Кіріспе

Саламис (Σαλαμίς; Σαλαμίνα; Salamis) – Кипр аралының шығыс жағалауында, Педиос өзенінің құйылатын жерінде, қазіргі Фамагуста қаласынан солтүстікке қарай 6 шақырым жерде орналасқан ежелгі грек қала-мемлекеті және археологиялық орын. Дәстүр бойынша, Саламис қаласын грек аралы Саламистың патшасы Теламонның ұлы Тевкер қалаған. Ол Трой соғысынан кейін ағасы Аякс үшін кек алуға келмейтін болғандықтан туған жеріне қайта алмаған.

Ерте тарих

Ең ерте археологиялық табылған орындар б.з.д. XI ғасырға (Кейінгі қола дәуірі III) дейін жетеді. Кипрдің мыс кендері аралды ең алғашқы сауда желілерінің маңызды торабына айналдырды, ал Кипр грек қараңғы ғасырларының соңында грек материгінің шығыстық мәдени ерекшеліктерінің көзі болды, бұл туралы 1992 жылы Уолтер Буркерт болжады. Қанаандықтардың ыдыстарында балалардың жерленгені финикиялықтардың болғандығын көрсетеді. Осы кезеңге жататын порт пен зират қазылған. Ассирия жазуларында қала Иаднана (Кипр) патшалықтарының бірі ретінде айтылады. 877 ж.б.д., ассириялық әскер алғаш рет Жерорта теңізінің жағалауына жетті. 708 ж.б.д., Кипр қалаларының патшалары Ассирияның Саргон II-іне (Буркерт) құрмет көрсетті. Алғашқы монеталар б.з.д. VI ғасырда, парсы үлгілері бойынша соғылды. Кипр осы кезде ассириялықтардың бақылауында болды, бірақ аралдың қалалары ассириялық патшаға салық төлегенде салыстырмалы түрде тәуелсіздікке ие болды. Бұл түрлі қалалардың патшаларына байлық пен билік жинақтауға мүмкіндік берді. Саламистің «патшалар қабірлерінде» сақталатын кейбір жерлеу салты Гомер дәстүрлерімен тікелей байланысты, мысалы, өлгендер құрметіне жылқы шалу және зәйтүн майына толы ыдыстарды ұсыну. Кейбір ғалымдар бұл құбылысты Кипрдегі Гомер эпостарының ықпалының нәтижесі деп түсіндіреді. Қабірдегі заттардың көп бөлігі Левант және Египеттен әкелінген. Аңыз бойынша, Саламистің негізін қалаушы – Теламонның ұлы Тейкер, Троя соғысынан кейін ағасы Аякстың өліміне кек қайтара алмағандықтан үйіне орала алмады. Алайда, бұл аймақта микендіктердің (Энкомиде) келгеніне дейін адамдар тұрғандығына қатысты бірнеше дәлелдер бар және Энгкоми теңізден оқшауланған кезде Саламис қаласы оның орнына дамыды. Негіз мифін тікелей қолдайтын дәлелдер аз.

Грек дәуірінде

Біздің заманымыздан бұрын 11 ғасырда қала порттың төңірегіндегі біршама кішкентай аумақпен шектелген, бірақ көп ұзамай батысқа қарай кеңейіп, қазіргі таңда орманмен жабылған аймақты қамтыды. Саламис қорымы орманның батыс шекарасынан бастап, батысқа қарай Санкт-Барнаба монастырына дейін, солтүстікке қарай Аиос Сергиос ауылының шетіне және оңтүстікке қарай Энкоми ауылының шетіне дейін кең аумақты құрайды. Онда б.з.б. 9 ғасырдан ерте христиан дәуіріне дейінгі қабірлер кездеседі. Ең ерте қабірлер орман ішінде, алғашқы қаланың шекарасына жақын жерде орналасқан. Саламис б.з.б. 8 және 7 ғасырларда Таяу Шығыспен тікелей байланыс орнатқанмен, Эгей теңізімен де байланыста болды. Бір патша қабірінде көптеген грек геометриялық керамикасы табылды, бұл Саламис патшалық отбасына үйленген грек ханшайымының құдайы деп түсіндіріледі. Қарапайым азаматтардың қабірлерінде де грек керамикасы табылған. Осы кезде гректер Кіші Азия мен Сирияда колониялар құрып, шығысқа қарай кеңейіп жатқан; Саламис орталық станция қызметін атқарған болуы керек, тіпті кипрліктер гректердің бұл жобасына көмектескен деген болжам бар.

Парсы билігіне қарсылық

450 жылы Саламис Афина мен парсылар арасындағы бірдей уақытта болған құрлықтағы және теңіздегі шайқас орны болды. (Бұл гректер мен парсылар арасындағы б.з.д. 480 жылғы Саламис шайқасымен шатастырылмауы керек, ол Аттикадағы Саламисте болған.) Саламистің ерте Архаикалық және Классикалық кезеңдердегі тарихы грек тарихшысы Геродоттың әңгімелерінде және грек шешені Исократтың көп кешіккен сөздерінде көрінеді. Кейін Саламис Артаксеркс III тарапынан қоршауға алынып, басып алынды. I Евгарос патшаның билігінде (б.з.д. 411-374 жж.) грек мәдениеті мен өнері қалада гүлденді және археологтың қазылымы осы кезеңнің қоғамдық ғимараттарын ашқанда қызықты болар еді. Саламистегі Классикалық кезеңнің аяқталуын көрсететін ескерткіш – б.з.д. 311 жылы қаза тапқан Саламистің соңғы патшаларының бірі Никокреонның кенотафын жабатын тумулус. Оның монументалды платформасынан бірнеше саз бас табылды, олардың кейбіреулері портреттер, мүмкін патша отбасының мүшелері, олар өлгеннен кейін құрметпен еске алынған. Археолог Маргарита Йон былай деп мәлімдейді: "Әдеби мәтіндер мен жазулар көрсеткендей, Классикалық кезеңде Китион [қазіргі Ларнака] көршілес Саламиспен бірге басты жергілікті биліктердің бірі болған".

Ұлы Ескендір және Рим империясы

Ұлы Ескендір Персия империясын жаулап алғаннан кейін, Кипр аралын Мысыр патшасы Птолемей I биледі. Ол Птолемейдің арал әкімшісі болған Никокреонды 311 жылы өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті, өйткені оған енді сенімсіздік білдірді. Оның орнына бірінші Птолемейдің інісі Менелай патша болды. Никокреон Енкомиге жақын үлкен обалардың бірінде жерленген деп есептеледі. Саламис губернатордың резиденциясы болып қалды. Б.з.д. 306 жылы Саламис қаласында Македонияның Димитрий I мен Египеттің Птолемей I флоттары арасында теңіз шайқасы болды. Димитрий шайқаста жеңіске жетіп, аралды басып алды. 58 жылы Рим Республикасы Кипрді өзіне қосып алды; Сенат Кипрді Республиканың құрамына қосуды Жас Катонға тапсырды. Кипрдің соңғы патшасы Птолемей Римге бағынудың орнына өзін-өзі өлтірді. Рим дәуірінде Саламис Римнің Киликия провинциясының бір бөлігі болды. Губернатордың резиденциясы Пафосқа көшірілді. Қала 116-117 жылдары еврейлердің көтерілісі кезінде ауыр зардап шекті. Саламис грек дәуірінен бастап Пафоспен алмастырылғаннан кейін Кипрдің астанасы болмай қалса да, оның байлығы мен маңыздылығы азаймады. Қалаға әсіресе рим императорлары Траян мен Адриан ерекше қамқорлық жасады, олар оның қоғамдық ғимараттарын қалпына келтіріп, жаңадан салғазды.

Рим және Византия дәуірінде

Рим дәуіріндегі Саламистің "мәдени орталығы" қаланың ең солтүстік бөлігінде орналасқан, онда гимназия, театр, амфитеатр, стадион және қоғамдық моншалар табылды. Мұнда моншалар, 44 орындық қоғамдық дәретханалар, түрлі мозаика фрагменттері, порт қабырғасы, эллиндік және римдік агора, сондай-ақ пана беру құқығына ие Зевс ғибадатханасы бар. Византия кезеңінен епископ Эпифанийдің (367–403 жж.) базиликасы қалды. Ол Саламис митрополиясының шіркеуі ретінде қызмет еткен. Әйгілі Эпифаний оңтүстік апсидада жерленген. Шіркеу гипокауст жүйесімен жылытылған баптистерияға ие. VII ғасырда шіркеу қиратылып, оның орнына оңтүстікке қарай кіші ғимарат салынды. Мұнда кең ауқымды қираған орындар бар. Театр мен гимназия толыққанды қайта жаңартылды. Гимназияның орталық алаңында көптеген мүсіндер қойылған, олардың көпшілігі бассыз. Август императорының мүсіні бұл жерге тиесілі болса, театрды әшекейлеген бірнеше бағана мен мүсіндер IV ғасырдағы жер сілкінісінен кейін ғана осында әкелінді. Театр Август тұсында салынған. Онда 15 000 көрермен сыйып, бірақ IV ғасырда қиратылған. Қалаға Китреядан су құбыры арқылы су жеткізілген, ол VII ғасырда бұзылған. Су Агора маңындағы үлкен резервуарда жиналған. Саламис некрополі қаланың батысында шамамен 7 км² аумақты алып жатыр. Онда қазба жұмыстарынан табылған заттарды көрсететін музей орналасқан. Мазарлар геометриялық кезеңнен эллиндік кезеңге дейін салынған. Ең танымал мазарлар – «патшалар қабірлері», онда көліктер мен өте құнды қабірлік заттар, соның ішінде Египет пен Сириядан әкелінген заттар табылған. 1965 жылы Лион университетінің француз миссиясы қазған қабірден табылған қабірлік заттардың молдығы Таяу Шығыспен сауда байланыстарын дәлелдейді.

Христиандық

"Бірінші миссионерлік сапар" деп аталатын бұл сапарда елші Пауыл мен Кипр туған Барнаба Сириядағы Антиохиядан Саламиге келіп, сол қалаға алғаш рет сапар шекті. Олар онда яһуди синагогтарында Мәсіх туралы уағыздап, содан кейін аралдың қалған бөлігіне жол тартты (Елшілердің істері 13:1-5). Дәстүр бойынша, Барнаба Александрия мен Римде уағыз айтқан және шамамен 61 жылы Саламиде таспен ұрылып өлтірілген. Ол Кипр шіркеуінің негізін қалаушы саналады. Оның сүйектері жақын жердегі оның атымен аталған монастырда сақталған деп есептеледі. IV ғасырдың басында болған бірнеше жер сілкінісі Саламистің қирауына себеп болды. Қала Констанций II (337–361) тарапынан Констанция деп қайта құрылып, епископтық орынға айналды, оның ең белгілі өкілі – Әулие Эпифаний. Император Констанций II саламистерге қалаларын қайта жаңартуға ғана емес, сондай-ақ оларды қысқа мерзімге салықтан босату арқылы көмектесті, осылайша кішірек аумақта қайта салынған жаңа қала Констанция деп аталды. Порттың лайлануы қаланың бірте-бірте құлдырауына әкелді. Саламис ақыры 7 ғасырдағы араб шапқыншылығы кезінде Муавия I (661–680 жылдары билеген) тарапынан қиратылғаннан кейін тасталып қалды. Тұрғындары Арсиноэге (Фамагуста) көшіп кетті.

Қазба жұмыстары

Бұл жердегі археологиялық қазба жұмыстары 19 ғасырдың соңында Кипр зерттеу қорының қолдауымен басталды. Осы қазбалардың көптеген табыстары қазір Лондондағы Британ мұражайында сақталуда. Саламис қаласындағы қазба жұмыстары 1952 жылы қайта басталды және 1974 жылға дейін жалғасты. Түрік шапқыншылығына дейін мұнда археологиялық белсенділік жоғары болды; бір француз миссиясы Энкомиде, екіншісі Саламисте қазба жұмыстарын жүргізді, ал Ежелгі заттар департаменті жыл бойы ескерткіштерді жөндеу және қайта жаңарту жұмыстарымен айналысып, Саламисте қазбалар жүргізді. Түрік шапқыншылығынан кейін халықаралық эмбарго қазба жұмыстарын жалғастыруға кедергі келтірді. Қазіргі кезде қазба алабы мен мұражайлар көнеліктерді қорғау қызметімен ұсталып тұрады. Маңызды археологиялық коллекциялар Әйгілі Варнава монастырында сақталады. Аудандық археологиялық мұражайда Саламис гимназиясы мен театрынан мәрмәр мүсіндер, Энкомиден микендік керамикасы мен әшекей бұйымдары, сондай-ақ бүкіл ауданның бай археологиялық мұрасын көрсететін басқа да заттар бар. Көне мүсіндер мен скульптуралардың бірнешеуі бұзылған, бассыз немесе қиратылған, бұл, мүмкін, кейінгі Рим империясындағы христиан фанатиктерінің, түрлі діндерді ұстанушыларды қудалау кезінде жасаған болуы мүмкін. Саламис қаласындағы қоғамдық ғимараттар классикалық кезеңнен кейінгі мерзімге жатады. Зевс Саламиний храмының культы, дәстүр бойынша, Тюкердің өзі құрған, қаланың негізі қаланған кезден бері болған болуы керек; қазіргі қалдықтары соңғы эллинистік кезеңге жатады. Алғашқы қазбашылар Зевс храмының алаңында әр жағынан қанатты бұқалардың алдыңғы бөліктерінің арасында тұрған кариатида бейнесі салынған алып мәрмәр капителін тапты. Қазір Британ мұражайының коллекциясында сақталатын капительдің мақсаты әлі анық емес, бірақ ол Ахеменид өнерінің ықпалын көрсетеді және осыған байланысты б.з.д. 300-250 жылдар аралығында жасалған деп саналады.