Кіріспе

Бутуа Корольдігінің (Хамэ, Каме немесе Ками деп те жазылады) қираған қаласы және астанасы – Зимбабведегі Булавайоның батысында орналасқан. Бұл қала бір кезде Торуа әулетінің Бутуа Корольдігінің астанасы болған. Қазір ол ұлттық ескерткіш және 1986 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Контекст

Бүгін біз көріп отырған елді мекен 13-шы ғасырда Ұлы Зимбабведе пайда болған сәулеттік форманың және жергілікті Леопард Копье мәдениетінің, үйлер салынатын жалпақ қабырғалы платформалар тұрғызған дамуы болып табылады. Хами – бұл ортаны ескерген жаңалық. Хами маңындағы аймақ өзен бойында орналасқандықтан, ыстық және безгекке ұшырау қаупі жоғары болды. Хамиде табылған тас (ламинарлық гранит) Зимбабведегі басқа аймақтардағы тас (биотиттен) ерекшеленді. Долерит қосылған бұл тасты қазу қиын болды және пішінсіз құрылыс материалына айналды. Осы карьерлерде өндірілген тастың 60% астамы құрылысқа жарамсыз деп есептелуі мүмкін. Сондықтан құрылыс блоктарын пішіндеу қажет болды, бірақ тіпті содан кейін де тастар құрғақ тас қабырғаларды салуға қолайлы болмады. Сондықтан құрылысшылар жаңашылдыққа барып, тіреу қабырғаларын жасады. Екіншіден, платформалар үйлерді ашық жердегілерге қарағанда салқын етті. Бұл сонымен қатар, салынған аумақта тұратын патшалар безгек ауруынан сақтануға мүмкіндік берді. Қабырғалар цементсіз, гравитация күшімен тіреліп тұратын қабырғалар. Ұлы Зимбабведен айырмашылығы, Хамидегі кейбір қабырғалардың негізі үлкен блоктармен салынған, оларды кем дегенде төрт адам көтере алған. Қазба жұмыстары, әсіресе патша тұрған төбе кешенінде, жақсы жоспарланған ғимараттарды көрсетті. Кешен алдымен жалпақ қабырғалы террасалар құру арқылы салынды. Бұл берік қабырғалар сапалы кесілген тас блоктармен жабылды. Әр терраса шахмат тәрізді, қамыс өру немесе арқан өрнегімен әшекейленген. Террасалар ауырлық күшінен құлауды болдырмау үшін ішке қарай еңкейтілген. Ішке қарай еңкейтілген террасалардың бойында сақшылардың жоғары және тік қабырғалармен жүргенде ұстап тұруы үшін ағаш тіреулер орнатылған.

Тарих

Хами шамамен 1450 жылдан бастап 200 жыл бойы Торва әулетінің астанасы болды және Ұлы Зимбабве мемлекетінің құлауымен бірге құрылған болуы мүмкін. Содан кейін (дәстүрлі деректер бойынша 1683 жыл) оны Мвенемутапа ("Мономотапа") мемлекетінен Розви көтерілісшілерінің әскерін басқарған Чангамир Домбо жаулап алды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, Розви билікке келгеннен кейін бұл жерде адамдар тұрмаған. Розвилер Хами фазалық тағы бір нысанды, Данамомбе (Дхло Дхло) жерін жаңа астанасы етіп белгіледі. 1830 жылдары нгуни тілді ндебеле тайпасының шабуылдары оларды Хамиден және олар құрған көптеген басқа да нысандардан ығыстырды. Хамиде патшалық отбасының тұрған жеті құрылыс аймағы бар, ал аңғарда қарапайым халықтың мекендеген ашық кеңістіктері орналасқан. Кешен дөңгелек пішінді, кейде террасаланған, құрғақ тас қабырғалармен қоршалған жасанды платформалардан тұрады. Биіктігі 6 метр, ұзындығы 68 метр болатын тік жардың тіреу қабырғасының бойында шахмат тәрізді өрнек салынған. Жерден 2–7 метр биіктіктегі платформаларда төмен дәрежелі адамдар тұратын балшықтан жасалған үйлер мен аулалар орналасқан. Тау кешенінің төменгі жағында қарапайым халыққа арналған мал қоралары мен үйлердің қалдықтарын көруге болады. Ұрандыларға патшалық резиденция немесе төбе кешені кіреді, ол басқа ғимараттардан биік орналасуы керек, сондай-ақ тас қабырғалар, үй платформалары және замандас миссионер орнатқан деп саналатын христиандық крест бар. Хами өзенінің шығыс жағында да қираған ғимараттар табылды. Басқа платформалар мал қоралары және шахмат тәрізді өрнекпен жасалған тіреу қабырғасы болған деп есептеледі. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары (2000–2006) көрсеткендей, төбе кешенінің батыс бөлігінің қабырғалары шахмат, балық қабыршақтары, арқан және түрлі-түсті тас блоктармен әшекейленген.

Қорғау

2000 жылдардың басында Зимбабве Ұлттық мұражайлары мен ескерткіштері тас қабырғаларды сақтау және қалпына келтіруге бағытталған консервация және тіркеу бағдарламасын бастады. Бүгінгі күнгі ең маңызды жетістіктер – Басты, Көлденең және Солтүстік платформалардағы терраса қабырғаларын нығайту және қалпына келтіру.