Кіріспе

1322–1328 жылдар аралығында Франция королі болған Карл IV (18/19 маусым 1294 – 1 ақпан 1328), Францияда «Әдемі» (le Bel) деп, ал Наваррада «Шалқа» (el Calvo) деп аталды. Ол Капе әулетінің тікелей желісінің соңғы королі, 1322–1328 жылдар аралығында Франция королі және Наварра королі (Карл I ретінде) болды. Карл IV Филипп IV-нің үшінші ұлы болды; әкесі сияқты, ол да «әдемі» немесе «жақсы» деп танылды. 1323 жылдан бастап Карл Фландриядағы шаруалар көтерілісімен күресті, ал 1324 жылы Киелі Рим императоры болуға талпыныс жасады, бірақ сәтсіз болды. Гвиен герцогы ретінде Англия королі Эдуард II Карлдың вассалы болды, бірақ ол тағы бір патшаға бағынуға құлшынбады. Қарсылық ретінде Карл Сент-Сардос соғысы (1324) деп аталатын қақтығыста Гвиен герцогтігін жаулап алды. Бітім шарты бойынша Эдуард II Карлға адал болуға ант беруге және айып төлеуге келісті. Алмастыру ретінде Гвиен Эдуардқа қайтарылды, бірақ аумағы едәуір қысқартылды. Карл IV еркек мұрагерсіз қайтыс болған кезде, Филипп IV-тен тараған Капе әулетінің аға буыны тоқтап қалды. Оның қызы Жоанна II Наваррада, ал әкесінің бірінші туысы Филипп Валуа Францияда оның орнын басты. Алайда, Валуа монархтары мен Шарлдың әпкесі Изабелладан тараған ағылшын монархтары арасындағы француз тағына мұрагерлік дауы Жүз жылдық соғыстың бір факторы болды.

Жеке тұлға және неке

Анасы Жауа I Наварраның тумысынан бері Шарль Наварра королі Шарль I атағын алды. 1314 жылдан таққа отырғанға дейін ол Ла Марше графы атағын иеленді және 1322 жылы Реймс соборында Франция королі болып киеленді. Филипп IV және Филипп V-тен айырмашылығы, Шарль салыстырмалы түрде консервативті, "қатаң мінезді" патша болған деп есептеледі – ол "формаларға ұмтылып, өкімділіктерін қорғауда мойынсұнбас" болды, ал оларды жеке мақсаттарына пайдалануға немесе кең ауқымды реформаларға қол жеткізуге құштар емес еді. Шарль таққа отырғаннан кейін Бланшты босатудан бас тартты, олардың некесі жойылды және Бланш монастырға кетіп қалды. 1325 жылы Шарль тағы да үйленді, бұл жолы Жанна д’Эвре: ол оның бірінші туысы болды және некеге Папа Иоанн XXII-нің келісімі қажет болды. Жанна 1326 жылы коронация рәсімінде королева болып киеленді, бұл француз коронацияларының жақсы тіркелгендерінің бірі болды. Рәсім саяси мәлімдеме, әлеуметтік оқиға және "құнды сән көрсетілімі" комбинациясын білдірді; шараға кеткен тамақ, түлкі терісі, барқыт және зергерлік бұйымдардың құны соншалық, 1329 жылға дейін шығындар туралы келіссөздер жалғасып жатты. Шарль 1316 жылы регенттікке үміткер болды, бастапқыда Людовик X-тің қызы Жоаннаны қолдады, бірақ соңында тарап ауысып, Филипп V-ті қолдады. Валуалық Шарль, егер Шарль еркек мұрагерсіз қайтыс болса, өзінің және оның еркек мұрагерлерінің таққа лайықты талаптары болатынын білген. Шарль өзінің билігін нығайту үшін жылдам қадамдар жасады, Л’Иль-Жордан графы, қиын оңтүстік ақсүйекін өлімге жіберді және өзінің патшалық сапарында болды. Алты жылдық билігі ішінде Шарльдің басқаруы халыққа көбірек ұнамай бастады.

Карл мен Англия

Чарльз Англия мен Франция арасындағы ұзақ жылдарға созылған шиеленісті мұра етіп алды. Англия королі Эдуард II, Аквитания герцогы ретінде, Франция короліне құрмет көрсетуге міндетті болды, бірақ ол Карлдың ағасы Людовик X тұсында құрмет көрсетуден жалтарды, ал Филипп V-ге тек үлкен қысыммен құрмет көрсетті. Чарльз таққа отырғаннан кейін, Эдуард қайтадан төлемнен қашуға тырысты. Гаскон әскерлері бастиданы қиратты, ал Карл өз кезегінде ағылшындар бақылап ұстаған Монпезатқа шабуыл жасады: шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ одан кейінгі Сент-Сардос соғысында Карлдың сенімді туысы және кеңесшісі Валуалық Карл Аквитанияны ағылшындардан тартып алды; 1324 жылға қарай Карл Эдуардтың жерлерін тәркіленді деп жариялады және жағалау аймақтарынан басқа бүкіл Аквитанияны басып алды. Чарльздың қарындасы Изабелла король Эдуардқа үйленді және 1325 жылы ағасымен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Францияға жіберілді; алайда, кейбір жылнамашылар ол Англиядағы саяси қарсыластары – Хью Деспенсер аға мен Хью кішісінен де қашып жатқанын айтты. Карл Папа Иоанн XXII арқылы Эдуардқа, егер ол Агенайды беріп, қалған жерлері үшін құрмет көрсетсе, жерлерді қайтаруға дайын екенін жеткізді. 1326 жылы Томас Рэндольф, Морейдің 1-ші графымен келіссөздер жүргізгеннен кейін, Карл Корбейль шарты арқылы Шотландиямен ежелгі одақты жаңартты. Осы уақытта Изабелла Англиядан қуылған дворян Роджер Мортимермен қарым-қатынасқа түсіп, Англияға оралудан бас тартты, оның орнына Эноға (Hainaut) сапар шекті, онда ол принц Эдуардты жергілікті графтың қызы Филиппаға құдалады. Ол осы ақшаны, сондай-ақ Чарльзден бұрын алынған қарызын пайдаланды.

Фландриядағы көтеріліс

Чарльз Фландрияда жаңа мәселелерге тап болды. Фландрия графы "өте бай мемлекетті" биледі. Бірақ уақыт өте келе Луидің анық француздық адалдығы және Фландрияның ішінде саяси байланыстардың болмауы оның графтықтағы беделін төмендетті. 1323 жылы Николас Заннекин бастаған шаруалар көтерілісі шығып, Луидің жағдайын қиындатты және оны Брюггеде тұтқынға алды. 1325 жылға қарай жағдай нашарлап, Чарльздің позициясы өзгерді. Көтеріліс Луидің Чарльзге бұрынғы шарттар бойынша тиіс ақшаның бір бөлігін төлей алмауымен қатар, көтерілістің масштабы Франциядағы феодалдық тәртіпке қауіп төндірді, ал кейбіреулер Чарльз өзінің вассалын қорғауға қабілетсіз емес, бірақ қаламағандай көрінеді деп ойлады. Осыған байланысты Франция араласты. 1325 жылдың қараша айында Чарльз көтерілісшілерді мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп жариялады және оларды шіркеуден шығарып, бірден әскер жинауға бұйрық берді. Луи көтерілісшілерді кешіріп, босатылды, бірақ Парижге қауіпсіз оралғаннан кейін ол өз позициясын өзгертті және Чарльзбен жеке бейбіт келісімге келіспеуге уәде берді. Шекараға күш жинағанына қарамастан, Чарльздің әскери назары Гаскониядағы мәселелерге ауысты, және ол ақырында 1326 жылы Арк бейбіт шарты арқылы көтерілісті бейбіт жолмен шешуді жөн көрді, онда Луи тек жанама түрде қатысты.

Карл және Киелі Рим империясы

Сондай-ақ, Карл өзінің жүрегі туған немересі, Киелі Рим императоры Карл IV-тің өмірін қалыптастыруға жауапты болды. Бастапқыда Вацлав аталған ол 1323 жылы жеті жасында француз сарайына келді, онда француз патшасының қамқорлығына алынды. Карл немересіне сол заманғы деңгей бойынша өте жақсы білім берді, оның Валуа әулетінен Бланшамен некелесуін ұйымдастырды және оның атын өзгертті.

Карл және крест жорықтары

Чарльздың тұсында Францияда крест жорықтары әлі де танымал болды. Оның әкесі, Филипп IV Францияны жаңа крест жорығына міндеттеді, ал оның інісі, Филипп V 1320 жылы жаңа жорық жасау жоспарларын іске асыруға жақындатты. Бірақ олардың жоспарлары күшін жойды, нәтижесінде бейресми және хаостық Шабандоздар крест жорығы болды. Чарльз Валуалық Чарльзға жаңа крест жорығы туралы Папа Иоанн XXII-мен келіссөздер жүргізуді тапсырды. Алайда, келіссөздер Папаның алаңдауынан нәтижесіз аяқталды: Чарльз IV крест жорығы үшін жиналған қаражатты шынымен де крест жорығына жұмсарма, әлде француз тәжінің жалпы іс-шараларына ысырап бола ма? Андроник II 1327 жылы Парижге елші жіберіп, бейбітшілік және шіркеулік біріккендік туралы пікірталас ұсынды. Бірақ сол жылы Папа Иоаннның батасымен жіберілген француз елшісі Византияда азамат соғысының арасында тапты, және келіссөздер тағы да сәтсіз аяқталды.

Өлім және мұра

Карл IV 1328 жылы Винсенн сарайында, Валь-де-Марн аймағында қайтыс болды және үшінші әйелі Жанна д'Эврэмен бірге Сен-Дени базиликасына жерленді. Ал жүрегі Париждегі Якобиндер монастырының бұрынғы шіркеуінде сақталған, ол қазір қиратылған. Ағаларындай, Карл да еркек мұрагер қалдырмай дүниеден озды, осылайша Капетингтер әулетінің тікелей тамыры үзілді. Он екі жыл бұрын әйелдердің таққа отыруына қатысты ереже, саликалық заңнан туындаған болса керек, кейбір наразылықтарға қарамастан, француз тағының мұрагерлік құқығын анықтайтын заң ретінде мойындалды. Екі айдан соң Жанна тағы бір қызын, Бланшаны дүниеге әкелді. Соның салдарынан Филип патша атанды және мамыр айында Филип VI деп киелендіріліп, тәж киді. Алайда Англияның Эдуард III, саликалық заң әйелге тікелей мұрагерлік құқығын бермесе де, әйел желісі арқылы мұрагерлікке жол бермейді деген пікірді келтірді. Осы аргумент бойынша, Эдуард III, Эдуард II-нің әйелі, королева Изабелланың ұлы және Филип IV-нің қызы, таққа мұрагер болуға тиіс еді. Бұл оның келесі Жүз жылдық соғыс (1337–1453) кезіндегі талабының негізін құрады.