Кіріспе

Колето шайқасы, сондай-ақ Колето сайы шайқасы, Прерия шайқасы және Баталла дель Энцинал дель Пердидо деп те аталады. 1836 жылдың 19-20 наурызында Техас революциясының Голиад науқаны барысында болды. Ақпан айында генерал Хосе де Уреа Мексика армиясының бір бөлігін Мексика Техасының Ыңғайлы жағалауынан Голиадқа қарай бастап кетті, онда полковник Джеймс В. Фаннин басқаратын Техас армиясының ірі жасағы орналасқан еді. Сонымен қатар, Мексика президенті Антонио Лопес де Санта-Анна үлкен күшпен Техас ішкі аймағына кірді, онда 6 наурызда оның әскерлері Аламо шайқасында жеңіске жетті. Аламоның жеңілгенін білген соң, Техас генералы Сэм Хьюстон Фаннинге Голиадтан шегінуге және Викториядағы армияның қалған бөлігімен қосылуға бұйрық берді. 19 наурызда Фаннин өзінің әскерін Голиадтан ақырын шегінуге бастады. Мексикалық әскерлер күні бойы техастықтарды қоршап алды, бірақ Фаннин Колето сайындағы ағаштардың қалың тоғайына жете алмады. Техастықтар даланың ортасында шаршы құрып, өз позицияларын қорғауға тырысты. Мексикалық әскерлер шаршыға қарсы үш рет жеке шабуыл жасады, бірақ техастықтардың позициясын бұзуға қол жеткізе алмады. Түн құлпыра бастағанда, мексикалық мергендер техастықтарды жаралап, өлтірді. Жарақат алғандарға су беруге немесе артиллерияны салқындатуға жеткілікті су болмағандықтан, техастықтар одан әрі шайқасқа төтеп бере алмайтындарын сезінді. 20 наурыз күні таңертең техастықтар қарсыластарына бас иді. Уреа тұтқынға алынған техастықтар үшін артыққылық шарттарды қамтамасыз етуге тырысты. Алайда Санта-Анна Мексика Конгресінен тұтқынға алынған техастық әскерлерін әскери тұтқындар ретінде емес, қарақшылар ретінде қарауға рұқсат алды. Санта-Аннаның бұйрығымен және генерал Хосе де Уреаның кешірім сұрауына қарамастан, лейтенант-полковник Хосе Николас де ла Портилья басшылығымен қырғын өкінішпен жүзеге асырылды.

Өмірбаян

Полковник Джеймс Фаннин 1835 жылдың соңы мен 1836 жылдың басында Форт-Дефианстағы техас әскерлерінің командирі болды. 1836 жылдың ақпанында Аламо қоршауы кезінде ол Аламодағы техас күштеріне көмек көрсету үшін 100 мильдік жорыққа шықты, бірақ жолға нашар дайындықтан және генерал Урреаның мексикалық әскерлері Голиадқа жақындап келе жатқаны туралы хабардан кейін ол кері қайтты. Аламо Санта-Аннаның қолына тигеннен кейін техастар генерал Сэм Хьюстоннан Викторияға шегіну туралы бұйрық алды. Сондықтан Фаннин фортты тастап кетті, бірақ жеткілікті жабдықсыз және асықпай шегінді.

Кіріспе

19 наурызда сағат 09:00-де олар қатты тұман басында Голиадтан шегінуді бастады. Техас күштеріне Сан-Антонио Грейлері, Қызыл Роверлер, Бурр Х. Дюваль басқаратын Мустангтар, Хью Макдональд Фрейзер басқаратын Рефухио ополчениесі, Ира Вестовер басқаратын Техас қатарлы әскерлері және Мобиль Грейлері кірді. Фаннин техастықтарға әртүрлі калибрлі тоғыз ауыр артиллерияны, 1000 мылтықпен бірге алып жүруді бұйырды, бірақ жеткілікті азық-түлік пен су тасымалдануын қамтамасыз етуді ұмытты. Аштық пен шаршаған өгіздер ауыр жабдық салынған арбаларды тартып келе жатты. Уреа техастықтар кеткенін 11:00-ге дейін байқамады. Екі сағаттық алшақтық жойылды, Сан-Антонио өзенін кешіп өтетін техастық арба бұзылып, оқ-дәріні өзеннен шығару қажет болды, содан кейін Фаннин техастықтар Манахуилла сағасынан шамамен бір шақырым өткеннен кейін өгіздерге біраз уақытқа жайылуға рұқсат берді, нәтижесінде шегіну тоқтады. Джон Шеклфорд, Бурр Х. Дюваль және Ира Вестовер Фанниннің өгіздерге жайылуға рұқсат беруіне қарсы шығып, Колето өзенінің орманды алқабына жеткенге дейін шегінуді жалғастыру керек деді. Шеклфорд Фаннин оларға қарсы мексикалық армияның нашар екенін және Уреа олардың соңынан ермейтінін айтқанын мәлімдеді. Фанниннің әскерін қуып жете алу үшін Уреа өзінің артиллериясын және бір бөлігін Голиадта қалдырды. Мексикалық деректерге сәйкес, ол 80 атты және 360 жаяу әскермен қуып жетті. Мексикалық шалғышылар техастықтардың орналасқан жерін анықтап, олардың санын хабарлады, ол Уреаның алдымен ойлағаннан кем екенін түсінді. Соның салдарынан ол 100 сарбазына Ла-Баия бекінісін қорғауға көмектесу үшін Голиадқа қайтуға бұйрық берді. Сондай-ақ ол Голиадта қалдырған артиллериясын өзіне әкелуді және артиллерияны қайтарып жіберген сарбаздарының сүйемелдеуін бұйырды. Ал осы уақытта Альберт К. Хортонның 30 атты әскері алдыңғы күзетшілер болып қызмет етіп, техастық күштің барлық жағын қамтыды. Артынан күзетшілер ұқыпсыздық танытқандықтан, техастықтарға жақындап келе жатқан мексикалық атты әскерін байқамады. Марш қайта басталғаннан кейін көп ұзамай тағы бір техастық арба бұзылып, жүгін басқа арбаға ауыстыру қажет болды, бұл шегінуді тағы да кешіктірді. Біраз уақыттан кейін Фаннин Хортонды көзге көрінетін Колето өзенінің орманды алқабын барлауға жіберді, содан кейін мексикалық атты әскер Фанниннің техастықтарын қуып жете алды. Техастықтар атты әскер жеткен кезде тұрған жерінен 400-500 метр қашықтықтағы биікке көтерілуге тырысқанда, оқ-дәрі арбасы бұзылып қалды.

Шайқас

Техас сарбаздары мексикалықтарға қарсы шаршы құрды. Биік шөпті дала мексикалықтарды көру мүмкіндігін шектеді. Техас сарбаздарында су аз болды. Әрбір техас сарбазы үш-төрт мылтық алды. Шаршы үш қатарлы болды. Алдыңғы қатарда Сан-Антонио сұрлары мен Қызыл Роверлер болды, ал Дювальдің мустангтары мен Фрейзердің Рефухио жасағы артқы қатардың бір бөлігін құрады. Сол қапталды Вестовердің тұрақты әскерлері, ал оң қапталды Мобиль сұрлары қорғады. Шаршының бұрыштарында артиллерия орналастырылды. Фаннин оң қапталдың арт жағында тұрды. Сонымен қатар, Абель Морганның госпиталь вагонның айналасына бірнеше мергендер орналастырылды, оны жылжытқан өгіз мексикалықтардың атысынан өлгеннен кейін жылжыту мүмкін болмады. Содан кейін мексикалық сарбаздар шаршыға шабуыл жасады. Шаршының сол жағы Моралес басқаратын мылтық роталарымен кездесті, ал оң жағы гранадирлер мен Сан-Луис батальонының бір бөлігімен шабуылға ұшырады. Шаршының оң жағына жасалған шабуылға қатысқан мексикалық құрамалар Уреаның жеке бақылауында болды. Хименес батальоны полковник Мариано Салас басшылығымен алдыңғы қатарда шайқасты, ал полковник Габриэль Нунестің кавалериясы шаршының артқы жағына шабуыл жасауға бұйрық алды. Күн батқанда, мексикалық оқ-дәрісінің жетіспеуіне байланысты Уреа мексикалықтарға шаршыға қарсы ірі шабуылдарды тоқтатуға бұйрық берді, 19 наурыздағы шайқас аяқталды. Мексикалықтар шаршыға үш рет шабуыл жасады. Штықтарын, көптеген мылтықтарын және тоғыз зеңбіректерді тиімді пайдаланып, техастықтар мексикалықтардың шаршыны бұзуына жол бермеді. Үш шабуылға қарсы шаршыны ұстап тұрған техастықтардың қаһармандығына Уреа таң қалды, сондай-ақ техастықтардың қару-жарағына да таң қалды. Техас тұрғыны доктор Джозеф Барнард күн батқанға дейін жеті техастың қаза болғанын жазды. Сонымен қатар ол Фанниннің ішінде барлығы алпыс техастың жарақат алғанын жазды. Алпыстың қырығы бірнеше рет жарақаттанды. Күн батқаннан кейін Уреа мексикалық мергендерге шаршының айналасындағы биік шөпке орналасып, техастықтарға оқ атуды бұйырды. Техастық мергендер мексикалық мергендердің қауіпін жоймай, мексикалық мылтықтардың жарығынан атып, техастықтардың көптеген құрбандарын тудырды. 19 наурыздағы шайқастың нәтижесінде техастықтар кем дегенде он адам қаза тауып, алпыс адам жарақат алды, ал мексикалықтар көптеген құрбандықтарға ұшырады. 19 наурыздағы шайқас техас сарбаздарының рухын жоймады. Олар Хортонның Гуадалупа Викториядан Фаннинге техастық күштерді жеткізуге сәттілік әкелетініне үміттенді. Алайда Хортон мексикалық қорғанысын бұза алмады. Күн бойы шайқас кезінде Рефухио шайқасынан кейін Гуадалупа Викторияға қайтып келе жатқан техас сарбаздары Фаннинге жеткілікті жақын болды, олар атыс дауысын естіді. Алайда олар шаршап, аш болғандықтан шаршыға келмеді. Уреа шаршыдағы техастықтардың қашып кетуіне жол бермеу үшін шаршының айналасына мексикалық әскерлердің үш жасағын орналастырды, ал түнде техастықтарды сақтандыру үшін мексикалықтар жалған керней үнін шығарды. Техастықтардың судың жетіспеуі және шаршыда от жағу мүмкін болмауы жараланған техастықтарды емдеуге мүмкіндік бермеді. Жараланғандардың ауыртпалығы түнде техас сарбаздарының рухын төмендетті. Түндегі нашар ауа райы сарбаздардың рухын одан әрі төмендетті. Судың жетіспеуі сонымен қатар артиллерияны келесі күні тиімді пайдалануға мүмкіндік бермеді, өйткені су зеңбіректерді салқындату және тазалау үшін қажет болды. 19 наурыздағы шайқас көптеген техастық артиллеристердің жарақаттануына әкелді, сондай-ақ зеңбіректерге оқ-дәрі аз болды. Осы факторлардың барлығы Фанниннің және басқа офицерлердің түнде тағы бір күн шайқасқа шыдай алмайтынына көз жеткізді. Техастықтардың түннің астында, Уреадан күш алудан бұрын, қорғанысы бар позицияға қашу идеясы қабылданбады, өйткені қашып кетуге тым жарақат алғандар, соның ішінде жараланбаған техастықтардың достары мен туыстары тастап кетілмеуі керек деп шешілді. Сондықтан техастықтар келесі күні өздерінің қазіргі позициясынан қорғануға тырысуы керек деп шешілді. Нәтижесінде түнде техастықтар окоп қазып, арбалар мен өлі жануарлардан баррикадалар жасады. Осы арада Уреа Голиадтан оқ-дәрі, жаңа әскерлер және екі-үш зеңбірек алды. Ол мексикалық артиллериясын техастық шаршысын көріп тұратын төбелерге орналастырды. 20 наурызда сағат 06:15-те мексикалықтар шайқасқа дайындалды. Мексикалық артиллериясы бір-екі оқ атқаннан кейін Фаннин және оның офицерлері техастықтардың тағы бір күн шайқасқа шыдай алмайтынына келген қорытындыларын қайталады және капитуляциялаудың артықшылықтарын іздеуге шешім қабылдады. Олар капитуляциялау шарттарын жазды, онда техастық жарақат алғандар емделеді, соғыс тұтқындары ретінде оларға барлық қорғау шаралары беріледі және АҚШ-қа қайтаруға рұхсат етіледі. Алайда Санта Анна бұрын техастықтардың барлығын шартсыз капитуляциялауға рұхсат етілгенін мәлімдеген. Нәтижесінде Уреа Санта Аннаның техастықтар ұсынған капитуляциялау шарттарын орындайтынына кепілдік бере алмады. Ол техастықтар ұсынған капитуляциялау шарттары бойынша Санта Аннамен сөйлесетінін мәлімдеді. Капитуляциялау құжатын Бенджамин К. Уоллес, Джозеф М. Чэдвик және Фаннин қол қойды. Қол қойылғаннан кейін Колето шайқасы аяқталды.

Салдары

Техастың жүре алатын азаматтары мексикалық күзетпен Голиадқа жіберілді. Жүре алмайтын техастықтар Голиадқа шамамен 23 наурызға дейін жеткізілді. Осы уақыт ішінде мексикалық дәрігерлерге жараланған мексикалықтарды техастықтардан бұрын емдеуге бұйрық берілді. Фаннин 22 наурызда Голиадқа келді. Ал Уреа Гваделупа Викторияға көшті, ол жерден Санта-Аннаға техастық тұтқындарға мейірімділікпен қарауды ұсынатын хат жазды. Бірақ Санта-Анна Уреаның ұсынысын қабылдамай, Голиадтағы мексикалық командир Хосе Николас де ла Портиллаға техастық тұтқындарды атып тастауды бұйырды. 1836 жылғы 27 наурызда, құрма жексенбісі күні, Фаннин мен тағы 425-445 техастық тұтқын мексикалық әскерлері тарапынан атылып өлтірді. Бұл оқиға Голиад қырғыны деп танылды. Колето шайқасының маңыздылығы сол еді, шайқасқа қатысқан техастық әскерлер, жеткілікті дайындықтан өтпегеніне қарамастан, қарсылас мексикалық әскерлеріне қарсы тұрып, командирлерінің бұйрықтарын орындады. Шайқастың басты себебі Фанниннің жеңіске жету үшін тиексіз шешім қабылдамауы және қарсыласының күшін дұрыс бағаламауы болды. Сондай-ақ, Фанниннің басқа техастық күштермен әрекеттерін үйлестіруге құлшынбауы да байқалды, бұл көптеген техастық командирлерге тән еді.