Кіріспе

Лидия патшасы (ғ.б. 7 ғасыр) Гигес (лидиялық: ;, ; билік құрған шамамен 680-644 жж.) – Лидия патшаларының Мермнад әулетінің негізін қалаушы және Лидия патшалығын күшті империяға айналдыруға ұмтылған алғашқы патша. Геродоттың мәліметінше, Гигес 38 жыл патшалық құрған.

Куәліктер мен этимология

Гигес есімі грек-рим авторлары жазған ежелгі грек түрінен (Γύγης) шығарылған. Сонымен қатар, Ассирия патшасы Ашурбанипалдың жылнамаларында Лидия патшасы Гигеспен сабақтастырылатын Лидия патшасының аты бірнеше рет айтылады. және – Лидия есімінің аккад және грек тілдеріндегі нұсқалары, ортақ Индоевропалық түбірден туындаған, содан Анатолия тілдері отбасының хетт, лувий және ликий тілдері, сондай-ақ латын тіліндегі *avus* сөзі – барлығы "әкеңнің әкесі", яғни "баба" деген мағынаны білдіреді. Егер бұл этимология дұрыс болса, онда ол Мермнад әулетінің Кариялық тегімен байланысты болуы мүмкін. Лидия патшалығы кезеңінде Гигес есімінің куәліктері оның шөбересі Аляттес жасаған монеталардағы жазуларда кездеседі, онда (𐤨𐤰𐤨𐤠𐤩𐤦𐤪) деп жазылған, бұл "Мен Кукасқа тиесілімін" дегенді білдіреді. Гигестің билікке келуі Кимерлердің шапқынынан кейінгі дүрбелең кезеңінде болды. Кимерлер – Еуразия даласының көшпелі халқы, шамамен б.з.д. 675 жылы Батыс Азияға басып кірген және Анатолиядағы бұрынғы үлкен держава – Фригия патшалығын жойған. Гигес Лидия тағына отырғаннан кейін, Дельфидегі Аполлон құдайының оракулы оның патшалығының заңдылығын растады. Оракулға алғыс айту үшін Гигес оған алтын мен күмістен жасалған мол сыйлықтар берді. Бұл сыйлықтар Геродот заманында да Дельфиде сақталған, ол Гигестің арнауларын "Гигадас" деп атады ([[wikt:Γυγάδας , [[wikt:𐤨𐤰𐤨𐤠𐤩𐤦𐤳 сөзінен, "Кукасқа (Гигеске) тиесілі" деген мағынада]) және Дельфидегі күмістің көп бөлігі оның құрамында екенін айтты. Олардың ең танымалдары – алтыннан жасалған алты сандық, барлығы отыз талант салмақта.

Жеңіс

Кимериялықтарды жеңгеннен кейін, және Эолдық гректердің маңызды қаласы Киме Лидиямен жақсы қарым-қатынаста болғандықтан, Гигес кимериялықтардың Фригия патшалығын қиратуынан туған билік бослығын пайдаланып, Солтүстік Анатолиядағы Троада аймағын көп қарсылықсыз жаулап алды. Одан кейін ол аймақта лидиялықтарды қоныстандырып, Цизикуста аң аулау қорығын құрды. Лидиялық билеу кезінде Илий қаласы маңызды мәртебеге ие болып, жергілікті басқару орталығына айналды, одан лидиялықтар Троаданың барлық Эгей теңізі жағалауын, сондай-ақ Ахиллеон, Абидос және Неандрия қалалары орналасқан Геллеспонт жағалауын басқарды. Бұдан әрі, Лидия билеушілері Илиймен байланыс орнатып, Астираның алтын кендерінен табыс табуға мүмкіндік алды. Троаданың оңтүстік бөлігі, Ида тауының оңтүстігінде және Эдремит шығанағының жағалауында орналасқан Гаргара, Антандрус, Ассос және Лампонея қалалары Адриметтиумнан басқарылды. Сонымен қатар, ассириялықтар Саисты Мысырдан қуғаннан кейін оны Мысырдағы басты державаға айналдырды, екі патша да бір-бірімен шарт жасасты, және олардың арасында ешқандай қақтығыс тіркелмеді. Осылайша, Псамтик I мен Ашурбанипал ассириялық әскери көмекпен билікке келгеннен бері одақтас болып қала берді. Сонымен қатар, Псамтик I-нің кеңеюі туралы ассириялық дереккөздерде ақпараттың болмауы, Псамтик I-нің Египетті біріктіру кезінде Ассирия мен Сайс арасында ашық немесе жасырын дұшмандық болмағанын көрсетеді.

Гигестің билікке көтерілуінің аллегориялық деректері

Көне тарихтан бастап жазушылар Гигестің билікке келуі туралы әртүрлі әңгімелер айтқан, олардың бәрі дерлік егжей-тегжейлі түрде өзгеше, бірақ барлығы да Гигестің патшаны өлтіргеннен кейін таққа отырып, Кандулдың жесіріне үйленгенін көрсетеді. Гигес туралы негізгі мәліметтерді Геродот берген, оның айтуынша, бұл оқиға Парос ақыны Архилохтан бастау алады. Геродотқа сәйкес, Гигес Кандулдің күзетшісі болған, ол әйелінің жер бетіндегі ең әдемі әйел екеніне сенген. Кандул Гигеске әйелінің киімін шешуін талап еткен, ал оның сатқындығы оны соншалықты ашуландырғандықтан, ол кейін Гигеске күйеуін өлтіріп, өзін патша етуді немесе өлім жазасын қабылдауды ұсынған. Геродот Гигестің оракулға көптеген сыйлықтар бергенін, әсіресе Пактол өзенінен алынған алтыннан жасалған алты араластыру ыдысын, салмағы отыз талант екенін жазған. Оракул Гигесті Лидияның заңды патшасы деп мойындап, лидиялықтарға иониялықтармен болған қақтығыста моральдық қолдау көрсеткен. Дегенмен, дін қызметкері Гигестің әулеті бесінші буында құлайтынын болжаған. Бұл болжам кейін, Ұлы Кирдің Ахеменид империясына шабуыл жасауы нәтижесінде Гигестің төртінші ұрпағы Крез патшалықтан айырылғанда орындалды. Платонның «Мемлекет» еңбегінде Гигес – көзге көрінбейтін сиқырлы сақинаны тауып, оның көмегімен патшаны өлтіріп, патшайымның құрметіне ие болған шопан. Дамаскілік Николай бұл оқиғаның өзгеше нұсқасын ұсынады, ол Геродот пен Платоннан мүлдем өзгеше. Бұл Лидияның ескі патшасы Ардис жасаған көп буындық қарғысты қамтиды, себебі оның сенімді кеңесшісі Даскил Ардистің ұлы Садиатт (немесе Адиатт) тарапынан өлтірілген. Садиатт Даскилдің күшейіп бара жатқан билігіне қызғанған. Қылмыскерлер табылған жоқ, сондықтан король Ардис оларға қарғыс жіберген. Даскилдің жүкті әйелі Фригияға (өзінің туған жеріне) қашып, Даскил есімді ұл туған. Кейін осы Даскилдің Гигес есімді ұлы болған. Ол жас шағында Лидияға келіп, патша оның ерекше қабілеттерін мойындаған. Ол патшаның күзетшілеріне тағайындалған. Ғашықтық Гигес Кандулдің сүйіктісіне айналған және Лидия патшасының патшайымы еткісі келген Мизиялық Арностың қызы Тудоны әкелуге жіберілген. Жолда Гигес Тудоға ғашық болған, ол Садиатқа оның мінез-құлқынан шағымданған. Патша оны өлім жазасына кесуді жоспарлап отырғанын білген Гигес түнде Кандулды өлтіріп, тақты басып алған. Плутархтың сөзіне сәйкес, Гигес Лидия күзетшілерінің капитаны Миластың Арселисінің көмегімен билікті қолға алған.

Гиге туралы басқа да аңыздар

Платонның «Республика» атты философиялық еңбегінің екінші кітабында Глаукон Сократқа Гигестің сақинасы туралы әңгімені айтып береді, оны адам табиғаты туралы бір ойды түсіндіру үшін пайдаланады. Кейбір ғалымдар Платонның әңгімесі қазір жоғалған мифтің көне нұсқасына негізделгенін болжайды, ал басқалары Платонның оны өзі ойлап тапқанын, Геродоттың Гиге туралы әңгімесінен элементтер қолданғанын айтады. Бұл әңгіме Лидияда, қазіргі Түркия аумағында өмір сүрген Гигес есімді адам туралы. Ол сол елдің патшасының қойшысы болған. Бір күні Гигес далада болғанда жер сілкініп, жартаста жаңа үңгір пайда болғанын байқады. Ол ішке кіргенде, үңгірде темір жылқының ішінде, терезесі бар, бұрынғы алып патшаның саусағында алтын сақина жатқанын көрді. Ол сақинаны алып, көп ұзамай оның киген адамды көрінбейтін ететінін анықтады. Келесі жолы ол патша сарайына қойлары туралы есеп беруге барғанда, сақинаны киіп, патшайымды азғырып, патшаны өлтіріп, сарайды өзіне қаратып алды. «Республикада» Глаукон адамдардың табиғатынан әділетсіз екенін, оларды әділетсіз істерден тек заң мен қоғамның шектеулері ғана тоқтататынын айтады. Глауконның пікірінше, шексіз билік әділ және әділетсіз адамдардың арасындағы шекараны жояды. «Егер екі сиқырлы сақина болса, – дейді ол Сократқа, – біреуін әділ, екіншісін әділетсіз адам кисе, ешбір адам темірдей мықты мінез танып, әділдіктен айырылмастан тұра алмас. Ешкім өздеріне тиесілі емес нәрсені алуға батыл болмас, базардан қалағандарын алып, үйге кіріп, қалауынша жақындасып, кімді өлтірсе де не түрмеден кімді босатса да, адамдар арасында құдай сияқты болып кетеді. Сонда әділдің де, әділетсіздің де істері бірдей болады, соңында екеуі де бір нүктеге жетеді». Бірақ Сократ шынымен әділ адам өз құмарлықтарының құлы емес екенін, сондықтан сақинаның ұсыныс беретін мүмкіндіктері оны өз принциптерінен бас тартуға жетелемейді деген қорытындыға келеді. Көптеген дінтанушылар Лидиялық Гигестің Езекиел кітабында және Аян кітабында айтылған Магогтың билеушісі Гогтың бейнесі екеніне сенеді.

Қазіргі шығармаларға әсері

Теофил Готье 1844 жылы жарық көрген «Le roi Candaule» атты әңгімені жазды, оны Лафкадио Хирн аударды. «Царь Кандавль» немесе «Le Roi Candaule» – Мариус Петипаның хореографиясымен, Цезарь Пуньидің музыкасымен, Геродот нұсқасына негізделген Жюль Анри Верной де Сент-Жорждың либреттосы бар ұлы балет. Оны алғаш рет 1868 жылы Санкт-Петербургтегі Императорлық балет ұсынды. Балетте Генриетта Д’ор патшайым Нисия, Феликс Кшессинский король Кандулес / цар Кандавль, Лев Иванов Гигес және Клавдия Кантсырева Клейтия рөлінде ойнады. «Le Roi Candaule» – Анри Мейльхак пен Людовик Халевидің комедиясының атауы, ол көне ертегіге негізделген және 1860-1870 жылдардағы париждік өмірдің жеңіл суреттемелерін ұсынады. Немец драматургы Фридрих Хеббелдің 1856 жылғы трагедиясы «Gyges und sein Ring» («Гигес және оның сақинасы»). Энтони Пауэллдің 12 томдық «Уақыт музыкасына би» романындағы алдынан соңғы роман «Уақытша патшалар» романында Кандулес Гигеске жалаңаш әйелін көрсетуі және оның осыны білуі венециялық сарайдың төбесіндегі Тиеполоға жатқызылатын суретте бейнеленген. Бұл оқиға Пауэллдің повестіндегі воайеризм және өлім тақырыптарына қарама-қарсы қойылады. «Ағылшын науқасы» романында және оған негізделген фильмде граф Алмаси (өзі Геродоттың шәкірті) тұрмысқа шыққан әйелге (Кэтрин Клифтон) ғашық болады, ол өрт жанында Геродоттың Гигес туралы әңгімесін айтады. Бұл оқиға олардың трагедиялық жолының алғышары болады. Дэн Симмонстың «Гиперион» романында Ядро жасаған төрт зұлым құрылымның бірі Гигес деп аталады. Робертсон Дэвис романының «Бесінші бизнес» романындағы бір тарау «Гигес және король Кандулес» деп аталады. Басты кейіпкер, ғалым Дунстан Рамзи; оның өмір бойы «досы және жауы» болған магнат Перси «Бой» Стаунтон; және Стаунтонның әйелі Леола, Рамзидің балалық шақтағы сүйіктісі, кітап бойына сәйкесінше Гигес, король Кандулес және Лидия патшайымымен салыстырылады. Атап айтқанда, Стаунтон Рамзиге әйелінің жалаңаш суреттерін көрсетуді талап ететін бір көріністе, Рамзи оған ескі оқиғаны ескерту ретінде айтады (Стаунтон оған құлақ салмайды). 1990 жылы Фредерик Рафаэль Лидия, король Кандаул және Гигес туралы әңгімені қайта баяндаған «Сырлы Мен, қайта қарастырылған миф» еңбегін жариялады.