Газала шайқасы: Екінші дүниежүзілік соғыстағы Сахара майданындағы ұрыс

Кіріспе

1942 жылғы шайқас, Екінші дүниежүзілік соғыстың Батыс шөлдік науқаны кезінде

Газала шайқасы (Газала ауылының жанында) 1942 жылдың 26 мамырынан 21 маусымына дейін Ливиядағы Тобрук портынан батысқа қарай, Екінші дүниежүзілік соғыстың Батыс шөлдік науқаны аясында болды. Германия және Италия бөлімдерінен құралған Африкадағы танк армиясы (генерал-оберст Эрвин Роммель) британдық Сегізінші армиямен (генерал сэр Клод Аучинлек, сонымен қатар Таяу Шығыстың Бас қолбасшысы) шайқасты, ол негізінен Британ Доминиондары, Үнді және Еркек Француз әскерлерінен тұрды. Оккупациялық әскерлер Газала позициясының оңтүстік фланкіне негізгі шабуылды жүргізгенде солтүстікте алдау шабуылы жасады. Бір-Хаким бекінісінің оңтүстік жағындағы Еркек Француз гарнизоны күтпеген қарсылық көрсеткеніне байланысты, Африкадағы танк армиясы Газала желісінің айналасында ұзақ және осал жабдықтау жолымен қалды. Роммель одақтастардың миналауларына (Қазан) тіреліп, британдық қорғаныстың ортасында база құрап, қорғаныс позициясына шегінді. Италиялық инженерлер миналаулардың батыс жағындағы миналарды алып тастап, Оккупациялық әскерлерге жабдықтау жолын жасады. Сегізінші армияның Африкадағы танк армиясын жеңуге бағытталған «Абердин» операциясы нашар үйлестірілді және толық жеңіліске ұшырады; көптеген британдық танктер жойылды және Африкадағы танк армиясы бастамашылықты қайта алды. Сегізінші армия Газала желісінен шегінді, ал Оккупациялық әскерлер бір күнде Тобрукты басып алды. Роммель Сегізінші армияны Мысырға дейін қуды және оны бірнеше қорғаныс позициясынан ығыстырды. Газала шайқасы Роммельдің мансабындағы ең үлкен жеңісі деп есептеледі. Екі тарап та шаршаған кезде Сегізінші армия Эль-Аламейннің бірінші шайқасында Оккупациялық әскерлердің алға жылжуын тоқтатты. Мысырға Оккупациялық әскерлердің ілгерілеуіне көмектесу үшін Мальтаға жоспарланған шабуыл (Геркулес операциясы) кейінге шегерілді. Британдықтар Мальтаны Ливияға бағытталған Оккупациялық әскерлердің конвойларына шабуыл жасау үшін база ретінде қайта жаңғырта алды, бұл Эль-Аламейндегі Оккупациялық әскерлердің жабдықтау қиындықтарын одан әрі күрделендірді.

Бенгази қаласы

1941 жылдың соңында "Crusader" операциясынан кейін британдық Сегізінші армия Тобрукты азат етіп, Окпан күштерін Киренаикадан Эль-Агейлаға дейін ығыстырды. Сегізінші армияның шабуылы жабдықтау желілерін кернеді және 1942 жылдың қаңтарында одақтастар Триполитанияға қарсы жаңа бағытты дайындау үшін байланыс жолдарында және жабдықтау базаларында жұмыс істеу үшін алдыңғы шептегі гарнизонды қысқартты. Мальтадағы K күшін жою (олар желтоқсан ортасында Триполи маңында итальяндық минаға тап болды) және Сицилияға Fliegerkorps II әскерін жеткізу одақтас авиациясы мен теңіз күштерін бейтараптандырып, Ливияға Окпан күштеріне көбірек жабдық жеткізілуіне мүмкіндік берді. Екі айлық үзілістен кейін Ливиядағы неміс және итальяндық күштері адам күшімен және техникамен (танкілермен) күшейтіле бастады, бұл мамыр айының соңына дейін жалғасты, содан кейін Fliegerkorps II Ресей майданына ауыстырылды. Бұл күшейте беру туралы ақпаратты радиоперехват арқылы білген Каирдегі штаб-пәрменбас басшылығы (GHQ) олардың маңыздылығын және Окпан күштерінің күшін дұрыс бағаламады, "Crusader" операциясында Окпан күштеріне келтірілген шығынды әлдеқайда үлкейтіп көрсеткендіктен. 1942 жылдың қаңтарында Аучинлек Окпан күштерінің құрамында 35 000 сарбаз бар екенін айтты, ал шындығында олардың саны шамамен 80 000 (50 000 неміс және 30 000 итальяндық әскер) болды. Сегізінші армия ақпан айына дайын болады деп күтілді, ал Каир штабы Окпан күштерінің қарсы шабуылға шығу үшін әлсіз және дезорганизацияланған болады деп сенді. 21 қаңтарда Роммель үш мықты бронетанктік колоннаны тактикалық барлау үшін жіберді. Тек қана жұқа қорғаныс шебін тапқан Роммель барлауды шабуылға айналдырып, 28 қаңтарда Бенгазиді және 3 ақпанда Тимимиді қайта басып алды. 6 ақпанға дейін одақтастар Газаладан Бер-Хакимге дейінгі шепке қайта шегінді, бұл Тобруктан батысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан, ал итальяндық-неміс күштері осы шептен жеті апта бұрын шығып кеткен еді. 21 қаңтардан бастап одақтастар 1309 адамнан шығын көрді, 42 танк жойылды, тағы 30 танкі зақымданып немесе бұзылды, сондай-ақ 40 далалық артиллериялық зеңбіректер жоғалды.

Газала желісі

Газала мен Тимими арасында, Тобруктан батысқа қарай, Сегізінші армия өз күштерін жеткілікті мөлшерде шоғырландырып, қарсы шайқасуға мүмкіндік алды. 4 ақпанға дейін Окпан әскерлерінің шабуылы тоқтатылды және майдандық шеп Тобруктың батысындағы Газаладан бастап, оңтүстікке қарай Бір Хакимдегі ескі Осман бекінісіне дейін тұрақталды. Газала шебі – әрқайсысында бір бригададан орналасқан қорғаныс бекіністерінің тізбегі, олар миналы далалар мен сым тораптардың артында, шөлде орналасқан және бекіністер арасындағы тұрақты патрульдер бақылауында болды. Еркін француз әскерлері оңтүстікте, Бір-Хаким бекінісінде, 150-ші жаяу әскер бригадасының бекінісінен оңтүстікке қарай, ал 69-шы жаяу әскер бригадасының бекінісінен оңтүстікке қарай орналасты. Шептің барлық бөлігі бірдей қорғалмаған, жағалау жолын қорғауға көбірек әскер жұмылдырылған, оңтүстік жағы нашар қорғалған, бірақ шеп терең миналы далалардың артында орналасқан және ұзын шеп оңтүстік фланга шабуыл жасауды және оны жабдықтауды қиындатар еді. Газала шебінің артында бірнеше қорғаныс бекінісі орналасқан. Commonwealth Keep (сонымен қатар Hill 209 деп те аталады) Тобруктың негізгі қорғаныс желісінде, Рас-Эль-Мадаурда, порттың оңтүстік-батысында орналасқан. Акрома, Найтсбридж (Акромадан оңтүстікке қарай) және Эль Адем бекіністері жолдар мен тораптарды кесу үшін орналастырылды. Ретмадағы бекіністер Окпан әскерлерінің шабуылына дейін аяқталды, бірақ Бир Хаким мен Бир-эль-Губидің оңтүстік-шығысындағы 171-ші нүктедегі бекіністерді салу 25 мамырда ғана басталды.

Осі үшін дайындамалар

Ось күштерінің Эль-Агейлаға шегінуі, "Крусейдер" операциясынан кейін Триполиден жабдықтау қашықтығын қысқартты. Триполиде отынның табылуы қаңтар айында тек жеткізілімдердің бір бөлігі ғана жеткізілгеніне қарамастан, жабдықтау дағдарысын жеңілдетті. "Панцерармея" әлдеқайда қысқа жабдықтау желісіне ие болды, ал британдықтар тым ұзын жабдықтау желісімен қиналды. Сицилиядағы "Luftflotte II" да Осьтің әуедегі басымдығын қайта қалпына келтірді. Роммель тағы 8000 жүк көлігін сұрады, бірақ бұл шынайы емес талап қабылданбады және Роммельге шабуыл тағы бір жабдықтау дағдарысына әкелетіні ескертілді. 29 қаңтарда "Панцерармея" Бенгазиді қайта басып алды, ал келесі күні майданға оқ-дәрі жеткізілмеді. 13 ақпанда Роммель Триполиден Газалаға тоқтауға келісті. Мамыр айына дейін ай сайынғы жеткізілімдер орташа есеппен 1941 жылғы маусым-қазан айларында кішігірім Ось күштері алған жеткізілімдерден азырақ болды, бірақ шабуылға жеткілікті еді. Газалаға жасалған шабуыл сәтті аяқталды, өйткені Бенгази ашық болды, бұл "Panzerarmee" жабдықтау қашықтығын шамамен 33 пайызға қысқартты. Италиялықтар Роммельді Мальтаны басып алуға ынталандырып, осылайша Африкадағы кезекті шабуылды күзге дейін кейінге жылдыруға тырысты, бірақ мамыр айының соңында Тобрукқа шабуыл жасасуға келісті. Шабуыл Мысыр шекарасында тоқтатылып, тағы бір шабуыл шығысқа қарай жасалатын еді, ал "Люфтваффе" "Геркулес" операциясы үшін қайтадан орналастырылатын еді. Мальтаны басып алу портың сыйымдылығы мен қашықтығының шектеулерін өзгерте алмас еді; жеңіске жету үшін конвойларды қорғау және майданға жақын үлкен порт әлі де қажет болар еді. Кессельрингтің Мальтаға жасаған әуе шабуылдары оның шабуылдық қабілетін күрт төмендетті, бұл Италиядан Африкадағы Ось күштеріне үнемі жеткізілімдердің келуіне мүмкіндік берді. "Unternehmen Venezia" (Вена операциясы) – Осьтің шабуыл жоспары, онда броньды күштер Бир-Хакимдегі бекінілген "жәшіктің" оңтүстігінен қанаттық маневр жасауды көздеді. Сол қанатта 132-ші бронедивизия "Ариете" Бир-Хаким жәшігін бейтараптандыруға, ал оң қанатта 21-ші және 15-ші танк дивизиялары Сегізінші армияның қорғанысының артынан солтүстікке қарай жылжуға, одақтастардың бронетехникасын жоюға және Газала желісіндегі жаяу әскер дивизияларын кесіп тастауға тиіс еді. Шабуылдың оң жағында 90-шы Жеңіл Африка дивизиясының "kampfgruppe" (жауынгерлік тобы) Тобруктан оңтүстікке қарай Эль-Адемге қарай жылжуы және Тобруктағы одақтас әскерлерін ұстап тұрғанда порттан Газала желісіне дейінгі жабдықтау желісін кесіп тастауы керек еді. Италияның XX моторлы корпусының қалған бөлігі, Италияның 101-ші моторлы дивизиясы "Триест", броньға жеткізу үшін Сиди Муфтах жәшігінің жанындағы Бір-Хаким жәшігінің солтүстігіндегі миналы алаңда саңылау ашуға тиіс еді. Роммель одақтастардың бронетехникасын жеңіп, Эль-Адемді, Эд-Дуданы, Сиди-Резегті және "Книгсбриджді" басып алатынын күтті. Содан кейін Ось танктері келесі күні батысқа қарай Газала мен Алем Хамза арасындағы Сегізінші армияның қорғаныс жәшіктеріне шабуыл жасауға мүмкіндік алатын еді, бұл Италияның X және XXI корпусының шығысқа қарай жасаған шабуылымен үйлесетін еді. Мамыр айының соңына қарай Ось күштерінің құрамында 90 000 адам, 560 танк және 542 ұшақ болды.

The Axis retreat to El Agheila after Operation Crusader reduced the supply distance from Tripoli to The discovery of of fuel at Tripoli eased the supply crisis, despite the delivery of only of supplies in January. The Panzerarmee had a much shorter supply line and the British were burdened by an over extended supply line. Luftflotte II in Sicily had also regained air superiority for the Axis. Rommel asked for another 8,000 lorries but this unrealistic demand was rejected and Rommel was warned that an advance would cause another supply crisis. On 29 January, the Panzerarmee recaptured Benghazi and next day ammunition supply to the front line failed. By 13 February, Rommel agreed to stop at Gazala, from Tripoli. Until May, monthly deliveries averaged , less than the smaller Axis force received from June–October 1941 but sufficient for an offensive. The advance to Gazala succeeded because Benghazi was open, reducing the transport distance for about 33 percent of the supplies of the Panzerarmee to The Italians tried to restrain Rommel by advocating the capture of Malta, which would postpone another offensive in Africa until the autumn but agreed to an attack on Tobruk for late May. An advance would stop at the Egyptian frontier, another east and the Luftwaffe would redeploy for Operation Herkules. The capture of Malta would not alter the constraints of port capacity and distance; protecting convoys and a large port close to the front, would still be necessary for victory. Air attacks directed by Kesselring against Malta greatly reduced its offensive capacity, allowing supply convoys from Italy to reach Axis forces in Africa with increased regularity. Unternehmen Venezia (Operation Venice), the Axis plan of attack, was for armoured forces to make a flanking manoeuvre south of the fortified "box" at Bir Hakeim. On the left flank, the 132nd Armoured Division "Ariete" would neutralise the Bir Hakeim box and on the right flank, the 21st Panzer Division and 15th Panzer Division would advance north behind the Eighth Army defences, to destroy the Allied armour and cut off the infantry divisions on the Gazala line. On the far right of the attack, a kampfgruppe (battle group) from the 90th Light Afrika Division was to advance to El Adem, south of Tobruk and cut the line of supply from the port to the Gazala line while holding Allied troops at Tobruk. The rest of the Italian XX Motorized Corps, the Italian 101st Motorised Division "Trieste", would open a gap in the minefield north of the Bir Hakeim box near the Sidi Muftah box, to create a supply route to the armour. Rommel anticipated that, having dealt with the Allied armour, he would capture El Adem, Ed Duda, Sidi Rezegh and "Knightsbridge. " The Axis tanks would then be in a position to attack on the following day westwards against the Eighth Army defensive boxes between Gazala and Alem Hamza, meeting the eastwards attack by the Italian X and XXI corps. By late May, the Axis forces comprised 90,000 men, 560 tanks and 542 aircraft.

Венеция операциясы

26 мамыр күні сағат 14:00-де итальяндық X және XXI корпус ауыр артиллериялық дайындықтан кейін Газаланың орталық бекіністеріне тікелей шабуыл жасады, осымен "Венеция операциясы" басталды. Осы шабуыл тобына Африка корпусының және XX жылдамды корпусының бірнеше бөлімдері қосылды. Күндіз Африка корпусының басым бөлігі жылжыды, бұл осы шабуылдың басты күш екенін көрсету үшін жасалды. Түн құлпыра бастағанда, бронетанкілік құрамалар Газала шебінің оңтүстік жағынан айналып, оңтүстікке бет алды. 27 мамырдың таң атысында Роммель жеке басқарып, Panzerarmee Afrika, Deutsches Afrikakorps (DAK), итальяндық XX моторизацияланған корпусы және неміс 90-шы жеңіл Африка дивизиясы одақтастардың шебінің оңтүстік жағынан кең айналым жасады, одақтастардың мина далаларын өздерінің қанатын және арт жағын қорғау үшін пайдаланды. XX моторизацияланған корпустың "Ариете" дивизиясы 7-ші бронетанкілік дивизияның 3-ші үнді моторизацияланған бригадасымен шамамен бір сағатқа тоқтатылды, бұл бригада Бир-Хакеймнің оңтүстік-шығысындағы Ругбет-эль-Атаскта бекініп орналасқан еді. "Ариете" дивизиясының 132-ші танк-жаяу әскер полкі өздерінің тәжірибелі VIII және IX орта танк батальондарын алға жіберді, ал жаңа X орта танк батальоны екінші қатарда болды. Үндістандықтардың позициясы 23 танкіден, олардың бір бөлігін жерінде жөндеуге болады, 30 қаза тапқан және 50 жараланған әскерлерден босатылды, ал үндістер 440 қаза тапқан және жараланған, сондай-ақ 1000-ға жуық тұтқынға алынды, олардың ішінде адмирал сэр Уолтер Кован және оның көптеген жабдықтары болды. 21-ші танк дивизиясы оңтүстікке қарай жылжыды және бұл шайқасқа қатыспады. Шығыс жағынан 15-ші танк дивизиясы 7-ші бронетанкілік дивизияның 4-ші бронетанкілік бригадасымен ұрысқа шықты, бұл бригада 3-ші үнді және 7-ші моторизацияланған бригадаларды қолдау үшін оңтүстікке жіберілген еді. Өзара қиын шайқаста немістер жаңа M3 (Грант) танктеріндегі 75 мм-лік зеңбіректердің қашықтығы мен күшіне таң қалды. 4-ші бронетанкілік бригада кейін Эль-Адемге шегінді және түнді Эль-Адемнің шығысындағы Бельхамед жабдықтау базасының жанында өткізді. Таңертеңгі уақытта одақтастардың бронетанкілік бөлімдері солтүстікке қарай 16 шақырымнан астам жылжыды, бірақ түске қарай 1-ші бронетанкілік дивизия оларды өзара қиын шайқаста тоқтатты. Одақтастардың шабуылының оң жағында 90-шы жеңіл Африка дивизиясы Ретмадағы 7-ші моторизацияланған бригадамен ұрысқа шықты және оларды Бир-эль-Губиге қарай шығысқа шегінуге мәжбүр етті. Түстен бұрын Эль-Адемге қарай жылжуды жалғастырған 90-шы жеңіл дивизияның бронеавтомобильдері Бир-Бейид маңында 7-ші бронетанкілік дивизияның алдыңғы штабына кездесіп, оны таратып, командирі Фрэнк Мессерви және басқа да бірнеше офицерлерді тұтқынға алды, Мессерви қарапайым солдат болып көрініп қашып кетті. Қауіпсіздіктің "кешірілмейтін" бұзуы дивизияны келесі екі күнге тиімді басқарусыз қалдырды. Жоспарланғандай, 90-шы жеңіл дивизия таңертең Эль-Адем аймағына жетіп, бірнеше жабдықтау қоймаларын басып алды. Келесі күні 4-ші бронетанкілік бригада Эль-Адемге жіберілді, ал 90-шы жеңіл дивизия оңтүстік-батысқа кері шегінді. Танк шайқасы үш күнге созылды; Бир-Хакеймді басып алмағандықтан, Роммель Африка корпусын қорғаныс позициясына көшірді, батыстан келген одақтастардың жолын бөлу үшін одақтастардың кең мина белдеулерін пайдаланды. Британдық танктер қорғаныс отына қарсы солтүстік және шығыстан бірнеше рет шабуыл жасады. Одақтастардың жабдықтау жағдайы қиын болды; неміс арт жағын қорғап, "Ариете" дивизиясы 29 мамырда және маусымның бірінші аптасында британдық бронетанкілік бригадалардың шабуылдарын тойтарды.

At 14:00 on 26 May, the Italian X and XXI Corps launched a frontal attack on the central Gazala positions, after a heavy artillery concentration, beginning Unternehmen Venezia (Operation Venice). A few elements of the Afrika Korps and XX Mobile Corps were attached to these assault groups. During the day, the bulk of the Afrika Korps moved, to give the impression that this was the main Axis assault. When night fell, the armoured formations turned south in a sweeping move around the southern end of the Gazala line. In the early hours of 27 May, Rommel personally led the elements of Panzerarmee Afrika, the Deutsches Afrikakorps (DAK), Italian XX Motorised Corps and the German 90th Light Afrika Division, in a bold flanking move around the southern end of the Allied line, using the Allied minefields to protect the Axis flank and rear. Ariete Division of XX Motorised Corps was held up for about an hour by the 3rd Indian Motor Brigade of the 7th Armoured Division, dug in about south east of Bir Hakeim at Rugbet el Atasc. The 132nd Tank Infantry Regiment of the "Ariete" Division sent its experienced VIII and IX Medium Tank battalions forward, while the fresh X Medium Tank Battalion was in second line. The Indian position was overrun with the loss of 23 tanks, some of which were repairable on the field, 30 men killed and 50 wounded, while the Indians lost 440 men killed and wounded and about 1,000 prisoners, including Admiral Sir Walter Cowan and most of its equipment. The 21st Panzer Division was advancing south of the position and did not take part in the action. Further to the east, the 15th Panzer Division had engaged the 4th Armoured Brigade of the 7th Armoured Division, which had been ordered south to support the 3rd Indian and 7th Motorised brigades. In a mutually costly engagement, the Germans were surprised by the range and power of the 75 mm guns on the new M3 (Grant) tanks. The 4th Armoured Brigade then withdrew toward El Adem and spent the night near the Belhamed supply base, east of El Adem. By late morning, the Axis armoured units had advanced more than north but by noon had been stopped by the 1st Armoured Division in more mutually costly fighting. On the far right of the Axis advance, the 90th Light Afrika Division engaged the 7th Motorised Brigade at Retma and forced it to withdraw eastwards on Bir el Gubi. Resuming their advance toward El Adem before noon, armoured cars of the 90th Light came upon the advanced HQ of 7th Armoured Division near Bir Beuid, dispersing it and capturing a number of officers including the commander, Frank Messervy, who pretended to be a batman and escaped. The "inexcusable" lapse in security left the division without effective command for the next two days. As planned, 90th Light division reached the El Adem area by mid morning and captured a number of supply dumps. The following day, the 4th Armoured Brigade was sent to El Adem and the 90th Light Division was driven back to the south west. The tank battle continued for three days; lacking possession of Bir Hakeim, Rommel drew the Afrika Korps into a defensive position, using the extensive Allied mine belts to block an Allied approach from the west. The British tanks attacked several times from the north and east against accurate defensive fire. The Axis supply situation became desperate; defending the German rear, the Ariete Division repulsed attacks by the British armoured brigades on 29 May and during the first week of June.

Бір Хаким

Бір Хаким қорабын Мари Пьер Кенигтің басшылығындағы 1-ші еркін француз бригадасы қорғады. 27 мамырда 132-ші танк-жаяу әскер полкінің (Ариете дивизиясы) итальяндық IX танк батальоны 3-ші үнді бригадасының қорабын жоюға қатыспаған және толық жылдамдықпен алға жылжуын жалғастырған, француз бекіністеріне соқтығысып, асығыс шабуыл жасады, ол француздың 75 мм-лік зеңбіректер мен миналарына қарсы қымбатқа түсті. 1-2 маусым түнінде 90-шы жеңіл және Триест дивизиялары Бір Хакимге шабуылды жаңару үшін оңтүстікке жіберілді, онда шайқас тағы он күнге созылды. Тағы бір kampfgruppe-мен нығайтылған Одақтың әскерлері 9 маусымда Бір Хакимге қайта шабуыл жасап, келесі күні қорғанысты басып алды. Ричи қалған әскерлерге қараңғыда мүмкіндігінше эвакуациялануға бұйрық берді. Түн бойы атыс болғандықтан, француздың көптегені қатардағы жарықтарды тауып, шығып кетті. Содан кейін аман қалғандар батысқа қарай, 7-ші моторлы бригаданың көлігімен кездесу үшін бет алды. Бастапқы 3600 сарбаздан тұратын гарнизонның 2700-ге жуығы (оның ішінде 200 жаралысы) қашып кетті, ал 500-ге жуық француз сарбазы, олардың көпшілігі жаралы болған, 11 маусымда 90-шы жеңіл дивизия бекіністі басып алғанда тұтқындалды.

Қазан

29 мамыр күні таңертең Триест және Ариете дивизияларының қолдауымен жабдықтау машиналары Бир Хакимнің солтүстігіндегі миналы даладан өтіп, Африка корпусына жетті. 30 мамырда Роммель Африка корпусын мина далаларының шетінен батысқа қарай қайтарды, қорғаныс позициясын құрды. Батыстан мина далаларын аралаушы итальяндық X корпусының бөлімдерімен байланыс орнатылды. Осы процесте Сиди Муфта бекінісі басып алынды, ал қорғаныстағы 150-ші жаяу әскер бригадасы қатыгез шайқастан кейін талқандалды. Бір сәтте Роммель жеке өзі шабуылда панцер-гренадерлер взводына жетекшілік етті.

Неміс танктерінің жоғалғаны туралы бұрыс хабарламаларға сүйене отырып, Аучинлек Ричиді жағалау бойында қарсы шабуыл жасауға, неміс танктерінің болмауынан пайдаланып, Тимимиге, содан кейін Мечилиге жол ашуға қысым жасады. Ричи Тобрукқа көбірек алаңдады, Эль-Адем бекінісіне күштерді жеткізіп, мина далаларындағы бұзылымдардың қарсы жағында жаңа қорғаныс бекіністерін құрды. Ричи 8-ші армияға 5 маусымда Африка корпусына қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ олар қазанның ішінде орналасқан танк пен танкке қарсы артиллерияның дәл атысына тап болды. Солтүстікте XIII корпус ілгерілемеді, бірақ 02:50-де қазанның шығыс жағында 7-ші бронетанктік және 5-ші үнді дивизиясының шабуылы бастапқыда сәтті болды. Жоспардың маңызды бөлігі – Оқпанның танкке қарсы қорғанысын артиллериялық оқшаулаумен жою еді, бірақ оның орнын дұрыс анықтамағандықтан, оқшаулау шығысқа қарай тым алыс түсті. 22-ші бронетанктік бригада алға жылжығанда, қарсы танк атысына тап болды және тоқтатылды. 32-ші армиялық танк бригадасы солтүстіктен шабуылға қосылды, бірақ көптеген қарсы атысқа ұшырап, жетпіс таңкінің елуін жоғалтты. 5 маусымның таңертеңгісінде Роммель күштерін бөліп, Ариете және 21-ші танк дивизиясымен шығысқа қарай шабуыл жасауға шешім қабылдады, ал 15-ші танк дивизиясының бөлімдерін солтүстікке қарай Knightsbridge бекінісіне жіберді. Бір-эль-Хатматқа қарайғы шығысқа қарайғы шабуыл екі британдық дивизияның тактикалық штабтарын, сондай-ақ 9-шы және 10-шы үнді жаяу әскер бригадаларының штабтарын, және басқа да кішігірім бөлімшелерді шашыратты, бұл басқарудың бұзылуына әкелді. 156 таңкінің 60-ын жоғалтқан 22-ші бронетанктік бригада 15-ші танк дивизиясының тағы да шабуылдарынан майданнан шығарылды. Шабуылдағы үш үнді жаяу әскер батальоны, барлау полкі және төрт артиллерия полкі қолдаусыз қалды және басып алынды. Роммель бастамашылықты сақтап, британдық танктердің саны азайғанда күшін сақтап қалды. Қарсыластардың әртүрлі бекіністерін сынау үшін бірнеше барлау шабуылдары жасалды және 6 маусымнан 8 маусымға дейін Бір Хакимге тағы да шабуылдар жасалды, бірақ француз гарнизоны оларды тойтарды. 7-ші моторлы бригада және 29-шы үнді жаяу әскер бригадасы Окпанның коммуникациялық желілерін жалғастырды.

Acting on mistaken reports about German tank losses, Auchinleck strongly urged Ritchie to counter attack along the coast, to exploit the absence of German tanks and break through to Timimi and then Mechili. Ritchie was more concerned by Tobruk, brought reinforcements up to the El Adem box and created new defensive boxes opposite the gaps in the minefield. Ritchie ordered the Eighth Army to counter attack against the Afrika Korps on 5 June but they were met by accurate fire from tank and anti tank guns positioned in the cauldron. In the north, XIII Corps made no progress but the attack by 7th Armoured and 5th Indian divisions on the eastern flank of the cauldron at 02:50 initially went well. An important element of the plan was the destruction of the Axis anti tank screen with an artillery bombardment but because of an error in plotting its position, the bombardment fell too far to the east. When the 22nd Armoured Brigade advanced, it was met by massed anti tank fire and checked. The 32nd Army Tank Brigade, advancing from the north, joined the attack at dawn but also ran into massed fire, losing fifty of seventy tanks. By early afternoon on 5 June, Rommel split his forces, deciding to attack east with the Ariete and 21st Panzer divisions while he sent elements of 15th Panzer Division northwards against the Knightsbridge Box. The eastward thrust towards Bir el Hatmat dispersed the tactical HQs of the two British divisions, as well as the HQs of the 9th Indian Infantry Brigade, the 10th Indian Infantry Brigade and other smaller units, which caused command to break down. The 22nd Armoured Brigade, having lost 60 of its 156 tanks, was forced from the battlefield by more attacks from the 15th Panzer Division. Three Indian infantry battalions, a reconnaissance regiment and four artillery regiments of the attacking force were left behind, unsupported by armour and overrun. Rommel retained the initiative, maintaining his strength in the cauldron while the number of operational British tanks diminished. A number of probes were sent to test the various opposing strong points and from 6 to 8 June, further attacks were launched on Bir Hakeim and repulsed by the French garrison. The 7th Motor Brigade and 29th Indian Infantry Brigade continued to harass the Axis lines of communications.

Қара сенбі, 13 маусым

11 маусымда Роммель 15-ші танк дивизиясы мен 90-шы жеңіл Африка дивизиясын Эль-Адемге қарай итеріп жіберді. 12 маусымға қарай ол 201-ші гвардиялық бригаданы Knightsbridge Box-тан Тобрукқа ығыстыра бастады. 29-шы Үндістан жаяу әскер бригадасы 12 маусымда Эль-Адем бекінісіне жасалған шабуылды тойтарды, бірақ олардың сол жағындағы 2-ші және 4-ші бронетанкті бригадалар 15-ші танк дивизиясымен кері шегінді және майданға зақымдалған танктерін қалдыруға мәжбүр болды. 13 маусымда 21-ші танк дивизиясы батыстан шабуылға көшіп, 22-ші бронетанкті бригадамен қақтығысты. Африка корпусы тактикада басымдық көрсетті, шабуылда танктерді танкіге қарсы зеңбіректермен үйлестірді; Роммель одақтастардың радиохабарларын ұғу арқылы алынған ақпаратқа жылдам ден қойды. Күннің соңына қарай британдық танктердің саны 300-ден шамамен 70-ке дейін азайды, ал Африка корпусы бронетехникада басымдық пен позициялардың үстемдік желісін орнатты, бұл Газала шебіндегі XIII корпустың қоршалу қаупіне ұшырауына әкелді. 13 маусымның соңына қарай Knightsbridge бекінісі дерлік толық қоршалды және күзетші бригадасы сол түні оны тастап кетті, олардың командирі Томас Беван күні бұрын қаза тапқан еді. Осы жеңілістерге байланысты 13 маусым Сегізінші армия үшін "Қара сенбі" деп белгіленді.

Ригел қырқасы

13 маусымда 21-ші танк дивизиясы құм дауыл кезінде Ригель қырқасына шабуыл жасады. Немістер Ригель қырқасының батыс жағындағы Найтсбридж бекінісінде 2-ші шотланд гвардиясының бір бөлігін басып алды. Бұл жерге 2-ші далалық полк, Наталь далалық артиллериясының 6-шы Оңтүстік Африкалық танкіге қарсы батареясы және жақын маңдағы 11-ші (HAC) полк RHA батареясы қарап тұрды. Оңтүстік Африка артиллериясы өз қарулары жойылғанша атысты жалғастырды, бұл басқа одақтас бөлімдердің қауіпсіз кері шегінуіне мүмкіндік берді. Оңтүстік Африка батареясының командирі неміс танктеріне қарсы отты тоқтатуды және оларды мүмкіндігінше ұзақ уақыт тоқтатып тұруды шешті. Қалған қарулар жеке-жеке басқарылды және ашық нысанадан танктарға атылды. Неміс танктері қырқаның артында орналасып, олардың арасына танкіге қарсы қарулар қойылды. Танктер колоннасы арт жағынан шабуылдап, оларды қоршап, барлық қашу жолдарын кесті. Артиллериялық экипаждардың шамамен жартысы, оның ішінде батарея командирі мен көптеген офицерлер қаза тапты немесе жараланды. Соңғы қаруды лейтенант Эшли мен байланысшы басқарды; батарея үнсіз қалғаннан кейін, жақын держава танктері сақтықпен жақындады және Оңтүстік Африка артиллериясы тұтқынға алынды.

Сегізінші армияның шегінуі

14 маусымда Аучинлек Ричиге Газала желісінен шегінуге рұқсат берді. Эль-Адемдегі және екі көршілес бекіністегі қорғаушылар тұрып қалды, ал 1-ші Оңтүстік Африка дивизиясы жағалау жолымен, дерлік зардапсыз, кері шегіне алды. Жол екі дивизияны қабылдай алмады, сондықтан 50-ші (Нортумбрия) дивизиясының қалған екі бригадасы осьтік танктардың кедергісінен шығысқа қарай шегіне алмады және оңтүстік-батысқа шабуылдап, X корпусының 27-ші жаяу әскер дивизиясы "Бреша" және 17-ші жаяу әскер дивизиясы "Павия" қатарларын бұзып өтті, содан кейін шығысқа бұрылып, шөлге бет алды. Лондон Мысыр-Ливия шекарасындағы жақсы қорғаныс позицияларына шегінуді қаламады және 14 маусымда Аучинлек Ричиге Акромадан (Тобруктан батысқа қарай) Эль-Адем арқылы Бир-Эль-Губиге дейін оңтүстік-шығысқа қарай созылатын шекараны ұстауға бұйрық берді. 15 маусым күні кешке 650-ші бекініс жаулап алынды, ал 16 маусымда 187-ші бекіністегі қорғаушылар азық-түлік жетіспеуіне байланысты эвакуациялауға мәжбүр болды. Африка корпусы Эль-Адем мен Сиди-Резегдегі бекіністерге де шабуыл жасады. 17 маусымда екі бекініс те эвакуацияланды, бұл Тобрукты толық қоршау мүмкіндігін жойды. Ричи 8-ші армияға шекарадан шығысқа қарай Мерса-Матрухқа шегінуге бұйрық берді, Тобрукты 1941 жылғыдай осьтік коммуникацияларға қауіп төндіретіндей қалдырды. Бұл шегіну кейбірлерде "Газала галопы" деп белгілі болды.

Тобруктың құлауы

1942 жылдың ақпан айында Каирдегі армия, теңіз күштері және әуе күштерінің бас қолбасшылары Тобруктың тағы бір қоршауға алынбауы керек дегенге келісті. Аучинлек Тобрукты қорғауды екінші дәрежелі мәселе деп қарады және Ричиге оны қандай да бір бағамен ұстап тұруға ниеті жоқ екенін айтты. Одақтастардың шабуылы үшін порттың маңына барлық түрдегі үлкен мөлшерде жабдықтар жиналды, және Аучинлек бекіністегі жабдықтармен екі ай бойы тұруға болатынын күтті. Тобруктың қорғанысы күшейтілмеді және онда тәжірибесіз әскерлер гарнизонмен орналасқан болатын. Готт Тобрукты Оңтүстік Африканың 2-ші дивизиясының екі бригадасымен (генерал-майор Хендрик Клоппер), 201-ші гвардиялық (моторландырылған) бригадасымен, 11-ші үнді жаяу әскер бригадасымен, 32-ші армиялық танк бригадасымен және 4-ші зениттік бригадамен гарнизонмен қамтамасыз етті. «Венеция» операциясы (Unternehmen Venezia) 1942 жылдың 26 мамырында басталды және Сегізінші армияны Тобруктан шығысқа қарай ығыстырып, оны шығыстан шабуылға осал қалдырды. Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль Тобруктың символдық маңызға ие екенін жоғары бағалады, және екіұшты сигналдар алмасылды, нәтижесінде порт бастапқы жоспарланғандай эвакуацияланбады, керісінше қоршауға алынып, қоршалды. «Африка» танк армиясы шығыс қорғаныс шебіндегі нашарлауды пайдаланып, жиырма төрт сағаттың ішінде портты басып алды. 33 000 сарбаздық гарнизон тұтқындалды, олардың көптегені батыс шебінде қақтығысқа түспеді. Жұмыс жасайтын 1000-нан астам көлік, азық-түлік және жанармай тартылып алынды. Бұл капитуляция 1942 жылдың ақпан айында Сингапур шайқасынан кейін соғыстағы Ұлыбритания империясының күштерінің ең ірі капитуляциясы болды. Кейін сол жылы өткізілген тергеу комиссиясы (қатыспаған сот) Клоперді капитуляцияға негізінен кінәлі емес деп тапты және жеңілісті британдық жоғары басшылығының қателіктеріне байланысты деп шешті. Комиссияның қорытындылары соғыс аяқталғанға дейін құпия сақталды, Клопер мен оның әскерлерінің беделін қайта жаңғыртуға көмектеспеді.

Шығындар

Сегізінші армия 50 мың адамды – қаза тапқандарды, жараланғандарды және тұтқынға алынғандарды жоғалтты, оның ішінде Тобрукта тұтқынға алынған шамамен 35 мың адам болды. Неміс әскері 3360 адамдық шығынға ұшырады, бұл олардың күштерінің шамамен 15 пайызын құрады. Италиялықтардың шығыны 3000 адам, 125 танк, 44 бронеавтомобиль, 450 автокөлік, 39 зеңбірек және 74 дана 47 мм танкіге қарсы зеңбірек болды. 30 маусымда Африка корпусы Остік күштердің шамамен 400 танкты жоғалтқанын, ал неміс танктерінің 44-55-і ғана қолданысқа жарамды екенін хабарлады. Итальяндық XX корпусының саны 15 танкқа дейін азайды, ал 90-шы Жеңіл Африка дивизиясында бар болғаны 1679 адам қалды. Сегізінші армия мыңдаған тонна азық-түлік, 800 мыңға жуық артиллериялық оқ-дәрі, 13 миллионға жуық ұсақ қару-жарақ оқ-дәрісі және көптеген танктерді жоғалтты. Зы бронедивизиялар шегінген кезде жүздеген зақымдалған танктер қалдырылды, ал 17 күн ішінде танктердің 1188-і жойылды деп есептелді. 22 маусымда Desert Air Force-тың 463 операциялық ұшағы болды, олардың 420-ы Таяу Шығыста, немістерде 183, ал итальяндықтарда 238 ұшақ болды, сонымен қатар 174 ұшақ резервте және Италияны есептемегенде, Жерорта теңізінде 500 ұшақ болды. Корольдік армияның қару-жарақ корпусы 19 маусымға дейін 581 танкты қалпына келтірді, 278-ін жөндеді және 222-сін Мысырға қайтарды (оның 326-сы АҚШ-та жасалған танктер еді). Сегізінші армия шайқастың соңына қарай шамамен 185 операциялық танкке дейін азайды, ал танктер мен экипаждарды бөлімдер арасында ауыстыру бөлімдердің ұйымдасқан құрылымын бұзды. Жеті далалық артиллерия полкі, 6000 жүк көлігі және екі танк жөндеу шеберханасы (Тобрукқа көшірілген) жоғалды. 1 шілдеде Сегізінші армия Эль-Аламейнге 137 жарамды танкпен, 42-сі жөндеу шеберханаларынан жолға шығып, 902 танк жөндеуді күтіп тұрды.

Кейінгі операциялар

Panzerarmee Afrika компаниясы Aïda операциясын бастап, Мысырға қарай жылжыды, ал Сегізінші армия Эль-Аламейнге шегінді. Аучинлек Мерса Матрухты ұстамауға шешім қабылдады, X және XIII корпустарымен соқтығысу арқылы уақытты баяулатуға тырысты. Африка корпусы Мерса Матрух шайқасында тоқтап қалды, бірақ байланыс желісінің бұзылуы ұйымдасқандыққа кедері келтірді және X корпусының шегіну жолы жағалау бойында кесіліп қалды. Корпус түнде оңтүстікке бұрылып, неміс позицияларын айналып өтті, бірнеше рет Осі күштерімен қақтығысты және 6000-нан астам тұтқын, қырық танк және көптеген жабдықтарды жоғалтты. Аучинлек Сегізінші армияның басым бөлігін Александриядан Эль-Аламейнге қайтаруға бұйырды. Шегіну Сегізінші армияны өзінің базасына жақындатты, ал Эль-Аламейннің оңтүстігіндегі Катара ойысы оң жақтан қорғалды. Одақтас және Осі күштері Эль-Аламейннің бірінші шайқасы, Алам-эль-Хальфа шайқасы және Эль-Аламейннің екінші шайқасын өткізді. (13/14 қыркүйек түнінде Тобрукқа жасалған британдық десанты, соғыс тұтқындарын құтқару мақсатында, сәтсіз аяқталды.)