Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бутуа Корольдігінің (Хамэ, Каме немесе Ками деп те жазылады) қираған қаласы және астанасы – Зимбабведегі Булавайоның батысында орналасқан. Бұл қала бір кезде Торуа әулетінің Бутуа Корольдігінің астанасы болған. Қазір ол ұлттық ескерткіш және 1986 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.
Ruined city and capital of the Kingdom of Butua
Khami (also written as Khame, Kame, or Kami) is a ruined city located west of Bulawayo, in Zimbabwe. It was once the capital of the Kingdom of Butua of the Torwa dynasty. It is now a national monument and became a UNESCO World Heritage Site in 1986.
Контекст
Бүгін біз көріп отырған елді мекен 13-шы ғасырда Ұлы Зимбабведе пайда болған сәулеттік форманың және жергілікті Леопард Копье мәдениетінің, үйлер салынатын жалпақ қабырғалы платформалар тұрғызған дамуы болып табылады. Хами – бұл ортаны ескерген жаңалық. Хами маңындағы аймақ өзен бойында орналасқандықтан, ыстық және безгекке ұшырау қаупі жоғары болды. Хамиде табылған тас (ламинарлық гранит) Зимбабведегі басқа аймақтардағы тас (биотиттен) ерекшеленді. Долерит қосылған бұл тасты қазу қиын болды және пішінсіз құрылыс материалына айналды. Осы карьерлерде өндірілген тастың 60% астамы құрылысқа жарамсыз деп есептелуі мүмкін. Сондықтан құрылыс блоктарын пішіндеу қажет болды, бірақ тіпті содан кейін де тастар құрғақ тас қабырғаларды салуға қолайлы болмады. Сондықтан құрылысшылар жаңашылдыққа барып, тіреу қабырғаларын жасады. Екіншіден, платформалар үйлерді ашық жердегілерге қарағанда салқын етті. Бұл сонымен қатар, салынған аумақта тұратын патшалар безгек ауруынан сақтануға мүмкіндік берді. Қабырғалар цементсіз, гравитация күшімен тіреліп тұратын қабырғалар. Ұлы Зимбабведен айырмашылығы, Хамидегі кейбір қабырғалардың негізі үлкен блоктармен салынған, оларды кем дегенде төрт адам көтере алған. Қазба жұмыстары, әсіресе патша тұрған төбе кешенінде, жақсы жоспарланған ғимараттарды көрсетті. Кешен алдымен жалпақ қабырғалы террасалар құру арқылы салынды. Бұл берік қабырғалар сапалы кесілген тас блоктармен жабылды. Әр терраса шахмат тәрізді, қамыс өру немесе арқан өрнегімен әшекейленген. Террасалар ауырлық күшінен құлауды болдырмау үшін ішке қарай еңкейтілген. Ішке қарай еңкейтілген террасалардың бойында сақшылардың жоғары және тік қабырғалармен жүргенде ұстап тұруы үшін ағаш тіреулер орнатылған.
The settlement that we see today was a development of the architectural form that emerged at Great Zimbabwe in the 13th century AD and a local Leopard's Kopje culture that built platforms of rough walling on which houses would be constructed. Khami marks an innovation that recognised the environment in which was built. The area around Khami, being riverine, is hot and had problems with malaria. The stone found at Khami (laminar granite) was different from the ones found in other areas of Zimbabwe (biotite). With a mixture of dolerite, this stone was harder to quarry and produced shapeless building stone. It can be estimated that over 60% of the stone produced at these quarries would not be of building quality. The building blocks thus needed to be shaped, but even then the stones were not suitable for building free standing dry stone walls. The builders thus made an innovation and produced retaining walls instead. Secondly, building platforms made the houses cooler than those in the open areas below. It also eliminated the problem of malaria for the lucky royals who stayed in the built up areas. The walls are gravity retaining walls built without mortar. Unlike at Great Zimbabwe, some of the walls at Khami have foundations built with huge blocks which would have been lifted by at least four people. Excavations have revealed well planned buildings especially at the Hill Complex, which was occupied by the king. The complex was first built up by creating terraces of rough walling. These stable walls were then covered up by quality walling of dressed stone blocks. Each terrace was highly decorated with either a checkerboard pattern, herringbone, or a cord pattern. The terraces leaned inwards so that gravity would not cause collapses. The terraces that were created by leaning inwards had wooden poles probably for the guards to hold on to as they walked along the high and steep walls.
Тарих
Хами шамамен 1450 жылдан бастап 200 жыл бойы Торва әулетінің астанасы болды және Ұлы Зимбабве мемлекетінің құлауымен бірге құрылған болуы мүмкін. Содан кейін (дәстүрлі деректер бойынша 1683 жыл) оны Мвенемутапа ("Мономотапа") мемлекетінен Розви көтерілісшілерінің әскерін басқарған Чангамир Домбо жаулап алды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, Розви билікке келгеннен кейін бұл жерде адамдар тұрмаған. Розвилер Хами фазалық тағы бір нысанды, Данамомбе (Дхло Дхло) жерін жаңа астанасы етіп белгіледі. 1830 жылдары нгуни тілді ндебеле тайпасының шабуылдары оларды Хамиден және олар құрған көптеген басқа да нысандардан ығыстырды. Хамиде патшалық отбасының тұрған жеті құрылыс аймағы бар, ал аңғарда қарапайым халықтың мекендеген ашық кеңістіктері орналасқан. Кешен дөңгелек пішінді, кейде террасаланған, құрғақ тас қабырғалармен қоршалған жасанды платформалардан тұрады. Биіктігі 6 метр, ұзындығы 68 метр болатын тік жардың тіреу қабырғасының бойында шахмат тәрізді өрнек салынған. Жерден 2–7 метр биіктіктегі платформаларда төмен дәрежелі адамдар тұратын балшықтан жасалған үйлер мен аулалар орналасқан. Тау кешенінің төменгі жағында қарапайым халыққа арналған мал қоралары мен үйлердің қалдықтарын көруге болады. Ұрандыларға патшалық резиденция немесе төбе кешені кіреді, ол басқа ғимараттардан биік орналасуы керек, сондай-ақ тас қабырғалар, үй платформалары және замандас миссионер орнатқан деп саналатын христиандық крест бар. Хами өзенінің шығыс жағында да қираған ғимараттар табылды. Басқа платформалар мал қоралары және шахмат тәрізді өрнекпен жасалған тіреу қабырғасы болған деп есептеледі. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары (2000–2006) көрсеткендей, төбе кешенінің батыс бөлігінің қабырғалары шахмат, балық қабыршақтары, арқан және түрлі-түсті тас блоктармен әшекейленген.
Khami was the capital of the Torwa dynasty for about 200 years from around 1450 and appears to have been founded at the time of the disappearance of the state at Great Zimbabwe. After that (the traditional date is 1683), it was conquered by Changamire Dombo who led an army of Rozvi rebels from the Mwenemutapa ("Monomotapa") State. Excavations seem to show that the site was not occupied after these Rozvi took over. The Rozvi made another Khami phase site, Danamombe (Dhlo Dhlo), their new capital. In the 1830s Nguni speaking Ndebele raiders displaced them from Khami and many of the other sites they had established. The site of Khami reveals seven built up areas occupied by the royal family with open areas in the valley occupied by the commoners. The complex comprises circular, sometimes terraced, artificial platforms encased by dry stone walls. The beautifully decorated 6m high by 68m long retaining wall of the precipice platform bears a checkerboard design along its entire length. The platforms, rising 2–7m above the ground, carried dhaka (clay) huts and courtyards where those of lower status lived. The remnants of cattle kraals and huts for ordinary people can be seen below the Hill Complex. The ruins include a royal enclosure or Hill Complex, which had to be on higher ground than other buildings, stone walls and hut platforms, and also a Christian cross believed to have been placed by a contemporary missionary. There are also ruins on the eastern side of the Khami River. Other platforms are believed to have been cattle kraals and a retaining wall with a chequered pattern. Recent excavations (2000–2006) have revealed that the walls of the western parts of the Hill Complex were all decorated in chequer, herringbone, cord, as well as variegated stone blocks.
Қорғау
2000 жылдардың басында Зимбабве Ұлттық мұражайлары мен ескерткіштері тас қабырғаларды сақтау және қалпына келтіруге бағытталған консервация және тіркеу бағдарламасын бастады. Бүгінгі күнгі ең маңызды жетістіктер – Басты, Көлденең және Солтүстік платформалардағы терраса қабырғаларын нығайту және қалпына келтіру.
In the early 2000s, the National Museums and Monuments of Zimbabwe launched a conservation and recording programme whose purpose was to focus on preserving and restoring the stone walls. To date,the notable achievements are the stabilization and restoration of terrace walls on the Main, Cross and North platforms.