Кіріспе

Арамгүл тұқымдасына жататын су өсімдіктерінің түрі – Pistia. Pistia – арамгүл тұқымдасына жататын су өсімдіктерінің туысы. Бұл Pistieae тайпасының жалғыз туысы болып табылады, бұл оның тұқымдас ішіндегі жүйелік оқшаулануын көрсетеді. Оның құрамындағы жалғыз түр – Pistia stratiotes – көбінесе су кәбізі, су салат, Нил кәбізі немесе қабық гүлі деп аталады. Оның түпкілікті таралу аймағы белгісіз, бірақ, шамасы, пантропикалық; алғаш рет Африкадағы Виктория көліне жақын Нил өзенінде табылған өсімдіктерден ғылыми тұрғыдан сипатталған. Түрлік эпитет грек сөзі στρατιώτης – "әскер" деген мағынаны береді, бұл Stratiotes туысына жататын кейбір өсімдіктердің қылыш тәрізді жапырақтарына сілтеме жасайды.

Сипаттама

Pistia stratiotes – қалың, жұмсақ жапырақтары розетка түзететін көпжылдық монокотиледонды өсімдік. Ол су бетінде жүзеді, ал түбірлері жапырақтарының астында суға ілініп тұрады. Жапырақтары 2–15 см ұзындықта болып келеді, ашық жасыл түсті, параллель тамырлары және толқынды жиектері бар. Гүлдері екі жынысты, гүлшоғыры жоқ, және жапырақтардың арасында өсімдіктің ортасында жасырынып жатады. Pistia stratiotes-тің гүлшоғыры – бір жапырақша гүл және бір жұмыртқасы бар бір жапырақша гүл, сондай-ақ 2–8 тоқпан гүл, әрқайсысы екі аталық гүлімен. Жапырақша және аналық гүлдер шұңғырдың бүктемелерімен бөлінеді, онда еркек гүлдер әйел гүлдерінен жоғары орналасқан. Pistia stratiotes баяу ағысы бар өзендерде, көлдерде және тоғандарда кездеседі. Бұл түр 22–30 °C температурада ең жақсы өседі, бірақ 35 °C дейін экстремалды температураға төтеп бере алады. Осыған байланысты, Pistia stratiotes Рах және Козерог тропиктерінен тыс жерлерде, суық температурада өспейді. Сонымен қатар, түрдің жақсы өсуі үшін pH 6,5–7,2 аралығындағы сәл қышқыл су қажет. Түр жаңа аймақтарға су арқылы таралу, фрагментация және теңіз көлігімен немесе балық аулау құралдарымен бірге тасымалдану арқылы енгізілуі мүмкін. Экожүйеде Pistia stratiotes-тің таралуы қоршаған ортаға және әлеуметтік-экономикалық салдарға әкелуі мүмкін. Судағы қоректік заттардың жоғары концентрациясы бар жерлерде, әсіресе адамның канализациясы немесе тыңайтқыштарымен ластанған жерлерде, су салатасы тез өсіп, жарамсыз арамшөпке айналуы мүмкін. Бұл түр су тасқынын бақылау арналары мен су қоймалары сияқты гидрологиялық өзгертілген жүйелерде де инвазивті болуы мүмкін. Су салатасының шамадан тыс өсуі су бетінде газ алмасуды бұзып, гипоксиялық жағдайларды тудырып, әртүрлі жергілікті су организмдерін жоюы немесе бұзуы мүмкін. Күн сәулесіне қол жеткізуге кедергі келтіретін үлкен су салат жамылғылары су астындағы өсімдіктерге көлеңке түсіріп, осы өсімдіктерді азық-түлік көзі ретінде пайдаланатын қауымдастықтарды өзгерте алады. Бұл жамылғылар қайық винттеріне оралып, қайық жүргізушілерге немесе балық аулаушыларға қиындықтар тудыруы мүмкін. Pistia stratiotes безгек және филяриазды тарататын кейбір жәндіктердің тіршілік циклінде маңызды рөл атқарады. Samea multiplicalis көбелегі де Pistia stratiotes-ті негізгі қожайын өсімдік ретінде пайдаланады. Жұмыртқалар қожайын өсімдіктің жапырақтары мен сабақтарына салынады, ал личинкалар өсіп-дамығанда қарқынды түрде қоректенеді.

Бақылау

Химиялық бақылау: Гербицидтер Pistia stratiotes-ты бақылауда тиімді болды: дикват, глифосат, тербутрин, 2,4 D және тағы да басқалары. Алайда, гербицидтерді қолдану қоршаған ортаға зиянды әсерін және теңіз өмірі мен адам денсаулығына мүмкін болатын улы әсерін болдырмау үшін мұқият бағалануы керек. Физикалық бақылау: Pistia stratiotes-ты механикалық жинағыштармен бақылауға болады, олар су жәшілшесін зақымдалған сулардан алып тастап, құрлыққа жоюға тасымалдайды. Ірі таралымдарды гидравликалық экскаваторлар мен тракторлардың көмегімен жоюға болады. Pistia stratiotes колонияларының қайта өсуін болдырмау үшін ұзақ мерзімді күтім бағдарламасын іске асыру қажет. Биологиялық бақылау: Биологиялық бақылау ретінде екі түрлі жәндік қолданылады. Оңтүстік Америка мырышы Neohydronomous affinis-тің ересектері мен дернәсілдері Pistia жапырақтарымен қоректенеді, сондай-ақ Таиландтан шыққан Spodoptera pectinicornis көбелегінің дернәсілдері де осымен айналысады. Екеуі де гипоксиялық жағдайлардағы бентостық қауымдастықтарды тәжірибелік түрде қалпына келтіру арқылы Pistia stratiotes-ты басқаруда пайдалы құралдар болып табылады. Түрдің таралуын болдырмау мақсатында 2024 жылдың тамызынан бастап ЕО-да оған тыйым салынады.

Ауқым

Pistia stratiotes-тің тегі ұзақ жылдар бойы даулы мәселе болып келген. Мысыр иероглифтері және грек ботаниктері Диоскорид пен Теофраст Нил өзенінде Pistia сипаттамасына сай келетін өсімдіктер туралы хабарлағандықтан, оның Солтүстік Африкада пайда болғаны айқындалады. Бұған қоса, Pistia stratiotes-тің Бразилия мен Аргентинаға тән әртүрлі жәндіктермен, мысалы, сулы салат қоңызымен бірге эволюцияға түсуі Оңтүстік Америкада ұзақ мерзімді жергілікті түр ретінде болғанын көрсетеді. Флоридадан табылған Плейстоценнің соңғы кезеңіне (~12,000 жыл бұрын) және Холоценнің басындағы (~3,500 жыл бұрын) қазба үлгілері АҚШ-тың оңтүстік-шығысында оның туған жер екенін көрсетеді. Соңғы генетикалық зерттеулер Pistia-ның бұрынғыдай монотиптік туыс емес екенін де көрсетіп отыр.

Қалдық деректері

Пистияға ұқсас өсімдіктер Солтүстік Американың батыс ішкі аймағындағы тау жыныстары қабаттарында кейінгі креда дәуірінде кездеседі. Олар алғаш рет 1876 жылы Лео Лескюреус Вайоминг штатының Алмонд формациясынан алынған үлгілер негізінде †Pistia corrugata деп сипаттаған (кеш Кампан дәуірі). Бірақ, Канаданың оңтүстік Альбертасындағы Кампан динозаврлар паркі формациясынан және басқа да аймақтардан табылған толық үлгілерге сүйене отырып, жапырақ морфологиясының айырмашылықтарына байланысты олар жеке туыс, †Cobbania ретінде қайта сипатталды. Пистия страциотқа жатқызылатын жас қазбалар АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы эоцен қабаттарынан табылған, ал Данияның Орталық Ютландиядағы Силькеборг маңындағы Фастерхольт аймағының орта миоцен қабаттарынан †Pistia sibirica тұқымының 350 қазбасы сипатталған. Бұл түрдің қазбалары Батыс Сібірдің олигоцен және миоцен қабаттарынан, сондай-ақ Германияның миоцен қабаттарынан да табылды. Флорида түбегінен кем дегенде 3550 жыл бұрынғы Pistia үлгісі және Флориданың оңтүстік-орталық бөлігіндегі көлден Голоценге жататын Pistia қазбалары туралы хабарламалар, Pistia stratiotes-тің кейбір түрлерінің АҚШ-тың оңтүстік-шығысында туындағанын көрсететін генетикалық деректермен сәйкес келеді.

Тұтыну

Пистия страциотасы жеуге жарамды деп есептелсе де, оның дәмі жағымсыз, себебі ол ащы дәмі бар кальций оксалаты кристалдарына толы. Дегенмен, 1876-1878 жылдардағы Ұлы ашаршылық кезінде Үндістанда осы өсімдікті аштықтан қорғау үшін тамақ ретінде қолданғандары туралы мәліметтер бар. Нигерияның хауса тайпасы тұздың орнына өсімдіктің күлін пайдаланған, себебі оның құрамында калий хлориді көп, ол минералды тұз болып табылады. Импорттық тұз қолжетімсіз болған кезде, әсіресе бұл тұзға қолданылатын, заканкау деп аталатын нәрсе өте маңызды болды. Пистия страциотасын қолданар алдында сақтық таныту қажет, өйткені бұл өсімдік қоршаған ортадан улы ауыр металдарды сіңіріп, жинақтай алады. Кальций оксалаты кристалдарының жоғары концентрациясы минералдардың сіңуіне кедерес келтіру және бүйрек тастары сияқты денсаулық проблемаларын тудыруы мүмкін. Сингапур мен Оңтүстік Қытайда пистия страциотасын әдетте қаздар мен шошқаларға жем ретінде өсіреді немесе жинайды. Индонезияда сулы салат құстарға берілетін жемнің баламасы ретінде қарастырылады, себебі оның құрамында шикі ақуыздың мөлшері жоғары.

Медициналық емдеу

Азия мен Африканың әр аймағында Pistia stratiotes-тың түрлі медициналық қолданыстары бар. Нигерияда кептірілген жапырақтары ұнтақталған күйінде дайындалып, жаралар мен ойық жараларды дезинфекциялау үшін қолданылады. Үндістанның дәстүрлі медицинасында да ұқсас тәсіл қолданылады, онда ұнтақталған жапырақ сифилис және тері инфекцияларын емдеу үшін пайдаланылады. Нигерия мен Гамбияда жапырақ суға салынып, аллергиялық конъюнктивитті емдеу үшін көз жуу құралы ретінде қолданылады. Бұл көз жуу салқындату және ауырсық басу әсеріне ие. Сондықтан Африкада бұл өсімдік "көзге мейірім" деп аталады. Сонымен қатар, Pistia stratiotes жапырақтарын күлге айналдыруға болады, ал Үндістан мен Нигерияның дәстүрлі медицинасында күл бас терісінің саңырауқұлақ инфекциясын емдеу үшін қолданылады. Этанолдық экстракттардың қабыну ауруларын, мысалы, артрит пен қызбаны азайтумен байланысы бар екені анықталды. Қопарылғышқа қарсы қасиеттері: Pistia stratiotes-тың саңырауқұлақты емдеудегі дәстүрлі қолданысымен байланысты, зерттеушілер P. stratiotes метанолдық экстракттарын дерматофит саңырауқұлақтарында сынаған. Зерттеулердің нәтижелері T. rubrum, T. mentagrophytes және E. floccosum-ға қатысты маңызды фунгицидтік белсенділікті көрсетті. Гипераккумулятор ретінде Pistia stratiotes қалдық суларды тазарту станцияларында қолдануға болатын перспективалы кандидат ретінде зерттелді. Өсімдіктің тамырлары мен жапырақтары ластанған сулардан артық қоректік заттарды және мырыш, хром және кадмий сияқты ауыр металдарды сіңіреді. Pistia stratiotes зиянды балдырлардың өсуін және эвтрофиялық жағдайларды азайту үшін су бақшаларында өсірілуі мүмкін. Өсімдік су қабатындағы жарық өтуін шектеу арқылы және қоректік заттар үшін бәсекелесу арқылы, сондай-ақ фосфор мен аммоний азотын көп мөлшерде сіңіру арқылы балдырлардың өсуін бақылай алады.