Кіріспе
Фредерик Вертамның 1954 жылғы кітабы – неміс туған американдық психиатр Фредерик Вертамның 1954 жылы жарық көрген «Бәласыздардың азғырылуы» кітабы. Ол комикс кітаптарының жағымсыз халықтық әдебиет түрі және жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтың маңызды себебі екені туралы ескерткен. АҚШ-та бұл кітап сол кезде үлкен мәнге ие болды, американдық ата-аналардың арасында үлкен алаңдаушылық туғызып, оларды цензура науқанына бастады және шағын бестселлерге айналды. Осымен қатар, АҚШ Конгресі комикс индустриясына қатысты тергеу жүргізді. «Бәласыздардың азғырылуы» кітабы жарық көргеннен кейін, баспагерлер өздерінің туындыларын цензуралау мақсатында Comics Code Authority ұйымын құрды. Кітап жарық көргеннен бергі ондаған жылдар ішінде Вертамның зерттеулері ғалымдар тарапынан күмәндануға түсті.
Seduction of the Innocent is a book by German born American psychiatrist Fredric Wertham, published in 1954, that warned that comic books were a negative form of popular literature and a serious cause of juvenile delinquency. The book was taken seriously at the time in the United States, and was a minor bestseller that created alarm in American parents and galvanized them to campaign for censorship. At the same time, a U. S. Congressional inquiry was launched into the comic book industry. Subsequent to the publication of Seduction of the Innocent, the Comics Code Authority was voluntarily established by publishers to self censor their titles. In the decades since the book's publication, Wertham's research has been disputed by scholars.
Жалпы түсінік және дәлелдер
"Айыпсыздарды азғыру" комикстерде зорлық-зомбылық, сексуалдық мазмұн, есірткі қолдану және басқа да ересектерге арналған суреттердің ашық немесе жасырын бейнеленуін көрсетті – Вертам бұл терминді сол кездегі танымал бандиттік/кісі өлтіру комикстерін ғана емес, супергеройлар мен қорқыныш комикстерін сипаттау үшін де қолданды. Кітапта осы материалды оқу балалардың ұқсас мінез-құлық танытуына ықпал ететіні айтылды. Комикстер, әсіресе EC комикстерінің қылмыс/қорқыныш жанрларын дамытуы, қорқынышты суреттерге толы болды; Вертам оларды кеңінен келтіріп, "көзге келген жарақат" сияқты жиі кездесетін аурулы тақырыптарды көрсетті. Оның көптеген басқа да болжамдары, әсіресе жасырын сексуалдық мазмұнға қатысты (мысалы, суреттерде жасырылған әйелдердің жалаңаш суреттері немесе Бэтмен мен Робиннің гомосексуал серіктестер ретінде бейнеленуі) комикс индустриясы тарапынан сындарға ұшырады. Вертамның "Ғажайып әйел" құлдыққа байланысты жасырын мағынасы бар деген пікірінің негізі бар еді, өйткені оның авторы Уильям Мултон Марстон оны мойындаған; алайда Вертам "Ғажайып әйелдің" күші мен тәуелсіздігі оны лесбиянкаға айналдырады деп мәлімдеді. Сол кезде гомосексуализм әлі де психикалық ауру ретінде қарастырылатын. Вертам сондай-ақ Суперменнің американдық емес және фашистік екенін айтты. Вертам комикс кітаптарын шығару және сатудың коммерциялық ортасын сынады, зорлық-зомбылық көріністерімен бірге жарнамаланатын пневматикалық мылтықтар мен пышақтарға қарсы болды. Вертам қорқыныш комикстерін сатуға құштар емес, бірақ дистрибьюторлардың стандартты өнім саясатымен мәжбүр болған сатушыларға көңіл бөлді. "Айыпсыздарды азғыру" дәлел ретінде комикс панельдерімен суреттелді, әрқайсысы Вертамның түсіндірмелерімен бірге келді. Алғашқы басылымда комикс баспагерлерінің тізімі бар кітаптардың библиографиясы болды, бірақ сот процестерінен қорқып, баспагер барлық даналардан библиография бетін жыртуға мәжбүр болды, сондықтан толық библиографиясы бар даналар сирек кездеседі. "Айыпсыздарды азғырудың" алғашқы толық басылымдарын кітап және комикс коллекционерлері іздеп алады. 1948 жылдан бастап Вертам комикстерді оқудың жастарға тигізетін зиянды әсері туралы көп жазды және сөйледі. Осылайша, "Айыпсыздарды азғыру" комикске қатысты пікірлерінің толыққанды көрінісі болып табылады және жаңа материалдың орнына кеңейтілген мысалдар мен аргументтерді ұсынады. Вертамның алаңдаушылығы тек комикстердің ұлдарға тигізетін әсерімен шектелмеді: ол әйелдердің пропорциясы бұрмаланған кейіпкерлерінің қыз оқырмандарға тигізетін әсеріне де алаңдады. Жазушы А. Дэвид Льюис Вертамның Бэтмен мен Робиннің гомосексуалды мәтініне қатысты алаңдаушылығы гомосексуализмнің моральдық емес, осы контексттегі отбасы бейнесіне бағытталғанын айтады. Уилл Брукер "Бэтменнің бетпердесіз: мәдени иконаны талдау" еңбегінде Вертамның Бэтмен мен Робинді гомосексуалды жұп ретінде оқығаны оның өзінің ойлап тапқан нәрсесі емес, онымен сұхбаттасқан гомосексуалдар ұсынғанын жазады.
Ықпал
"Бәласыздарды азғыру" сенатор Эстес Кефоувердің назарын аударды. Кефоувер мафияны қуғынмен айналысатын адам ретінде танымал болды, және мафияның комикстер мен журналдарды таратумен тығыз байланысы бар екені мәлім болды. Ол Вертамның мақсатын индустриядағы ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресте пайдаланатын құрал ретінде қарастырды. Вертам өз хабарын тиімдірек тарату үшін Сенаттың Жасөспірімдердің қылмыстық әрекеттері жөніндегі кіші комитетінің алдында сөйледі. Комитет алдындағы куәлігінде ол комикс индустриясын Адольф Гитлермен теңестірді. Отырыс теледидардан көрсетілді, ол осы кезде жаңа, кең таралған бұқаралық ақпарат құралына айналып үлгерген еді, және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары осы жағдайға қосылды. Бұл жаңалық "Нью-Йорк Таймс" газетінің бірінші бетінде жарияланды. Үкімет тыңдаудан кейін қосымша шаралар қабылдамаса да, және Кефоувер президенттікке кандидат ретінде сайланғаннан кейін комикстерге деген қызығушылығын жоғалтса да, қоғамдық зиян келтірілген еді. Отырыс сәуір айында өтті, ал сол жазда 15 баспагер банкротқа ұшырады. EC Comics баспасында "Mad" журналы ғана сақталып қалды. Комитет келесі куәгер, EC Comics баспасының иесі Уильям Гейнстің жағдайына қатысты Вертам сипаттаған зорлық-зомбылық көріністеріне баса назар аударды. Сол кезде Вертам 1954 жылдың жазында адамдарды қатыгездікпен қорлап, екі адамды өлтірген жастар тобының ісінде – Бруклиндегі "Трилл-Киллерлер" ісінде соттың тағайындаған психиатры болды. Вертам топ жетекшісінің мінез-құлқының себебі комикстер, әсіресе порнографиялық комикстер екенін мәлімдеді. Бұл жағдай комикстерге қарсы халықтың наразылығын одан әрі күшейтті. Вертам сотта дәлел ретінде пайдаланған "Түнгі қорқыныш" атты жасырын фетиш сериясына Нью-Йорк штаты тарапынан тыйым салынды: бұл комикске қатысты іс соңында Жоғарғы Сотқа жеткізілді, ол 1957 жылы тыйым салуды қолдады. Сенаттың Жасөспірімдердің қылмыстық әрекеттері жөніндегі кіші комитетінің соңғы есебі комикстерді қылмысқа кінәлі деп танымаса да, комикс индустриясына өз мазмұнын өз еркімен жұмсартуды ұсынды. Содан кейін баспагерлер Comics Code Authority атты өзін-өзі цензуралайтын ұйымды құрды.
Сын
Кэрол Л. Тиллидің 2012 жылғы зерттеуіне сәйкес, Вертем «Бескүнә адамды азғыру» кітабындағы тұжырымдамаларын қолдау үшін «дәлелдерді манипуляциялап, жоғары бағалап, келісімге келмей, тіпті жасап шығарған». Ол ғылыми зерттеулерге лайық стандарттарды сақтамай, комикстер мәдени сәтсіздікке ұшырады деген аргументі үшін күмәнді дәлелдерді пайдаланды. Вертам Нью-Йорк қаласынан, бұрын мінез-құлқында бұзылыстары болған қиын жағдайдағы жасөспірімдерді негізгі сынақ тобы ретінде пайдаланды. Мысалы, ол Лафарг клиникасындағы балаларды комикстердің жастарға зиян келтіретінін көрсету үшін пайдаланды, бірақ клиника қызметкерінің есебуі бойынша, он алты жасқа дейінгі балалардың жетпіс пайызында мінез-құлқындағы проблемаларға диагноз қойылған. Ол сондай-ақ Беллвью ауруханасы орталығында, Кингс округінің ауруханасы орталығында немесе Квинс жалпы ауруханасында жатқан, ауыр психикалық аурулары бар балаларды да пайдаланды. Вертамның қатысушыларынан алынған мәлімдемелер кейде бұрмаланып, біріктіріліп немесе олардың мағынасын өзгертетіндей етіп үзінділер түрінде берілді. Маңызды жеке тәжірибелер кейде айтылмады. Мысалы, Бэтмен комикстері Бэтмен мен оның серігі Робин арасындағы қарым-қатынастың нәтижесінде гомосексуализмді қолдайды деген пікірін қорғағанда, Вертам екі қатысушының мәлімдемелерін біріктірді және олардың бұрынғы жылдардан бері гомосексуалистік қарым-қатынаста болғандарын жасырды. Ол оқырмандарға қатысушының жақында зорлыққа ұшырағанын хабарламады. Қатысушылар басқа комикстерді артық көретінін немесе олардың маңыздырақ екенін нақты айтса да, Вертам олардың Бэтменді оқуына көбірек мән берді. Вертам сондай-ақ әріптестерінен естіген оқиғаларды тікелей куәгерлік ретінде ұсынды. Оның комикстердің мазмұнына берген сипаттамалары кейде асыра сипаттау немесе маңызды мәліметтерді жасыру арқылы жаңылыстыратын болды. Ол «Капитан Марвел» комиксінің бір санында «басы жоқ адам» туралы айтты, бірақ комиксте Капитан Марвелдің беті ғана көрінбейтін еді, ал оның басы емес, көрінбейтінлік зеримен шашырылған. Ол 13 жасар қыздың комиксте ұрлық жасағаны туралы хабарламасын «кейде» дегеннен «жиі» дегенге өзгертті. Ол Көк кеміргішті Кафкалық кошмармен салыстырды, бірақ Көк кеміргіштің жәндік емес, адам екенін атап көрсетпеді.
Басқа елдерде
АҚШ комикс индустриясы өзі Комикс кодексі авторитеті арқылы өзін-өзі цензуралауды енгізсе, Франция Америка комикстерінің азаттықтан кейінгі толқынына жауап ретінде 16 шілде 1949 жылғы «Жастарға арналған басылымдар туралы» заңды (Loi du 16 juillet 1949 sur les publications destinées à la jeunesse) қабылдады. 1969 жылы бұл заң Marvel Comics әңгімелерінің аудармаларын ұсынған «Fantask» комикс журналына тыйым салу үшін қолданылды – ол жеті нөмірден кейін жабылды. Заңның орындалуын қадағалаған мемлекеттік орган, әсіресе 1950-жылдары және 1960-жылдардың бірінші жартысында, Балалар мен жасөспірімдерге арналған басылымдарды қадағалау және бақылау комитеті (Commission de surveillance et de contrôle des publications destinées à l'enfance et à l'adolescence) деп аталды. 1968 жылғы мамырдағы әлеуметтік дүрбелеңнен кейін Франциядағы көрнекті комикс суретшілері, соның ішінде Жан Жиро, «Pilote» комикс журналының редакциясында көтеріліс ұйымдастырып, бас редактор Рене Госсиньниден шығармашылық еркіндік талап етті және оны ақырында алды. 1954 жылдан бастап Батыс Германияда «Жастарға зиянды БАҚ-тар бойынша федералды департамент» (Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien) жұмыс істеді, ол неміс жастары үшін зиянды деп саналатын комикстер сияқты басылымдарды іріктеуге бағытталған мемлекеттік мекеме болды. Бұл департамент 1953 жылғы 9 маусымда қабылданған «Жастарға зиянды жазбалар тарату туралы» заңға байланысты құрылды, ол сөз бостандығын реттейтін неміс конституциясының 5-бабындағы «жасөспірімдерді қорғау ережелерінен» туындады. 1955 жылы неміс комикс индустриясы «Комикстерге қатысты ерікті өзін-өзі бақылау» (Freiwillige Selbstkontrolle für Serienbilder) жүйесін енгізді. Голландияның білім министрі Тео Рюттен, Католик халық партиясынан, 1948 жылғы 25 қазанда «Het Parool» газетінде білім беру мекемелері мен жергілікті билік органдарына тікелей үндеу жолдап, комикстерге тыйым салуды жақтады. Ол былай деді: «Бұл кітапшалар, суреттермен бірге мәтінмен ұсынылған, көбінесе сенсациялық сипатқа ие және ешқандай құндылығы жоқ. Бұл романдарды басып шығарушыларға, жариялаушыларға немесе таратушыларға қарсы шара қолдану мүмкін емес, сондай-ақ оларға қағаз ұсынбау арқылы да ештеңеге қол жеткізуге болмайды, себебі қажетті қағаз еркін нарықта қолжетімді». Бірақ Toonder студиясының бірнеше «салауатты» комикстеріне, соның ішінде әдеби комикс «Том Пос» ерекшелік жасалды.
Мұра
Комикс баспасы Dynamite Entertainment (The Lone Ranger, The Shadow, Conan) 2015 жылдан бастап қылмыс комикстерінің сериясы үшін осы атауды пайдаланды. Макс Аллан Коллинздің қылмысты романы «Айыпсыздардың азғырылуы» (2013 жылдың маусымы), оның Джек және Мэгги Старр сериясындағы үшінші кітабы, Фредерик Вертамның комикске қарсы күресінің көркемделінген нұсқасы негізінде құрылған детективтік оқиға.