сюжет он бес жылға созылған. Пекинде орналасқан оқиғаның басында, Ван Тхуй Кио (Ван Тхуй) - әдемі және білімді қыз - кіші қарындасы Тхуй Ван және ағасы Ван Кванмен ата-бабаларының қабірлеріне барады. Жолда ол өлі орындаушының қабірімен сәйкестендіреді. Сол жерде ол жас және болашағы зор ғалым Ким Тронгпен танысып, кейінірек үйленуге уәде береді, бірақ олардың үйлену тойы кейінге қалдырылады, өйткені Тронг жарты жыл бойы ағайынды жоқтауға үйіне оралуға мәжбүр болады. Осы уақыт аралығында Қиуаға бақытсыздық басталады. Оның отбасын жібек сатушы қамауға алады және үкімет олардың барлық байлығын алып тастайды: оның әкесі мен ағасы түрмеге қамалады. Кио өз отбасын босату үшін Маға (Mã giám sinh; ) ғалымға өзін сатуға шешім қабылдайды, ал Тхунгпен неке уәдесін орындауын сұрайды. Ма Ма Ма дегеніміз - ТУ (Ту Бә) ханым басқаратын жезөкшеханаға қыздарды іздейтін сукметтер. Ол Кионы зорлап, оны Лин Цзыдағы (қазіргі Шандондағы Синдиан) жезөкшеханаға қайтарады, бірақ ол кез-келген қонаққа қызмет көрсетуден бас тартады және оны мәжбүрлеген кезде өзін-өзі өлтіруге тырысады. Ту ханым Кионың қадір-қасиетін жойып, плейбой және алаяқ Суа Ханды Киомен кездесіп, онымен бірге қашып кетуге мәжбүрлеп, оны Туға алып бару үшін жоспар жасайды. Қолына ұстап тұруға ештеңе қалмады, Кио ақыры мойынсұнып, жезөкшеге айналады. Кионың сұлулығы көптеген еркектерді, соның ішінде Студент Тхукты (Thúc Sinh; ), Кионы жезөкшеханадан сатып алып, оған үйлену үшін өзінің байлығын пайдаланады, бірақ оның премьер-министр Хоанның қызы Хоан ханым (Hoạn Thư) деген әйелі бар. Мұны білгеннен кейін Хоан қызғаныштан күйіп, жасырын түрде өз адамдарына Кионы ұрлап, оны үйінде құл болуға мәжбүрлеуді айтады, өйткені Тхук оған барады. Тхук Кионың құл ретінде көрінгені үшін шошынады, бірақ алғашқы әйелі алдында оған қол созуға батылы жетпейді. Киоу егіндіктен қашып кетеді, сол кезде олтардағы құнды әшекейлерді ұрлап кетеді. Ол будда ғибадатханасына барады, онда монахиня Джак Дуйен оны мейірімділікпен қабылдайды. Алайда, Кионың ұрланған заттарды алып жүргенін түсінгеннен кейін, Дюен Кионы Ханым Бакаға (Tú Bạc; ), Кионың қауіпсіздігіне сенімді деп санайтын Дюенді жібереді. Алайда, Бạc ханымның жезөкшеханасы бар екені анықталады, сондықтан Кио қайтадан жезөкшеханаға алданды, онда ол революциялық армияның басшысы Сюхаймен (明朝) кездеседі. Ху Хай мен Кио үйленіп, бес жыл бірге өмір сүреді, бірге уақытша патшалық құрады. Кейіннен Ху Цун Цзян алдап, Кио күйеуін барлығын кешірім алу үшін тапсыруға көндіреді. Бұл ақырында Từ Hải патшалығына шабуыл жасауға және Từ Hải-ның өліміне әкеледі. Кионың сұлулығына таңғалған Хо Тон Хин оны өзінің жеңіс банкетінде өнер көрсетуге мәжбүр етеді, онда ол оны зорлайды. Жаман хабарлар тарамасын деп, ол Кионың жергіліктi лауазымды адаммен шашылып үйленетiн болады. Ол өзін қинағандай сезініп, Цянтанг өзеніне құлап түседі. Тағы да, Джак Дуян оны құтқарады, өйткені ол Кионың тағдыры туралы бұрыннан келешекке қарай көре алады деп сенетін Там Хамен кеңескен кезде білген. Бұл арада Кионың алғашқы махаббаты Ким Тронг ресми болып, Кионың ата-анасына баспана ұсынады. Ол Кионы іздеп жүріп, ақырында оны буддалық монах Джак Дуйенмен кездестіреді. Кио өзінің алғашқы махаббаты мен отбасымен қайта қосылады, осылайша оның жаман кармасының циклы аяқталады. Ол Ким Тронгқа тұрмысқа шыққан, бірақ онымен жыныстық қатынаста болудан бас тартады, ақыры жас кезінде берген барлық уәделерін орындайды.

The story takes place during the reign of the Jiajing Emperor in Ming China. The entire plot in the Tale of Kiều spans over fifteen years. At the beginning of the story, set in Peking, Vương Thuý Kiều (王翠翹) — a beautiful and educated girl — visits her ancestors' graves with her younger sister Thuý Vân and brother Vương Quan On the way she identifies with the grave of a dead performer—Đạm Tiên , who was said to be as beautiful and talented as she is but lived a life full of grief. There, she meets and later promises to marry Kim Trọng , a young and promising scholar, but their marriage is delayed because Trọng has to go back home to mourn his uncle for half a year. During that time misfortune begins to befall Kiều. Her family is framed by a silk dealer and has all their wealth taken away by the government: her father and brother facing imprisonment. Kiều decides to sell herself to Scholar Mã (Mã giám sinh; ) to free her family, while asking Thúy Vân to fulfil the marital promise with Trọng. Mã turns out to be a pimp who is in charge of finding girls for a brothel run by Madam Tú (Tú Bà; ). He rapes Kiều and takes her back to the brothel in Lin Tzu (modern day Xindian in Shandong), but she refuses to serve any guests and attempts to commit suicide when she is forced to do so. Madam Tú concocts a plan to crush Kiều's dignity by hiring Sở Khanh, a playboy and con artist, to meet Kiều and coerce her into eloping with him, and then lead her to Tú. With nothing left to hold on to, Kiều finally submits and becomes a prostitute. Kiều's beauty attracts many men, including Student Thúc (Thúc Sinh; ), who uses his wealth to buy Kiều out of the brothel and marry her, although he already has a wife named Lady Hoạn (Hoạn Thư; ), who is the daughter of prime minister Hoạn. Upon learning of this, Hoạn burns up with jealousy and secretly tells her henchmen to kidnap and force Kiều to become a slave in her house when Thúc is on the way to visit her. Thúc is shocked at the sight of Kiều as a slave, but never dares to reach out to her in front of his first wife. Kiều runs away from the estate, stealing some valuable decorations on the altar in the process. She goes to a Buddhist temple, where nun Giác Duyên graciously accepts her. However, after realizing that Kiều is carrying stolen property, Giác Duyên sends Kiều to Madam Bạc's (Tú Bạc; ), whom Giác Duyên thinks Kiều will be safe with. However it turns out that Madam Bạc runs a brothel, so Kiều gets tricked into the brothel again where she meets 徐海 (明朝), leader of a revolution army. Từ Hải and Kiều get married and live together for five years, together reigning over a temporary kingdom. Later tricked by 胡宗宪, Kiều convinces her husband to surrender all in favor of amnesty. This eventually leads to the invasion of Từ Hải's kingdom, and the death of Từ Hải himself. Mesmerized by Kiều's beauty, Hồ Tôn Hiến forces her to perform in his victory banquet, where he rapes her. To avoid bad rumors, he hurriedly marries Kiều off to a local official. Feeling devastated, she throws herself into the Qiantang River. Once again, Giác Duyên saves her, as she knew about Kiều's fate when she consulted with Tam Hợp, who is believed to be able to see into the future, long ago. Meanwhile, Kim Trọng, Kiều's first love, becomes an official and is providing housing for Kiều's parents. He has been searching for Kiều, and eventually finds her with the buddhist nun Giác Duyên. Kiều is reunited with her first love and her family, thus ending her cycle of bad karma. She is married to Kim Trọng, but refuses to have a physical relationship with him, finally honoring all her vows of young age.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Соңғы жарты ғасырда бұл туындының ағылшын тіліне кемінде бес аудармасы жасалды. Ле Сюань Тхуйдың «Ким Ван Кье» романы 1960 жылдары Вьетнамда кеңінен таралды. «The Tale of Kiều» – Хуинь Сань Тхонгтың (1926–2008) ғылыми түсіндірмелермен жабдықталған, бос өлеңмен жазылған нұсқасы 1983 жылы АҚШ-та алғаш рет жарық көрді. 2008 жылы АҚШ-та Нгуен Хак Виеннің (1913–1997) француз тілінен жасаған аудармасына негізделген Арно Аббидің аудармасы жарияланды. Соңғы жылдары тағы екі аударма пайда болды. Олардың бірі – 1994 жылы Ханойдағы «Thế Giới Publishers» баспасынан шыққан, жай ғана «Kiều» деп аталатын, Майкл Каунселлдің (1935 жылы туған) аудармасымен жабдықталған екі тілдегі басылым, қазір Вьетнамда ағылшын тіліндегі ең көп таралған нұсқа болып табылады. Ал Нгуен Дудың «Кьиу, әдемі және талантты қыз туралы әңгіме» атты ағылшын тіліндегі нұсқасы бүкіл әлемде қолжетімді. Екінші өлең аудармасы – Владислав Жуковтың (1941 жылы туған) «Нгуен Дудың Ким Ван Кио» (1765–1820) туындысы, 2004 жылы «Pandanus books» баспасында жарық көрді. 2008 жылы Тимоти Алленнің поэманың бастапқы бөлігіне жасаған жаңа аудармасы «The Times Stephen Spender» поэзия аудармасы сыйлығының бірінші орнын жеңіп алды; Алленнің аудармасынан үзінділер «Cosmopolis» журналында (2009 жылғы «Poetry Review» журналының жазғы саны) және «Transplants» журналында (2010 жылғы көктемгі сан, «Modern Poetry in Translation») жарияланды. Алленнің аудармасы 2019 жылы толыққанды «Кьеу жырлары» деген атпен жарық көрді. Дыонг Тыонгтің ағылшын тіліне жасаған аудармасы, екі жылдан астам уақыт алған соң, 2020 жылы «Nhã Nam» баспасында жарияланды. 2021 жылы Вьетнам Жазушылар Одағының баспа үйі жиырма жасар Нгуен Биннің вьетнам тілінен ерлік дистихтерге жасаған аудармасын жариялады. АҚШ-та астрономия мамандығын меңгеріп жүрген Бинь аударманың себебін туған жерге деген сағынышпен түсіндірді және Александр Поуп пен Джон Драйденнің грек-рим эпостарын ағылшын тіліне аударғандарының ықпалында болғанын айтты. 2022 жылдың қаңтарында аударма Вьетнам Жазушылар Одағының «Жас авторлар» сыйлығының аударма номинациясында бірінші орынды иеленді.

There have been at least five English translations of the work in the last half century. Kim Van Kieu by Lê Xuân Thuy, presenting the work in the form of a novelette, was widely available in Vietnam in the 1960s. The Tale of Kiều, a scholarly annotated blank verse version by Huỳnh Sanh Thông (1926–2008), was first published in the US in 1983. In 2008, a translation by Arno Abbey, based on the French translation by Nguyễn Khắc Viện (1913–1997), was published in the US. There have also been two verse translations in recent years. One of these, another bilingual edition called simply Kiều published by Thế Giới Publishers, Hanoi, in 1994, with a verse translation by Michael Counsell (born 1935), is currently the English version most widely available in Vietnam itself, and the English version alone, called Kieu, The Tale of a Beautiful and Talented Girl, by Nguyễn Du, is now available worldwide. A second verse translation, The Kim Vân Kiều of Nguyễn Du (1765–1820), by Vladislav Zhukov (born 1941), was published by Pandanus books in 2004. A new translation by Timothy Allen of the opening section of the poem was awarded one of The Times Stephen Spender prizes for Poetry Translation in 2008; further extracts from Allen's translation have appeared in Cosmopolis, (the Summer 2009 edition of Poetry Review.) and in Transplants, the Spring 2010 edition of Modern Poetry in Translation. Allen's translation was published in its entirety in 2019 as The Song of Kieu. An English translation by Dương Tường, which took more than two years, was published in 2020 by Nhã Nam. In 2021, a translation by twenty year old Nguyễn Bình from the Vietnamese into heroic couplets was published by the Vietnamese Writers' Association Publishing House. A student pursuing an astronomy degree in the United States, Bình cited homesickness as a motivation for the translation and cited being influenced by English translations of Greco Roman epics by Alexander Pope and John Dryden. In January 2022, the translation won first prize in the Young Authors' Award of the Vietnamese Writers' Association in the Translation category.

Джин Юн Цзяомен салыстыру

"Киу туралы әңгіме" қытайлық "Джин Юн Цзяо" романын вьетнамдық "lục bát" өлеңдерімен бейімдеді. Осылайша, оларды вьетнам және қытай тілдерінде салыстыратын көптеген зерттеулер пайда болды. Бұл жұмысты алғаш жасаған – Дьяо Дуй Ан, ол кітабында былай деп жазды: "Нгуен Ду қытай әңгімесін еш нәрсені кесіп тастамай немесе қосып алмастан сақтап қалды. Бірақ түпнұсқа артық, егжей-тегжейлі, қарапайым түрде баяндалған, ал Нгуен Ду оны ұйымдастырып, байланыстыру үшін қайта санап, реттеп жазды". Зерттеуші Фам Джан Кве былай деді: "Нгуен Дудың оқиғасы, кейіпкерлері, оқиғалардың реті, моральдық қағидалары, философиясы және тіпті егжей-тегжейлі сипаттамалары Qingxin caizi-дың түпнұсқасынан алынған. Дегенмен, ол негізгі оқиғаларды таңдап алып, артық бөліктерді алып тастады және кейде ұзақ абзацтарды бірнеше сөйлемге қысқартты. Басты айырмашылық – "Джин Юн Цзяо"дағы оқиғалар талдамалы, ал "Киу туралы әңгіме"дегі оқиғалар органикалық". Салыстыру арқылы Нгуен Ду түпнұсқадағы оқиғалардың ретін сақтап қалғанын көреміз. Алайда ол 5- және 6-тарауларды толығымен алып тастап, оларды бұрынғы тарауларға таратып берді. Айта кетерлігі, Нгуен Ду Ким Тронгпен қайта кездесу туралы 20-тарауды 526 сөйлеммен баяндады, бұл туындының 1/6 бөлігін құрайды. Бірақ Нгуен Ху Сон Дьяо мен Фамның "артық" деп санаған нәрсенің "Джин Юн Цзяо"ның күшті жағы екенін атап өтті, себебі проза рифмаланған поэзиядан өзгеше әңгімелеу тәсілдерін қажет етеді. Ол сондай-ақ "Киу туралы әңгіме"нің түпнұсқадан гөрі көбірек эмоционалды екенін айтты.

Мәтіндік салыстырулар

Бастапқы мәтін вьетнам тілінде chữ Nôm әрпімен жазылған. Төменде қазіргі вьетнам алфавитімен жазылған прологтың алғашқы алты жолы және оның ағылшын тіліне бірнеше аудармасы келтірілген.

Бастапқы мәтін

Прологтың алғашқы алты жолы.

Көркемдік бейімделулері

200 жыл бойы вьетнам әдебиетінің ажырамас бөлігі болған Кио әңгімесі көптеген туындыларға шабыт берді. Поэма көптеген басқа өнер түрлеріне бейімделді, оның ішінде cải lương, chèo, пантомима және батыс үлгісіндегі опералар бар. Вьетнамда түсірілген алғашқы көркем фильм – 1924 жылғы «Ким Ван Кио» [vi] фильмі. Фильм поэманың сюжетін дәлме-дәл қайталайды. Фильмдегі 30-ға жуық актер дәстүрлі опера артистері болғандықтан, фильм сыншылардың да, коммерциялық тұрғыдан да сәтті болған жоқ. Музыкант Фам Дуй 1997 жылы «Кио әңгімесін» «Минь Хоа Кио» («Кионың бейнеленуі») атты эпикалық ән циклына бейімдеді. «Кио әңгімесі» 2007 жылғы «Saigon Eclipse» фильмінің шабыт көзі болды, ол оқиғаны қазіргі Вьетнам ортасына көшірді, ал Сан-Францисконың Мишн ауданындағы массаж салонында жұмыс істейтін Кио Вьетнамдағы отбасын асырау үшін күш жұмсады. Сонымен қатар, Бертон Вулф 2010 жылдың 10 қыркүйегінде Хьюстон қаласында көрсетілген музыкалық бейімдеуді қойды. 2020 жылғы «Bức bình phong» («Қатталған экран») атты музыкалық бейнеклипте ежелгі туындыларды зерттейтін және «Кио әңгімесін» оқып жатқан заманауи ғалым Ван Цюйчжаоның уақыт желісінде жоғалып кетеді. 2021 жылдың сәуірінде шыққан «Кио» (2021 фильм) [vi] фильмі 2020 жылдың қыркүйек айында жарияланған алғашқы трейлерінен кейін дау тудырды. Даудың себебі – чү ном әрпімен жазылған және Мин Қытайында өтетін поэмаға негізделген фильмде қазіргі заманғы латын әрпіне негізделген вьетнам алфавитін қолдану болды. Фильмнің ресми премьерасына жақын, фильм «Кио әңгімесін» «бұзған» апат ретінде бағаланды. Фильм прокатта нашар нәтиже көрсетті (бар болғаны 2,696,659,000 VND табыс әкелді) және кейіннен веб-фильмге айналды.