Ақыл-естің мифы: Жеке мінез-құлқының теориясы негіздері

Кіріспе

1961 жылы Томас Сзацтың кітабы "Психикалық ауру туралы миф: жеке тәртіп теориясының негіздері" – психиатр Томас Сзацтың 1961 жылы жазған кітабы. Кітапта автор психиатрияны сынап, психикалық ауру ұғымына қарсы тұрады. Бұл кітап көп талқыланды және классикаға айналды, сонымен қатар "психикалық науқас" деген белгіні психиатрлар ауруға шалдыққан емес, "өмірге бейімделе алмаған" адамдарға қарсы қолданады деген пікірді қалыптастырды.

Өмірбаян

Сзац шамамен 1950 жылы «Психикалық ауру мифі» деген кітапты жазуға қызығушылық танытты, психиатр ретінде бекінгеннен кейін психикалық ауру тұжырымдамасының бұлыңғыр және қанағаттандырмайтындығына көз жеткізді. 1954 жылы ол кітапты жазуға кірісті, толық уақытты психиатриялық практиканың жүгінен босатылып, әскери-теңіз күштеріне қабылдану арқылы. Кейін, 1950 жылдары, кітап қолжазбасы алғашқы баспагерден қабылданбады. Сзац осы қолжазбаны «Харпер мен Бразерс» компаниясының медицина бөлімінің директоры Пол Хойберге жіберді, ол оның жариялануын ұйымдастырды.

Қорытынды

Сзас психологиялық проблемаларды ауру немесе сырқат деп жіктеудің қажеттілігі жоқ екенін, ал «психикалық ауру» туралы сөздердің логикалық немесе түсінік қатесін қамтитынын айтады. Сзас психикалық ауру тұжырымының ғана емес, зиянды салдары бар екенін де санайды: адамның жеке жауапкершілікті мойындауы тиіс этикалық немесе құқықтық бұзушылық жағдайларын қараудың орнына, бұзушыларды «емдеуге» тырысады, мысалы, оларға тыныштандыратын дәрілер беру арқылы. Жан Мартин Шарко мен истерияны талқылағанда, Сзас истерияның эмоционалдық проблема екенін және Шарконың науқастарының іс жүзінде ауырмағанын айтады. Кітап «Американдық психиатрия журналы», «Жүйке және психикалық аурулар журналы», «Психосоматикалық медицина», «Жалпы психиатрия мұрағаты», «Клиниктік психология шолуы» және «Психологиялар» журналдарында мақалаланды. Психиатрия үшін қиын кезеңде, Фрейдтік теориялардың ықпалы төмендеп, сала медициналық бағытқа және эмпирикалық негізге ұмтылған кезде жарық көрген бұл кітап психикалық науқастардың жақтастары мен психиатрияға қарсы белсенділерге зиятектуальдық негіз берді. Кітап психикалық денсаулық салаларында кеңінен танылды және қазіргі психиатрияға күмәнданатындар тарапынан жақсы қабылданып, бірақ Сзасты көптеген дәрігерлермен қақтығысқа түсірді. «Психикалық ауру туралы миф» жарық көргеннен кейін көп ұзамай Нью-Йорк штатының Психикалық гигиена департаментінің комиссары кітапқа сілтеме жасай отырып, Сзастың психикалық ауру тұжырымын қабылдамауы себепті университеттегі лауазымынан босатылуын талап еткен хат жолдады. Психиатр Дэвид Купер «Психикалық ауру туралы миф» кітабы, Р.Д.Лейнгтің «Бөлінген өзім» (1960) кітабы сияқты, психиатрияға қарсы қозғалыстың дамуына серпін бергенін жазды, бірақ екі кітаптың да өзі антипсихиатриялық еңбек емес екенін атап өтті. Ол Сзастың жұмысын «психиатриялық диагностикалық белгілеудің жалпы құпиясын ашушы, мұқият құжатталған» деп сипаттады. Социалистік автор Питер Седжвик 1982 жылы жазған хатында «Психикалық ауру туралы миф» кітабында Сзастың «әлеуметтік өзара әрекеттесудің ойын моделін» ұсынғанын, ол «көңілді және көреген» болғанымен, «жақындағы әлеуметтік психологиялық теориялар стандарты бойынша ерекше сирек немесе ерекше таңғажайып емес» екенін айтты. Седжвик Сзастың психикалық ауру тұжырымын қабылдамауының дұрыстығына қарамастан, оның көптеген байқаулары құнды екенін және психотерапевтер оларды оңай қабылдай алатынын мәлімдеді. Ол психикалық ауруды тағайындау жеке жауапкершілікті төмендетуі мүмкін дегенмен, бұл тұжырымдаманың өзіне қарсылық білдірмейтінін атап өтті. Философ Майкл Руз Сзасты психикалық аурудың миф екендігі туралы тезистің ең ықпалды жақтаушысы деп атады. Алайда, ол Сзасқа симпатиямен қараса да, оның жағдайын шамадан тыс деп санады. Руз Сзастың аргументтерін бірнеше негізде сынға алды, ауру және сырқат түсініктері бастапқыда тек физиологиялық салаға қолданылғанымен, оларды санаға дұрыс қолдануға болатынын және мұндайда ешқандай логикалық абсурд жоқ екенін мәлімдеді. Кеннет Льюес «Психиатрия мен психоанализ институттарын сынға алудың» ең көрнекті мысалы болып табылады деп жазды. Ол бұл жұмысты Мишель Фуконың «Ақылсыздық және өркениет» (1961) еңбегіне қарағанда аз терең деп қараса да, «1960 жылдардағы жалпы құндылықтардың құлдырауы» аясында туындағанын айтты. Психиатр Питер Бреггин «Психикалық ауру туралы миф» кітабын маңызды еңбек деп атады. Адвокат Линда Хиршман психиатрлардың көпшілігі Сзастың «Психикалық ауру туралы миф» кітабында жазылған көзқарасын қабылдамағанын, бірақ кітап олардың диагностикалық және емдеулік талаптарын қайта қарастыруға көмектескенін мәлімдеді. Тарихшы Лилиан Фаддерман бұл кітапты 1960 жылдары жарияланған психиатрияға жасалған ең маңызды шабуыл деп атады, сондай-ақ «Сзастың түсініктері мен сын-пікірлері гомофильдік қозғалыс үшін баға жетпес құндылыққа ие болатынын» қосты.

Szasz argues that it does not make sense to classify psychological problems as diseases or illnesses, and that speaking of "mental illness" involves a logical or conceptual error. Szasz believes that the concept of mental illness is not only logically absurd but has harmful consequences: instead of treating cases of ethical or legal deviation as occasions when a person should be taught personal responsibility, attempts are made to "cure" the deviants, for example by giving them tranquilizers. Discussing Jean Martin Charcot and hysteria, Szasz argues that hysteria is an emotional problem and that Charcot's patients were not really ill. The book was reviewed in the American Journal of Psychiatry, Journal of Nervous and Mental Disease, Psychosomatic Medicine, Archives of General Psychiatry, Clinical Psychology Review, and Psychologies. Published at a vulnerable moment for psychiatry, when Freudian theorizing was just beginning to fall out of favor and the field was trying to become more medically oriented and empirically based, the book provided an intellectual foundation for mental patient advocates and anti psychiatry activists. It became well known in the mental health professions and was favorably received by those skeptical of modern psychiatry, but placed Szasz in conflict with many doctors. Soon after The Myth of Mental Illness was published, the Commissioner of the New York State Department of Mental Hygiene demanded, in a letter citing the book, that Szasz be dismissed from his university position because he did not accept the concept of mental illness. The psychiatrist David Cooper wrote that The Myth of Mental Illness, like the psychiatrist R. D. Laing's The Divided Self (1960), proved stimulating in the development of anti psychiatry, though he noted that neither book is itself an anti psychiatric work. He described Szasz's work as "a decisive, carefully documented demystification of psychiatric diagnostic labelling in general." Socialist author Peter Sedgwick, writing in 1982, commented that in The Myth of Mental Illness, Szasz expounded a "game playing model of social interaction" which is "zestful and insightful" but "neither particularly uncommon nor particularly iconoclastic by the standards of recent social psychological theorising." Sedgwick argued that many of Szasz's observations are valuable regardless of the validity of Szasz's rejection of the concept of mental illness, and could easily be accepted by psychotherapists. Although agreeing with Szasz that the assignation of mental illness could undermine individual responsibility, he noted that this did not constitute an objection to the concept itself. The philosopher Michael Ruse called Szasz the most forceful proponent of the thesis that mental illness is a myth. However, while sympathetic to Szasz, he considered his case over stated. Ruse criticized Szasz's arguments on several grounds, maintaining that while the concepts of disease and illness were originally applied only to the physiological realm, they can properly be extended to the mind, and there is no logical absurdity involved in doing so. Kenneth Lewes wrote that The Myth of Mental Illness is the most notable example of the "critique of the institutions of psychiatry and psychoanalysis" that occurred as part of the "general upheaval of values in the 1960s", though he saw the work as less profound than Michel Foucault's Madness and Civilization (1961). The psychiatrist Peter Breggin called The Myth of Mental Illness a seminal work. The lawyer Linda Hirshman wrote that while few psychiatrists adopted the views Szasz expounded in The Myth of Mental Illness, the book helped to encourage a revision of their diagnostic and therapeutic claims. The historian Lillian Faderman called the book the most notable attack on psychiatry published in the 1960s, adding that "Szasz's insights and critiques would prove invaluable to the homophile movement."