Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1883–1948 жылдардағы Орталық Вьетнамдағы француз протектораты
1883–1948 French protectorate in central Vietnam
Анам (; басқаша жазу: Анам), немесе Тхунг Кы (中圻), Орталық Вьетнамдағы Đại Nam империясының аумағын қамтитын француз протектораты болды. Протекторат құрылғанға дейін Аннам атауы Батыста Вьетнамның барлық аумағын білдіретін. Вьетнамдықтар анамиттер деп аталды. Анам протектораты 1887 жылы Оңтүстік Кочинчина және Солтүстік Тонкин (Бắc Kỳ) тағы екі вьетнамдық аймақпен бірге Француз Индокитайының бір бөлігіне айналды. Аймақта француз және вьетнамдық әкімшілік жүйесі болды. Нгуен әулетінің үкіметі номиналды түрде Анам мен Тонкинге Đại Nam империясы ретінде билік етіп, император Хуэде тұрды. 1948 жылы протекторат Вьетнамның Уақытша Орталық Үкіметіне біріктірілді, ал келесі жылы жаңа құрылған Вьетнам мемлекеті оның орнын басты. Француздар 1949 жылғы Елисей келісімдеріне қол қойғаннан кейін 1950 жылы Бао Дай және Вьетнам мемлекетінің үкіметіне егемендікті ресми түрде тапсырғанға дейін протекторатты заңды түрде сақтап келді. Вьетнам тарихында бұл атау қытайлықтармен Тонкинге, қазіргі Вьетнамның негізгі аумағы, Ханой қаласын қоршап, Тонкин шығанағынан бастап Қызыл өзеннің жазықтарын қоршап тұрған тауларға дейінгі жерлерді атау үшін қолданылды. Бұл атау сонымен қатар Вьетнам мен Лаосты бөліп тұратын, биіктігі 500 метрге дейін жететін Анам тау жотасына да қатысты. Вьетнам тілі немесе оның орталық диалектілері "анам тілі" деп аталды, мысалы, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum сөздігінде. An Nam әдетте вьетнамдықтарды кемсітуші ретінде қарастырылады және көбінесе сарказммен қолданылады. Ресми жағдайларда Trung Kỳ (сонымен қатар Trung Kì деп те жазылады) қолданылады. Кем дегенде бір сөздікте Annamiticum сөзі Việt деп аударылған.
Annam (; alternate spelling: Anam), or Trung Kỳ (中圻), was a French protectorate encompassing the territory of the Empire of Đại Nam in Central Vietnam. Before the protectorate's establishment, the name Annam was used in the West to refer to Vietnam as a whole; Vietnamese people were referred to as Annamites. The protectorate of Annam became a part of French Indochina in 1887, along with two other Vietnamese regions, Cochinchina in the South and Tonkin (Bắc Kỳ) in the North. The region had a dual system of French and Vietnamese administration. The government of the Nguyễn Dynasty still nominally ruled Annam and Tonkin as the Empire of Đại Nam, with the emperor residing in Huế. In 1948, the protectorate was merged in the Provisional Central Government of Vietnam, which was replaced the next year by the newly established State of Vietnam. The French legally maintained the protectorate until they formally signed over sovereignty to the Bảo Đại and the government of the State of Vietnam in 1950 after signing the Élysée Accords in 1949. In the history of Vietnam, the designation is one of several given by the Chinese to the Tonkin, the core territory of modern day Vietnam surrounding the city of Hanoi, which included land from the Gulf of Tonkin to the mountains which surround the plains of the Red River. The name has also been applied to the Annamite Range , a mountain range with a height ranging up to that divides Vietnam and Laos. The Vietnamese language or its central dialects were called "Annamese", as in the seminal dictionary Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum. An Nam is usually considered offensively demeaning to Vietnamese people, and mostly used in a sarcastic manner. Trung Kỳ (also spelled Trung Kì) is used instead in formal contexts. At least one dictionary has translated Annamiticum as Việt.
Құру
18 ғасырдың соңында Нгуен иелерінің билігі құлатылды, бірақ олардың бірі – Гья Лонг, француз күштерінің көмегімен 1801 жылы қазіргі Вьетнамның (Аннам, Тонгкинг және Кочинчина) барлық аймағына билік етті. Бұл күшті оған Адран титулды епископы Пиньо Монсеньор де Бехайн ұсынды. Монсеньор Аннамның саяси ахуалын Индокитайда француздық ықпал орнату және Үндістандағы британдық билікке қарсы тепе-теңдік құру құралы ретінде қарастырды. Осыған дейін, 1787 жылы Гья Лонг Людовик XVI-мен келісімге келді, онда көмекке уәде бергені үшін Туран және Пуло Кондор аралдарын француздарға өткізді. Бұл келісім Индокитайда француздық ықпалдың басталуын білдірді. 1858–1862 жылдары Кочинчинаны бағындырғаннан кейін, француздар 1883 жылы Оңтүстік Азиядағы кеңеюін жаңартты. Бірінші протекторат шарты 1883 жылы қол қойылды, бірақ келесі жылы ол сәл жұмсақ шартқа алмастырылды. Тьенцин шарты бойынша Қытай Аннам және Тонкинге француз протекторатын мойындады және Вьетнамға қатысты өзінің жоғарылығына деген талаптарынан айныды. 1887 жылы Аннам мен Тонкин Француз Индокитайының құрамына кірді. 1889 жылдың 9 мамырында олар екі жоғары резиденцияға бөлінді, олардың әрқайсысы Француз Индокитайының генерал-губернаторына бағынды. Нгуен әулеті формальды түрде екі протекторатты да басқарды. Тонкиндегі билік іс жүзінде француздардың қолында болды, ал императорлық үкімет Аннамға қатысты белгілі бір билік деңгейін сақтап қалды. 1897 жылдың 27 қыркүйегінде Аннамдағы вьетнамдық императорлық кеңес француз өкілінің де-юре төрағалығымен министрлер кеңесімен ауыстырылды.
Towards the end of the 18th century a rebellion overthrew the Nguyễn lords, but one of its members, Gia Long, by the aid of a French force, in 1801 acquired sway over the whole of present day Vietnam (Annam, Tongking and Cochinchina). This force was procured for him by Pigneau Monsignor de Béhaine, Titular Bishop of Adran. The Monsignor saw in the political condition of Annam a means of establishing French influence in Indochina and counterbalancing British power in India. Before this, in 1787, Gia Long had concluded a treaty with Louis XVI, whereby in return for a promise of aid he ceded Tourane and Pulo Condore to the French. That treaty marks the beginning of French influence in Indochina. After conquering Cochinchina in 1858–1862, the French resumed in 1883 their expansion in Southern Asia. The first protectorate treaty was signed in 1883, although it was replaced the next year by a slightly milder treaty. With the treaty of Tientsin, China recognised the French protectorate over Annam and Tonkin and implicitly abandoned her own claims to suzerainty over Vietnam. Annam and Tonkin became part of French Indochina in 1887. On 9 May 1889, they were split in two Résidences supérieures, each subordinated to the Governor General of French Indochina. The Nguyễn dynasty still nominally ruled over both protectorates. Tonkin was de facto ruled directly by the French, while the imperial government maintained some degree of authority over Annam. On 27 September 1897, the Vietnamese imperial council in Annam was replaced by a council of ministers, presided de jure by the French representative.
География
Анамның аумағы 750 мен 800 миль (1287 км) аралығында созылып, шамамен 52000 шаршы миль (134,679 км2) құрады. Ол тропикалық егіндер өсіретін, табиғи минералдарға бай және жақсы суға толы топыраққа ие болды. Елдің басты бөлігін солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған таулы жазықтар мен орманды таулар құрады, олар жағалауға қарай тар жазыққа дейін төмендеп, ені 12 мен 50 миль (80 км) аралығында болды. Таулардың арасынан қысқа, тар аңғарлар өтеді, олар арқылы өзендер ағып өтеді. Көптеген өзендер жазда құрғап, қыста су тасқынына ұшырайды. Солтүстіктегі Сонг Ма және Сонг Ка, ал оңтүстіктегі Сонг Ба, Дон Най және Се Банг Хан – аймақтағы ірі өзендердің ішіндегі жалғыздары. Басты теңіз порты – жағалаудың орталық бөлігінде орналасқан Туран шығанағы. Бұл нүктеден оңтүстікке қарай жағалау сыртқа қарай иіліп, жартыаралдармен және ойыстармен тізіліп жатыр, ал солтүстікке қарай ойыс болып, көптеген жерлерде құмды төбелер мен лагуналармен шектеседі.
Annam comprised a sinuous strip of territory measuring between 750 and 800 mile (1287 km) in length, with an approximate area of 52000 square miles (134,679 km2). It had a rich, well watered soil which yields tropical crops, and was rich in naturally occurring minerals. The country consisted chiefly of a range of plateaus and wooded mountains, running north and south and declining on the coast to a narrow band of plains varying between 12 and 50 mile (80 km) in breadth. The mountains are cut transversely by short narrow valleys, through which run rivers, most of which are dry in summer and torrential in winter. The Song Ma and the Song Ca in the north, and the Song Ba, Don Nai and Se Bang Khan in the south, are the only rivers of any size in the region. The chief harbour is that afforded by the bay of Tourane at the centre of the coastline. South of this point, the coast curves outwards and is broken by peninsulas and indentations; to the north it is concave and bordered in many places by dunes and lagoons.
Климат
Анамда жаңбырлы маусым қыркүйек айында басталып, үш немесе төрт айға созылады. Бұл солтүстік-шығыс муссонымен және тайфун кезеңдерімен бірдей уақытта болады. Жаңбыр кезінде температура 59 градус Фаренгейттен (немесе одан да төмен) 75 градус Фаренгейтке дейін (15 градус Цельсийден 24 градус Цельсийге дейін) өзгереді. Маусым, шілде және тамыз айлары ең ыстық айлар болып есептеледі, термометр көбінесе 90 градус Фаренгейтке (30 градус Цельсий немесе одан да жоғары) жетеді, алайда күндізгі ыстық түндердің салқынымен ішінара теңдестіріледі. Оңтүстік-батыс муссоны Кочиншинда жаңбырмен бірге келеді, бұл Анамдағы құрғақ маусыммен сәйкес келеді, себебі екі елді бөліп тұрған таулар мен жоталар жауын-шашынды тоқтатады.
In Annam, the rainy season begins during September and lasts for three or four months, corresponding with the northeastern monsoon and also with a period of typhoons. During the rains the temperature varies from 59 degrees Fahrenheit (or even lower) to 75 °F (from 15 degrees Celsius to 24 °C). June, July and August are the hottest months, the thermometer often reaching or 90 °F (30 °C or more), though the heat of the day is to some extent compensated by the freshness of the nights. The southwest monsoon which brings rain in Cochin China coincides with the dry season in Annam, the reason probably being that the mountains and lofty plateaus separating the two countries retain the precipitation.
Әкімшілік
Анам теория бойынша императормен (өңірдегі бұрынғы вьетнамдық мемлекеттің билеуші әулеті болған Нгуен Фук отбасынан) және "комат" немесе құпия кеңес көмегімен басқарылды. Бұл кеңес император тағайындаған алты министрлік бөлімнің басшыларынан құралды: ішкі істер, қаржы, соғыс, дін, сот және қоғамдық жұмыстар. Ресми түрде Француз Индокитайының төрт протектораты өз монархтарымен басқарылды, бірақ шындығында протектораттардың барлығы француздың жоғары тұрғын үйлерінің қатаң бақылауында болды. Француз Индокитайының генерал-губернаторы Пьер Паскье былай деді: «Патша билік етеді, бірақ резидент-оңғар басқарады». 1898 жылғы 24 тамыздағы хабарламада Анамның резидент-оңғарсы: «Енді Анам Корольдігінде екі үкімет емес, бір ғана үкімет бар» деп жазды (яғни француз үкіметі әкімшілікті толыққанды түрде өз қолына алды). Француз үстемдігінен бұрын мұғалімдер конфуцийшіл жүйеде жоғары құрметке ие болды, сондықтан вьетнам халқының дәстүрлі құндылықтарының бірі – білім беруді қолдау және педагогтарға құрмет көрсету. Француз протекторатының көп бөлігінде және одан бұрын, балаларға арналған білім беру әлеуметтік міндет деп есептелмеді, сондықтан осы кезеңде мектепке дейінгі балаларға арналған ресми білім беру жүйесі мен оқу бағдарламасы болған жоқ. Француз билігі Индокитайда жинаған және сақтаған ресми статистика мұндай мәлімдемелерге күмән келтіреді. 1939 жылы мектеп жасындағы балалардың 15% ғана білім алды, ал вьетнам халқының 80% сауатсыз болып қалды. Бұл, колониялық кезеңге дейінгі уақытта вьетнам халқының көпшілігінің кем дегенде бір деңгейде сауатты болғанымен қарама-қайшы болды.
Annam was ruled in theory by its emperor (from the Nguyễn Phúc family, which was also the ruling dynasty of the previous Vietnamese state in the region), assisted by the "comat" or secret council. This council was composed of the heads of the six ministerial departments nominated by the emperor, namely interior, finance, war, ritual, justice, and public works. Formally the four protectorates of French Indochina were ruled by their respective monarchs, but in fact the protectorates were all under the close control of the French senior residents. As a Governor General of French Indochina, Pierre Pasquier, stated: “The King reigns but the Resident superior rules.” In a notice dated 24 August 1898, the Resident Superior of Annam wrote: "From now on, in the Kingdom of Annam there are no longer two governments, but only one" (meaning that the French government completely took over the administration). Prior to French domination teachers were held in high regard in the Confucian system and as such one of the traditional values of the Vietnamese people is the promotion of learning and to have high respect for educators. During most of the French protectorate period as well as before early childhood education was not considered to be a social task, and therefore, there existed no form of a formal educational system and curriculum for preschool children at during this period. The official statistics that were compiled and kept by the French authorities in Indochina cast doubt on such assertions. In the year 1939 no more than 15% of all school age children had received any amount of education while still 80% of the general Vietnamese populace remained illiterate. This was in contrast to pre colonial times when the majority of the Vietnamese people were in possession of at least some degree of literacy.