Кіріспе

Менде – Францияның Окситания аймағындағы Лозер департаментіне қарасты коммуна және департамент орталығы. Оның тұрғындары мендои деп аталады. Қаланың, тұрғын үйлердің алғашқы іздері б.з.д. 200 жылға дейін соққан, бастапқы атауы Мимата болған, бұл аты оны қоршаған таулармен байланысты болуы мүмкін. Менде Клермон-Ферран мен Монпелье қалалары арасында, сондай-ақ Лион–Сен-Этьен–Альби–Тулуза бағытында орналасқан. Жақын маңдағы маңызды қалалар: Ауриллак және Сен-Флур (Кантал), Ле-Пюи-ан-Веле (Жоғарғы Луара), Родез, Мийо (Авейрон) және Алес және Ним (Гард). Менде салыстырмалы түрде сирек қоныстанған қала (шамамен 12 000 тұрғын) болғанымен, Лозер департаментінің ең ірі қаласы болып табылады. Бұған қоса, ол департаменттің жалғыз қалалық аймағының орталығы. Менде Рим-католик дінбасылығының орны.

Жағдай

Менде Лот өзенінің биік аңғарында, таулы аймақта, Pays du Gévaudan аймағында орналасқан. Риукрос ағыны қалаға оң жағынан қосылады. Қаланың үстінен (Лоттың сол жағалауында) Мон Мимат [fr] және оның Менде орман [fr] көрінеді. Қалаға Côte de la Croix Neuve [fr] жолы арқылы жетеді. Оң жағалауда тұрғын үйлер әртүрлі каустарға, соның ішінде Causse d'Auge-ге дейін созылып жатыр. Лион-Тулуза бағытында орналасқан қала ұзақ жылдар бойы Аувернь, Рона және Лангедок аймақтары арасындағы сауда орталығы болып келді. Коммунаның солтүстігінде Шастель-Нувел, шығысында Бадаро, оңтүстік-шығысында Лануэжольс, оңтүстігінде Брено және Сент-Баузиле, оңтүстік-батысында Бальсиеж, батысында Баржак және Сервиер орналасқан. Менде – ЮНЕСКО-ның әлемдік мұрасы тізіміне енген "Каусс және Севенн, Жерорта теңізі агропасторальдық мәдени ландшафты" деген атаумен тіркелген Каусс және Севенн аймағының "қақпа қалаларының" бірі (Милло, Лодев, Алес және Ганг қалаларымен бірге). INSEE деректері бойынша, Менде – қалалық аймақтары жоқ жеке қала (ville isolée [оқшауланған қала]). Ол 31 коммунадан тұратын функционалды қалалық аймақтың орталығында орналасқан, бұл Лозер департаментіндегі жалғыз аймақ.

Себептері

Менде қаласы Лот аңғарында, Гранд-Коусс аймағында орналасқан. Лозердегі Каусс аймағы – Маржериде, Аубрак және Севенндермен бірге Лозердің төрт табиғи аймағының бірі. Қала табиғи кедергілер ретінде қалыптасқан әртүрлі Каусс тауларының арасында жатыр. Дегенмен, 20 ғасырда қала құрылысы осы шекаралардан тысқары қарай кеңейе бастады. Каусс тауларының ішінде Мон Мимат (Mont Mimat) ең маңыздысы болып табылады. Бұл Каусс тауы Privat de Mende [fr] кресімен көмкерілген. Алғашқы ағаш крест 1900 немесе 1907 жылы орнатылған. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылдың 8 шілдесінде, мерейлі жылда, ол биік темір крестке ауыстырылды. 1945 жылға дейін бұл крест Мендои сарбаздарының құрметіне үлкен жиналыстар өткізілетін орын болды. Бұл крест 1965 жылдың жазынан бері жарықтандырылып келеді. Мон Мимат және Каусе-де-Чанжефеге "Гранд Каусс" әктастарынан құралған, сондықтан тік беткейлері бар. Басқа Каусс таулары (сондай-ақ Фонтаниль төбесі) "Petits Causses" әктастарынан тұрады (олардың тік беткейлері жоқ). Лот аңғары марльдан тұрады. Менде қаласының оңтүстігіндегі Вальдоннес [fr] аңғарында көк марль көп, сондықтан Менде қаласының марлі, ішінара, осы тектің болуы мүмкін деп болжауға болады. Соңында, қаланың солтүстігіндегі әртүрлі арналар (Риукрос) мика шистасымен шектелген.

Гидрология

Менде қаласы Лот өзенінің жағасында салынған. Бірақ Лот қаладағы жалғыз су көзі емес: шындығында, қалада бірнеше бұлақ бар, соның ішінде Монт Мимат [fr] тауындағылары да. Олардың ең маңыздысы Вабр ауданында, алғашқы үйлерге жақын орналасқан. Бұл бұлақтар көбінесе арналарға бағытталған және қаланың жер асты су жүйесімен байланысты, ол көптеген фонтандар мен ескі кір жуатын үй арқылы жер бетінде көрінеді. Монт Миматтан судың өтуін көрсететін көшелер бар, мысалы, Рю-ду-Торрент көшесі. Солтүстікке қарай, Лот өзенінен ар жақта, бұлақтар әлдеқайда алыс, бірақ Риукрос деп аталатын ағында да су бар.

Климат

Менде Аубрак пен Жерорта теңізінен келіп, Севен арқылы ағып өтетін мұхит ағынының әсеріне ұшырайды. Лозер департаменті, әсіресе Менде, Тулузаға ұқсас күн сәулесіне ие, жылына шамамен 2069 сағат күн сәулесі тіркеледі. Қала, оны қоршаған таулардан қашықта орналасқандықтан, Геваданның жоталық аймақтарына қарағанда қолайлырақ климатқа ие: сондықтан орташа температуралар аралығында өзгереді, ал жылдық жауын-шашын мөлшері Лозерде аймақтың орналасуына байланысты аралығында болады, жылына 50 күнге дейін қар жаууы мүмкін. 1971 мен 2000 жылдар аралығында ай сайынғы жауын-шашын наурыз айында және қыркүйек айында тіркелді. 1985 жылдан бері Мендедегі жазбалардағы мәліметтер келесідей: Менденің солтүстігінен өтетін айналма жол. Алайда, бұл екі еселеу жобасы ұзақ мерзімдік (1993 жылдан бастап), бірнеше нұсқалары мен қарсылықтары болды. Жоба 2012 жылдың қазан айында тоқтатылды, нәтижесінде Лозерде RN 88 бойында екі қатарлы жол салу жоспары жоқ. Шындығында, оның көршілері Авейрон мен Тарн Родез бен Тулуза арасындағы екі қатарлы жолдарды салуды жалғастыруда, олардың барлығы 2015 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілуі күтілуде. Родез – Северак учаскесіндегі жұмыс 2019 жылдың соңына дейін аяқталуы тиіс. Бұл Жоғарғы Луара департаментіне де қатысты, ол жол құрылысын жалғастыруда. Дегенмен, Менде мен Лангонье айналма жолдарына қаражат бөлінген. Бұл жақын департаменттердегі жобалар Мендеге жақын ірі қалаларға (Родез, Альби, Тулуза, Ле-Пюи және тіпті Лион) қол жеткізуді жеңілдетеді. Лозерде екі қатарлы жолдың болмауының экономикалық әсерін орта және ұзақ мерзімде бағалау қажет. Сонымен қатар, 2009 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілген Риукрос виадугі Мендеден алғашқы айналма жолды қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Ол Каусс-д'Ож индустриалды аймағын Валькроз технологиялық орталығымен (және RD 42 жолымен) байланыстырады, сондай-ақ қаланың солтүстік және солтүстік-батыс аудандарына қатынайтын көлік ағынын азайтуға көмектеседі. RN 88 айналма жолы Пелузден Causse d'Auge-ге дейін "экспресс-жол" конфигурациясымен салынбақ. Содан кейін ол D 806 (бұрынғы Route nationale 106 (Франция) [fr] жолымен солтүстікке қарай) Риукрос виадугіне дейін жалғасады, содан кейін виадуктың жаңа бөлігі Мендеден шығуға, Ла Тебаид шағын ауылына (батыс айналмасы) жетеді. Бұл екі бөлімде тек екі қатарлы қозғалысқа арналған жолдар болады. Кейіннен Causse d'Auge автожолы A75 автожолына тікелей қосылады. Менде – негізгі теміржол станциясы. Аптасына он рет пойыз қатынасы жүзеге асырылады. Станция сондай-ақ Клермон-Ферранға автобуспен TER байланысының бастапқы нүктесі болып табылады, ол күнделікті жұмыс істейді.

Қалалық көлік желісі

TUM (Transports Urbains Mendois) деп аталатын қалалық көлік желісі қала және жақын маңдағы ауылдар (Les Boulaines, Chabrits, Chabannes) бойынша жүретін автобустармен ғана жабдықталған. 2000 жылы құрылғаннан бері ол мектеп автобустарының қызметін тоқтатты. Қалалық көлік желісі қаладағы ақылы тұрақтарды басқаруға да жауапты. Сонымен қатар, қала орталығының бір бөлігі тек жаяу жүргіншілерге арналған.

Бес тарихи бөлім

13 ғасырда қала қазіргі қала орталығында шоғырланған, бульварлармен және бұрынғы қамалдармен шектелген. Ол бес бөлікке (немесе аудандарға) бөлінді: Ауриак, Айг Пасс, Шампнау, Шастель және Клаустер. Pan d'Auriac бастапқыда негізінен елді мекен болған, бірақ кейін ол ақ күнәкарлардың [quartier des pénitents blancs] қоныстанған ауданына айналды. "Айг Пасс" (немесе "Айгус Пасс") атауы "өтетін су" деген мағынаны білдіреді және көшелерінің еңістігіне байланысты, олармен тазалау кезінде су ағып өткендігінен туындаған. Пан де Шампнау өз атын "жаңа дала" деген сөзден алған және қаланың солтүстігіндегі жаңа тұрғын үй аумағын қамтиды. Пан де Шастель – қаланың ескі сауда ауданы. Ол Шастель қақпасына қарай орналасқан, ол бұрын Шастель Нувельге дейін жеткен, онда епископтарға тиесілі қамал тұрған. Соңында, "монастырлар" деген мағынаны білдіретін атауы бар Pan des Claustres қаланың ең үлкен бөлігі болды және қазіргі уақытта Мендедегі [fr] Урбен V алаңы мен Мендедегі [fr] Фурайль алаңының арасында орналасқан, яғни Менделік Приваттың [fr] екі мазарының (атқару алаңындағы Сен-Ильпид капелласы және кафедраль алаңының астындағы Сен-Текла криптісі) арасында.

Қала картасы

Картада қаланың басты жолдары көрсетілген. Батысқа қарай RN 88 жолы сол жақта орналасқан Rocher de Moïse (қорғалатын аумақ) арқылы өтіп, Balsièges-ке қосылады. Солтүстік-батысқа қарай Шабаннес шағын ауылы, одан әрі Шабритс жатыр. Оңтүстікке қарай Мон Мимат [fr] тауы орналасқан, онда төбенің шыңына символдық белгі ретінде жаңа крест орнатылған (бірақ тау сәл биікке көтеріле береді). Бұл жол Privat de Mende Hermitage-іне [fr] жетелейді, сол аттас крест пен Valdonnez бағытының (Lanuéjols, Brenoux, Saint Bauzile) қиылысында. Шығыс жағынан Фонтанил ауданы Лот өзенімен айналып өтетін кішкентай төбеде орналасқан. Одан кейін Сен-Лоран ауданы, сосын Gardès ЗЭА-сы (сондай-ақ осы аттас ауыл) және Сирвенс ауылы жатыр. RN 88 жолымен жүріп, Бадароксқа жетесіз. Соңында, солтүстікке қарай Халдекост аймағы (бірнеше шағын аудандарға бөлінген: Бержери, Шантепердрикс, Виньетт және т.б.) орналасқан, онда "ZAE du causse d'Auge" ЗЭА-сына жетуге болады. Одан әрі солтүстікке қарай Gévaudan [fr] барондықтарының жеріне және Plateau du Palais du Roi-ға қайта оралар алдында Chastel Nouvel ауылын кездестіресіз. Менде қаласының ішуге жарамды суы осы бағыттан келеді, себебі Lac de Charpal су қоймасы – негізгі көзі.

Тұрғын үй

2017 жылы Мендеде 12 134 адам тұрады, олар үшін 6 851 тұрғын үй бар болды. Олардың 87%-ы – тұрақты тұрғын үйлер, ал 6,1%-ы – екінші тұрғын үйлер.

Халық саны бірнеше жылдан бері өсіп келеді және қала жылдар бойына жаңа аудандарды қосты: Chaldecoste және Chanteperdrix 1970-ші жылдары, La Bergerie 1990-шы жылдары және Valcroze 2000-шы жылдары. Қалада HLM типті тұрғын үйлердің үлесі 17,9%-ды құрайды. (тау) және бұл қала Mons Mimatensis (Mont Mimat [fr]) тауының етегінде орналасқан. Сол сияқты, тағы бір атау – Viculus Mimatensis (немесе Vicus Mimatensis). Бұл қала Мон Миматқа ("Мендуалық тау", сөзбе-сөз) атын берген, ал керісінше емес.

Галло-рим дәуірі

200 жылға дейін қала маңында ежелгі римдік виллалар, сондай-ақ тұрғын үйлердің іздері табылды. Дегенмен, тұрғындар бұрыннан бері осы жерде қоныстанған болуы мүмкін. Шындығында, 1913 жылы Мон Миматтан Чапьеға дейінгі аймақта дольмен табылған. Бұл мәтін Габалидің алғашқы епископы Приват де Менденің шейіт болуы туралы айтады, ол оның уақыт өткізген және зыярат орталығына айналған оқшауланған орын мен үңгірлерге саяхаттың бастауы болды. 3 ғасырда Менде тек қана ауыл болған. Приваттың тарихы шамамен 3 ғасырға сай келеді, ол Геваданды христиан дініне өткізу үшін Австромойнмен жіберілген кезде болған. Осы кезеңде аламандықтар өздерінің басшысы Хрокус басшылығымен елге шабуыл жасады. Габалилер Грез бекінісіне сиынып, екі жыл бойы қоршауда қалды. Олардың епископы Приват, сол кезде Мон Мимат тауындағы үңгірлердің бірінде болды, ол оны оқшауланған орынға айналдырған. Хрокус епископтың өз халқының арасында жоқ екенін білген соң, Габалиді Грезден кетуге мәжбүрлеу үшін оны кепіл ретінде пайдалану мақсатымен оны іздеді. Приват Мимат ауылының жанындағы Мон Мимат тауындағы үңгірінде шейіт болды. Ол Габалиге ұсынылған, бірақ оған жасалған барлық қатыгез азаптарға қарамастан, өз халқын сатудан бас тартты (Грегорий Турскийдің сөзіне сүйенсек: "Жақсы бақташы қойларын қасқырларға беруден бас тартты, ал олар оны жындарға құрбан етуге мәжбүрлеуге тырысты"). Аламандықтар шаршап, Габалиді босатып, оларға бейбітшілік уәде берді. Приват бірнеше күннен кейін алған жарақатынан көз жұмды. Оның қарсылық көрсетуі, отандастарын сатудан бас тартуы оған зор халықтық құрмет әкелді, және оның қабірі мен оқшауланған орынының маңында қажылық басталып, ауылдың өсуіне жағдай жасады.

Орта ғасырлар

12 ғасырда Гевадан Барселона графтығының құрамына кірді. Мендеде округтерде қамал болған, қамалдың фрагменті сақталған. Романдық шіркеудің төңірегінде тағы үш феодалдың қамалы орналасқан: Канильхак (шіркеудің қазынашысының құқығына ие болған), Кабриер (архидиакондық құқықтармен марапатталған) және Долан (епископтардың аралық кезеңінде епископтық үйді басқарған және билік еткен). 1161 жылы Франция королінің үстемдігінде болған Менде, өзінің епископы Альдеберт III дю Турнельдің [fr] патшалық құқықтар алуын көрді. Бұл – алтын бұқа, король қол қойған және корольдік алтын мөрмен бекітілген келісім шарты. Осылайша Альдеберт пен оның мұрагерлеріне мәңгілік патшалық билік және епископтық тұрғындарына қатысты толық сот билігі берілді. Мұндай құжаттар сирек кездеседі, өйткені Франция патшалары алты ғасыр ішінде тек төрт алтын бұқа ғана берді. Осы кезден бастап қаланың қабырғалары салына бастады. Альдеберт қаланы қорғап, оған келетін жолдарды қамтамасыз етуді қалады. Ол Мон-Мимат тауындағы Шапьеу бекінісін қалпына келтіріп, онда гарнизон орналастырды. Бұл Мон-Лозэр мен Вильфорт арасындағы тікелей бағытты, яғни Регордан жолын – сауда жолын бақылауға мүмкіндік берді. Алайда, сол кезде Менде Геваданның азаматтық және діни орталығы болған жоқ. Билік әрқашан екі тұлғаға тәуелді болды: графқа және Грез виконтына. Арагон королінің меншігі болған виконт 1258 жылы Франция короліне қайтарылды. Епископ вассал ретінде үлкен билікке ие болды, бірақ ол кейбір патшалық лауазымды тұлғалардың толық заңдылығына қол жеткізе алмады. Бұл жағдай 1307 жылы епископ Гийом VI Дюран мен король Филипп IV арасындағы пареж шартымен аяқталды. Шарт король мен епископтың меншігін нақты белгіледі, бірақ кейбір даулар сақталды. Жүз жылдық соғыс кезінде қауіпсіздік нығайтылып, 1361-1362 жылдары бекіністер күшейтілді және орлар салынды. Сол кезде Менде бөлімінде қаланың биіктігінде Кастель-Нувель қамалы болды. 1370 жылы көптеген жергілікті тұрғындар қала қабырғаларының қорғаныс қабілетіне сенімді болды, жолшындардан қорқуға қарамастан. Аз бөлігі ғана Кастель-Нувельге паналады. Бірақ қабырғалар жеткіліксіз болды және тонауды тоқтатуға мүмкіндік бермеді. Бұл кезең Мендені көршілерінен, соның ішінде Ле-Пюи-ан-Велайдан оқшаулады. Франция констеблі Бертран дю Гесклиннің келуін және Карл VI-ның араласуын, аймақтың азат етілуін күтті, содан кейін 1452 жыл шамасында жолдар қайта ашылды. 1390 жылы Бернардон де ла Сал [fr] Мендеде болды, онда Жан III Арманьяк Франция королі атынан Реймонд де Туреннің Авиньон папасына қарсы жеке соғысын тоқтатуға тырысты. Гаскон Клемент VII-нің легаты Антуан де Лиза, Магуэлон епископтарының тізімі [fr] және Турен виконтының өкілі арасындағы келісімге куә ретінде қол қойды. Мендеде өткен бұл кездесу флоренциялықтарға Арманьяк графынан көмек сұрау үшін елшілерді жіберуге көмектесті. Оған Альп тауларын кесіп өтіп, Ломбардиядағы Вертус графына шабуыл жасау ұсынылды. Сонымен қатар, осы кезде папа Урбан V собор құрылысын бастады (1368), ол 1467 жылы аяқталды. 1464 жылдың қыркүйегінде король Людовик XI патент хаты арқылы бұл соборға оның алдыңғылары берген артықшылықтарды растады. 1470-ші жылдардың басында епископ Антуан де Ла Пануз (епископ) [fr] мен король Людовик XI арасында жанжал туды, себебі епископ Арманьяк графтығына қарсы көтерілген кезде қолдау көрсеткен. Оған қарсы тұру үшін король Ла Пануздың қаладағы билігін алып тастады, содан кейін қала дербес болды. 1478 жылға дейін ғана епископтар қалаға билік құрып, консулмен табысын бөлісті. Жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін Менде мата өндірісін дамытып, Лангедок пен Овернь арасындағы сауда орталығы ретіндегі рөлін арттырды, оның атағын экспорттады. 16 ғасырда Менде Лангедоктың Монпелье мен Тулузадан бұрынғы ең бай епархияларының бірі болған деп есептеледі. Бұл епархияның байлығы шіркеу билігін күшейтті. Сондықтан сол кездегі епископтар тізімінде папаның отбасынан бірнеше адамдарды кездестіруге болады. Джулиано делла Ровере Менде епископы болып тағайындалды, бірақ ол Геваданның астанасына ешқашан бармады (бұл тәжірибе мақтау деп аталады). Оның жүрекжары Клемент және Франсуа де Ла Ровере [fr] осы лауазымға ие болды. Франсуа өзінің өкілеттігі кезінде соборды қоңырау мұнараларымен әшекейледі, олардың бірінде әлемдегі ең үлкен қоңырау Non Pareille орналасқан. 1485 жылдың қазан айында Клемент де Ла Ровере епископтық креслоға келген кезде, консул мен епископтық арасындағы ескі даулар қайта жанданды, бірінші кезде олар осы артықшылықты жоғалтудан қорқып, қала қақпаларын жапты, содан кейін епископқа кіруге мүмкіндік бермеді. Осы уақытта епископтар негізінен өздерінің Бальсиеж қамалын резиденция ретінде пайдаланды (Шанак қамалы жазғы резиденция болды). Бірақ 1492 жылы корольдің бұйрығымен Делла Ровере отбасы толық билікті алды. Консул атағы дәстүрлі қамқор атағының орнына сақталды.

Қайта өрлеу дәуірі

XVI ғасырда Реформация және одан туындаған дін соғыстары басты оқиғалар болды. 1562 жылдың 21 шілдесінде 4000 протестант қала қабырғаларына кірді. Олар қорғалмаған ескерткіштерді қиратты, қаланы қоршап алып, судан айырды. Төрт күннен кейін, көбінесе 2000 эку алғандықтан, олар кері шегінді. Бұл құн төлемі қалаға бірнеше жылға бейбітшілік әкелді. Бартоломей күні қырғыны кезінде Геводан бароны Асторг де Пейр патшаның бөлмесінде өлтірілді: оның жесірі күйеуінің өлімінен кек алу үшін Маттьё Мерль атты жас жігітті жалдады. 1569 жылдан 1576 жылға дейін ол әскерлерімен Грезес бекінісін ұстап, Геваданның солтүстігін біртіндеп басып алды. 1577 жылдан бастап ол әскерлерімен Марвежолға көшіп, Мендені басып алуға ниеттенді, бірақ солтүстікке қарай жаулап алуын тоқтатпады, алайда 1578 жылдың тамызында Сен-Флурде сәтсіздікке ұшырады. 1579 жылғы Рождество түнде Мерльдің сарбаздары қалаға кіру үшін менделіктердің түн ортасындағы миссасын күтіп, қаланы басып алды. Бір дереккөз бойынша, Мерльдің сарбаздары "қаланы сатқындықпен басып алып, 400 дін қызметкерін немесе олардың ізбасарларын өлтірді, олардың көп бөлігі собордың ішінде қаза болды". Мендеде болған кезінде Мерль қаланы нығайтып, қамал қабырғаларын қалпына келтіру үшін 120 үйді қиратуға мәжбүр болды. 1581 жылдың ақпанында ол бүкіл Геваданды басқарған кезде, халыққа жасаған уәдесін орындады. Ол олардан 4000 эку талап етті, бірақ мендоиктер бұл соманы жинамады. Ол папа Урбан V салған Менде соборын ішінара қиратты. Ол өзінің үйі орналасқан епископ сарайына зақым келтірмеу үшін қоңырау мұнарасын сақтап қалды. Осы кезде әлемдегі ең үлкен қоңырау – Нон-Парейл балқытылып, оның орнын Сеналь алды. Бүгінде Өкінішшілер мұнарасы деп аталатын Ауриак мұнарасы жүз сарбазды орналастыру үшін салынды. Сеналь епархияға қарағанда бірте-бірте басымдыққа ие болды, 1597 жылы Лангедок герцогынан көмек сұрады. Осы оқиғадан кейін Менделік сенашаль жоғалып кетті. Бастапқысының сәнінен алыс, сол биіктікте салынған бұл жаңа собор кішкентай қоңырау мұнарасымен ерекшеленді. 1645 және 1660 жылдар аралығында қалада екі қарсыластың фракциясы арасында жанжал болды: Мармо және Катарино, барлығы консулдардың немесе буржуазияның мүшелері, бірақ епископтық биліктің маңыздылығы туралы әртүрлі пікірде болды, соңғысы оған қарсы болды. 1645 жылы епископ Менде соборында қызмет атқарған кезде шабуылға ұшырады (бірақ оған ешқандай зиян келтірмеді). Бірнеше сот процесінен кейін патшалық билігін қайтару қиынға соқты, консул оның бақылауында қалды. Ғасырдың соңында Франсуа Пласид де Бодри де Пьенкур Лотқа қосылатын жолды көріктендірді (одан бері "Пьенкур аллеясы" деп аталады) және әсіресе епископ сарайы үшін Аубуссон гобелендерін сатып алды. Бұл гобелендер соборды әшекейлеп тұр. Ол сонымен қатар қаладағы алғашқы білім беру дамуына үлес қосты және аурухананың құрылысына көмектесті. Сондай-ақ, ол аурухананы мұрагер етіп, оның дамуына мүмкіндік берді. 1702 жылы Севенде Камисард соғысы басталды. Менде кез келген шабуылға жол бермеу үшін қабырғаларын нығайтты. Алайда, Монверт көпірінде әке дю Шайланың өлтірілуінен басталған бұл соғыс Мендеге жеткен жоқ. 1721 жылы Ұлы оба Геваданға келді, Менде қаласына әсер етіп, бір жылда 1078 адамның өмірін қиды. Екі ұрпақтан кейін қабырғалар алынып тасталды (1768 жылы), "ауа жақсырақ айналу үшін". Осы қиындықтардан кейін қала экономикасын жүн және қой шаруашылығының айналасында қайта дамытты. Қаланың дамуы кезінде егіндіктер пайда болды, соның ішінде оның алғашқы зауыты, қала біраз кеңейді. 1754 жылы Менде атақты қарақшы Луи Мандринды көрді, ол сол жердегі үйдің бірінде тұрып, аңыз бойынша қазынаны жасырды. 1764 және 1767 жылдар аралығында Менде патшаның қасқыр аулаушыларының келу-кетуіне куә болды, олар елдің солтүстігін қорқытып отырған аңды аулауға оралғанға дейін қалада демалуға келді. Ол Мендеге жақын, бір рет Паилхоуда және Риеутор де Рандон мен Шастель Нувель арасында көрінді, бірақ негізінен Маржеридте қалды. Осы кезде консул мен епископ арасындағы дау-дамай муниципалдық ұйымдар туралы жарлықпен қайта жаңарды. Қала тұрғындары мен ақсүйектер қарсылық білдірді, бірақ 1771 жылы епископ билікті өз қолына алды. Француз төңкерісі кезінде Менде Гевадан департаментінің астанасы қызметін Марвежолмен бөлісуге мәжбүр болды. Бұл 1790 жылы Лозер департаменті деп аталды, ал шіркеудің қамқорлығы 1791 жылы жойылды, осылайша 1307 жылғы пареж аяқталды. Мендеде шағын контрреволюциялық қақтығыстар болды, бірақ олар үлкен әсер етпеді. Ол жақын арада ғана жалғыз астана болды.

19 ғасырдан бастап

1800 жылы префект қалаға қоныстанды, ал префектура шіркеу мүлігі сатылғаннан кейін епископ сарайын иеленді. 19 ғасырдың ортасында Менде төңірегіндегі жазықтар австриялық қара қарағайлармен отырғызылды, және осы ұлттық орман содан бері жалғасып келеді. Қара қарағайдың таңдалу себебі оның оңай бейімделуі және беріктігі болды. Бұл орман Мендені су тасқынынан жиі қорғады. Кейін префектурада теміржол пайда болды, ол 1884 жылдың 3 мамырында Севрак-ле-Шатоға дейін жалғасты. Теміржол желісі Лот өзенімен қаладан өтеді, сондай-ақ жаңа салынған жол сияқты жалғасады. 1887 жылы ескі епископ сарайы өртеніп кетті, содан кейін префектура жаңадан салынды. 1888 жылдың 8 сәуірінде Менде Франциядағы алғашқы қалалардың бірі және электр жарығына ие болған алғашқы бас қала болды. Ол базар алаңында орналасқан. Ғимарат 2013 жылдың жазында көпфункционалды залға алмастырылды. 1939 жылы, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Риукрос орманында тұтқын лагері салынды. Халық антифашистер мен коммунистерге арналған бұл транзиттік лагерьге қарсы болды. Кейін ол әйелдерге арналған эксклюзивті лагерьге айналды. Ол Виши режимін және өз туған қаласындағы лагерьді айыптады, сондай-ақ анасымен бірге ұсталған балалардың нормативті білім алуын қамтамасыз етті. Режимге қарсы оның сөздері мен іс-әрекеттері 1941 жылы оны қызметтен шеттетуге әкелді. Содан кейін ол Төңкеріс қозғалысына қосылып, Лозердегі көшбасшылардың бірі болды. 1944 жылы тұтқындалып, неміс лагерлеріне жіберілді, ал 1945 жылы көшіру кезінде қайтыс болды. Севенн мен Обрак макилері арасында ыңғайлы орналасқан қала, Лозердегі Ішкі Төңкеріс координациясының орталығы болды. Халық өзін қорғау үшін Менде алаңдарын пайдаланды, онда әуе шабуылынан қорғануға арналған бомбобезілгіштер орнатылды. 1970 жылдардан бастап қалада халық саны айтарлықтай өсті. Содан кейін қала Косс-д'Ожға дейін кеңейді. 1980 және 1990 жылдары департаменттің халқы азайып, ал префектурасының халқы өсіп келе жатқаны байқалды. Қала өмірінде мәдениет пен спорттың маңызы артты. 1990 жылдары қала жақын қалалармен әкімшілік байланыстарды орнатты. Осылайша, ол Орийяк және Родез қалаларымен бірге Эстель қалалық желісін құрды. Желінің мақсаты орташа өлшемді қалаларды дамыту үшін тәжірибе алмасу және ресурстарды біріктіру болды. Біраз уақыттан кейін Менде Орталық Массивтің басқа қалаларымен басқа желілер арқылы жақындасты. Мысалы, аймақтың цифрлық дамуына арналған Cyber Massif желісі. Сонымен қатар, 21 ғасырдың басынан бастап Менде Орталық Массивтің ашылу саясатына белсенді қатысуға тырысты. Қала Лот аңғарында орналасқан және 2000 жылдары белгілі бір аумақты қамтыды. Сондай-ақ, департамент сияқты, тұрақты даму жобасына қатысуға ұмтылады, мысалы, когенерациялық электр станциясын салу және жылу желісін құру. Қала экономикасында маңызды рөл атқаратын ағаш өнеркәсібін одан әрі пайдалануға болады. Қаладағы биоэнергияның дамуы қаланың солтүстігінде жел электр станциясының құрылысымен жүзеге асты.

Саясат және әкімшілік

Менде – Лозер департаментінің орталық қаласы: осы ретте ол префектураны және Бас кеңестің бас кеңсесін қабылдайды. Бұл екі институттың ғимараттары қала ішінде шашырап орналасқан. Бас кеңестің барлық қызметтерін біріктіру мақсатындағы Департамент үйінің жобасы қарастырылуда. Әкімшілік аппарат XVIII ғасырдан бері қала әкімдігі ғимаратында орналасқан, бірақ көптеген қызметтер әкімшілік аппараттың филиалына көшірілген.

Қалалық әкімдік

Бұл – бұрынғы консулдық үй, ол 1852 жылға дейін Революция кезеңінде қала әкімдігі ретінде пайдаланылды. Сол күні қала әкімі Бекамель Анжиран алаңында орналасқан Пейдж отбасының сарайын сатып алды. Осыдан бастап қала әкімдігі осы қалалық сарайда (тарихи ескерткіш) орналасқан, бұл алаң Шарль де Голль алаңы болып өзгерген. Дегенмен, қызметтердің бір бөлігі қазір оның қарсаңындағы қосымша ғимаратта орналасқан. Собор сияқты, қала әкімдігінде де 1909 жылдан бері тізімделген Аубсон гобелендері сақталған.

Қоғамдық қатынастар

Менде қаласы Communauté de communes Cœur de Lozère [fr] қауымдастығының құрамына кіреді. Ол 2001 жылдың желтоқсанында Communauté de communes de la Haute Vallée d'Olt деген атпен құрылған, ал 2009 жылы атауы өзгертілді. Халық саны бойынша ең ірі коммуна болғандықтан, оның мэрі Жан Жак Дельмас осы қауымдастықтың алғашқы президенті болды. Осы коммуналар қауымдастығын құру билікті беруге мүмкіндік берді. Осылайша, экономикалық қызмет саласының барлық түрлері мен спорттық нысандар енді коммунаның өзінен гөрі қауымдастықтың жауапкершілігінде. Бірақ, бұл шаралардың ауқымы одан да кең, себебі қалдықтарды өңдеу де қауымдастықтың құзыретіне кіреді. Коммунаның қалдықтарды кәдеге жарату орыны қаланың солтүстігіндегі ZAE du Causse d'Auge аумағында орналасқан. Осыған байланысты, іріктемеусіз жинау да коммуналар қауымдастығының міндеті болып табылады. Бұл коммуналар қауымдастығы Менде қаласы үшін жалғыз қауымдастық емес. "Pays d'Art et d'Histoire de Mende et Lot en Gévaudan" (Менде және Гевадан Лот аймағының өнер және тарихы) тақырыбындағы кең ауқымды жоспар іске асырылды. Бұл қазір "Өнер елі" деп аталатын аймаққа кіретін жиырма екі коммуна. Бұл 1981 жылдан бері "өнер және тарих қаласы" мәртебесіне ие болған Менде қаласының жалғасы болып табылады. Аймақ төрт қауымдастықты қамтиды: Cœur de Lozère, Communauté de communes du Goulet Mont Lozère [fr], Communauté de communes du Valdonnez [fr] және Communauté de communes du Pays de Chanac [fr], ол Chastel Nouvel коммунасына көмек көрсетеді.

Соттар

1307 жылғы пареж шартына дейін Мендоа және Геводан аймақтарындағы сот билігі толығымен епископтарға жүктелген. Аталған шартқа қол қойылғаннан кейін бұл билік патшамен бөлісті. Геводанның әртүрлі барондықтары арасында жалпы пайдалануға берілген жерлерге қатысты билік бөлісті, Менде епископтардың жерінде, ал Марвежоль патшаның жерінде орналасқан, және 1789 жылға дейін осылай жалғасты. Сот ғимараты 1833 және 1835 жылдар аралығында салынды. 1994 жылдың 18 ақпанында ол FLNC ұйымының бомбалау шабуылына ұшырады. Сотқа балалар соты, коммерциялық сот, жалпы сот және жоғары сот кіреді. Сот Ним апелляциялық сотының қарауында [fr]. Қалада бұрыннан бері түрмелер бар. Қазіргі түрме 1891 жылы пайдалануға берілді. Франциядағы алғашқы қауіпсіздік деңгейі жоғары түрмелердің бірі 1949 жылы осы жерге көшірілді. Осы күні түрменің иелігі Мемлекеттік департаменттен өтті. Андре Женовестің 1983 жылы шыққан «Месрин» фильмінде де КХС-ті жою жоспары туралы айтылады. Фильм Жаку Месринды Менде түрмесінен босатуға жасалған әрекеттерді көрсетеді. Бұл аймақ 1975 жылы тұтқындардың іс-қимыл комитеті және Серж Ливрозе сияқтылардың сынына ілеседі. 1989 жылы Мендедегі ұстау орталығы тағы да белгілі болды, ол кезде күзетшілерді ойыншық тапаншамен қорқытып қашқан қылмыскердің қашқаны хабарланды. Менде түрмесінің соңғы танымал тұтқыны, Хосе Бовемен бірге «Жасылдар» қозғалысының белсендісі, Миллаудағы «Макдоналдс» франшизасын жойған іске қатысқаннан кейін қамауға алынды.

Коммунамен байланысты

Урбан V (1310–1370), Папа, Ле-Понт-де-Монвер коммунасында туған, бірақ Гевадан епископтық астанасына тығыз байланысты болған. Жан Антуан Шапталь (1756–1832), Менде маңында, бірақ Бадаро коммунасында дүниеге келген, алайда қаламен берік байланыста болды. Ол химик, кәсіпкер және Наполеон тұсындағы Мемлекеттік кеңесші. Ол шарап сапасын жақсартуға арналған шаптализация процесін (шаптализация) ойлап тапты. Жан Жозеф Мари Эужен де Жерфанион (1796–1864), Сент-Дие епискобы, Мендеде білім алған, оның әкесі Габриэль Жозеф де Жерфанион Лозердің алғашқы префекті болған кезде. Теофил Купье [fr]. Инженер және француз дипломаты. 1869 жылдан 1870 жылға дейін Лозер префекті қызметін атқарды. Пол Думер (1857–1932), Республика Президенті болғанға дейін Мендеде колледж профессоры болды. Кловис Брунель (1884–1971), Амиенде туған, бірақ Мендеде ұзақ жылдар архивші болып жұмыс істеді. Жозеф Джоановичи (1905–1965), Мендеде үй қамауында болды. Александр Гротендик (1928–2014), математик, Филдс медалінің иегері. Бала кезінде Риукрос лагеріне депортацияланды. Жан Луи Огюст Клауль [fr] (1808–1876), дәрігер және ботаник, семинарияда оқып, 1827 жылы сол жерде өнер бакалавры атанды.

1475 жылғы елтаңба

Патша Людовик XI қалаға автономия бергенде, 1469 жылы жаңа елтаңба берді. 1475 жылы патшаға деген алғысын білдіре отырып, оған тәж кигізілген "L" әрпі қосылды.

Қазіргі заманғы елтаңба

Қазіргі герб XVI ғасырдан бастап қолданылып келеді. Бұл қару-жарақ 1697 жылы Францияның Жалпы Елтаңба кітабында тіркелген.