Кіріспе

Геоморфология (Ежелгі грек тілінен: γῆ, gê, "жер"; μορφή, morphḗ, "тұлға"; және λόγος, lógos, "зерттеу") – физикалық, химиялық немесе биологиялық процестердің нәтижесінде пайда болған топографиялық және батиметриялық нысандардың пайда болуын және эволюциясын ғылыми тұрғыдан зерттеу. Геоморфологтар ландшафттардың қалай қалыптасқанын, жер бедері пішіндерінің және жер бедері тарихының, динамикасының себептерін түсінуге, сондай-ақ далалық байқаулар, физикалық тәжірибелер және сандық модельдеу арқылы болашақ өзгерістерді болжауға ұмтылады. Геоморфологтар физикалық география, геология, геодезия, инженерлік геология, археология, климатология және геотехникалық инженерия сияқты ғылымдар салаларында жұмыс істейді. Осы кең қызығушылықтар негізіндегі зерттеулердің көптеген стильдері мен бағыттары қалыптасады.

Шолу

Жер беті ландшафтты қалыптастыратын беткі процестер мен тектоникалық көтерілу және шөгуге себеп болатын геологиялық процестердің үйлесімі арқылы өзгертіледі, сондай-ақ жағалау географиясын қалыптастырады. Жер бетіндегі процестерге судың, желдің, мұздың, өрттің және Жер бетіндегі тіршілік әсері кіреді, сонымен қатар топырақты құрайтын және материалдың қасиеттерін өзгертетін химиялық реакциялар, гравитация күші әсерімен топографияның тұрақтылығы мен өзгеру жылдамдығы және басқа да факторлар жатады. Осы факторлардың көпшілігі климатпен тығыз байланысты. Геологиялық процестерге тау тізбектерінің көтерілуі, жанартаулардың өсуі, жер бетінің биіктігіндегі изостатикалық өзгерістер (кейде жер бетіндегі процестерге жауап ретінде) және Жер бетінің төмендеп, басқа жерлерден эрозияға ұшыраған материалдармен толтырылған терең шөгінді алаптардың пайда болуы кіреді. Сондықтан Жердің беткі қабаты мен топографиясы – климаттық, гидрологиялық және биологиялық әрекеттің геологиялық процестермен қиылысуы, немесе басқаша айтқанда, Жердің литосферасының гидросферамен, атмосферамен және биосферамен қиылысуы болып табылады. Жердің кең ауқымды топографиясы осы жер бетіндегі және жер астындағы әрекеттің қиылысуын көрсетеді. Тау белдеулері геологиялық процестер нәтижесінде көтеріледі. Бұл биік көтерілген аймақтардың эрозиялануы шөгінділерді тудырады, олар ландшафттың ішінде немесе жағалаудан тысқары жерлерге тасымалданып, жиналады. Азайып бара жатқан масштабтарда да ұқсас принциптер қолданылады, онда жеке жер бедерлері қосылатын процестердің (көтерілу және шөгінді) және азайтатын процестердің (шөгу және эрозия) тепе-теңдігіне жауап ретінде дамиды. Көбінесе бұл процестер бір-біріне тікелей әсер етеді: мұздықтар, су және шөгінділер – топографияны флексуралық изостазия арқылы өзгертетін жүктемелер. Топография жергілікті климатты өзгерте алады, мысалы, орографиялық жауын-шашын арқылы, ол өз кезегінде топографияны өзгертетін гидрологиялық режимді өзгертеді. Көптеген геоморфологтар климат пен тектоника арасындағы геоморфтық процестер арқылы жүзеге асырылатын кері байланыс мүмкіндігіне ерекше қызығушылық танытады. Осы кең ауқымды мәселелерге қоса, геоморфологтар нақтырақ немесе жергілікті мәселелерді де қарастырады. Мұздық геоморфологтар мұздықтардың қалдырғандары – мореналар, эскерлер және проглациалдық көлдер, сондай-ақ мұздық эрозиялық нысандарын зерттейді, кішкентай және үлкен мұздықтардың хронологиясын құрастырып, олардың қозғалыстарын және ландшафтқа тигізетін әсерін түсінеді. Флювиальды геоморфологтар өзендерге, олардың шөгінділерді қалай тасымалдауына, ландшафт бойынша қалай жылжуына, тау жыныстарын қалай кесіп өтуіне, қоршаған ортаның және тектоникалық өзгерістерге қалай жауап беруіне және адамдармен қалай өзара әрекеттесетініне назар аударады. Топырақ геоморфологтары белгілі бір ландшафттың тарихын білу және климаттың, биотаның және тау жыныстарының өзара әрекеттесуін түсіну үшін топырақ профильдерін және химиясын зерттейді. Басқа геоморфологтар тау беткейлерінің қалай қалыптасатынын және өзгеретінін зерттейді. Тағы басқалары экология мен геоморфология арасындағы байланысты зерттейді. Геоморфология Жердің бетіне және оның өзгеруіне қатысты барлық нәрсені қамтиды деп анықталғандықтан, ол көптеген қырлары бар кең сала. Геоморфологтар өз жұмысында әртүрлі әдістерді қолданады. Оларға далалық жұмыс және далалық деректерді жинау, қашықтан сезімталдықтың деректерін түсіндіру, геохимиялық талдаулар және ландшафттар физикасының сандық модельдеуі кіруі мүмкін. Геоморфологтар геохронологияға сүйенеді, беткі қабаттардың өзгеру жылдамдығын өлшеу үшін мерзімдеу әдістерін қолданады. Жер бетінің пішінін сандық сипаттау үшін жерді өлшеу әдістері маңызды, олар дифференциалды GPS, қашықтан сезімталдықты цифрлық жер үлгілері және лазерлік сканерлеуді қамтиды, бұл сандық өлшеуге, зерттеуге және суреттер мен карталар жасауға мүмкіндік береді. Геоморфологияның практикалық қолданылуы қауіпті бағалауды (мысалы, көшкін болжау және жеңілдету), өзенді басқару және өзенді қалпына келтіру, жағалауды қорғауды қамтиды. Планеталық геоморфология Марс сияқты басқа жер планеталарындағы жер бедерін зерттейді. Желдің, өзендердің, мұздықтардың, массаның жоғалуының, метеориттердің соққысының, тектониканың және жанартау процестерінің әсерлері зерттеледі. Бұл күш-жігер тек осы планеталардың геологиялық және атмосфералық тарихын жақсырақ түсінуге ғана емес, сонымен қатар Жерді геоморфологиялық тұрғыдан зерттеуге де көмектеседі. Планеталық геоморфологтар басқа планеталардың беттерін зерттеуде Жердегі аналогтарды жиі пайдаланады.

Тарих

Ежелгі дәуірдегі көзге түсетін кейбір ерекше жағдайлардан басқа, геоморфология салыстырмалы түрде жас ғылым, ол 19 ғасырдың ортасында жер ғылымдарының басқа салаларына деген қызығушылықпен бірге дамыды. Осы бөлімде оның даму тарихындағы маңызды тұлғалар мен оқиғалардың қысқаша шолуы берілген.

Ежелгі геоморфология

Жер бедерін зерттеу және Жер бетінің эволюциясы классикалық Грекия ғалымдарына дейін жетеді. Б.з.д. V ғасырда грек тарихшысы Геродот топырақты байқау арқылы Нил өзенінің дельтасы Жерорта теңізіне белсенді түрде өсіп жатқанын айтты және оның жасын шамалады. Б.з.д. IV ғасырда грек философы Аристотель шөгінділердің теңізге тасымалдануы салдарынан теңіздер толып, жер төмендейтінін болжады. Оның сөзіне қарағанда, бұл жер мен судың орнын ауыстырып, процесс шексіз циклмен қайта басталатын болады. 1546 жылы жарық көрген «De Natura Fossilium» еңбегінде неміс металлургы және минералогы Георгий Агрикола (1494–1555) эрозия және табиғи тозу туралы жазды. Геоморфологияның тағы бір ерте теориясын Сун әулетінің қытай ғалымы және мемлекет қайраткері Шэнь Куо (1031–1095) жасады. Бұл оның Тынық мұхитынан жүздеген ли (шақырым) қашықтықтағы таудың геологиялық қабатында теңіз қабықтарының қазылған қалдықтарын байқауына негізделген. Ол шатқалының қиылысында горизонтальды жатқан екі жақтаулы қабықтарды байқап, бұл шатқалдың бұрын ғасырлар бойы жүздеген лиге (шақырымға) ығысқан теңіз жағалауының орны болғанын болжады. Тайхан таулары мен Вэньчжоу маңындағы Яндаң тауының ерекше тозуын байқағаннан кейін, жердің таулардың топырақ эрозиясы және шөгінділердің жиналуы арқылы қайта қалыптасқанын түсіндірді. Сонымен қатар, ол ғасырлар бойы біртіндеп климаттың өзгеруі туралы теорияны қолдады, себебі Яньчжоудың (қазіргі Шааньси провинциясының Яньань қаласы) құрғақ солтүстік аймағында жер астында ежелгі тас ағаштар сақталған. Бұрынғы қытай авторлары да жер бедерінің өзгеруі туралы идеялар ұсынған. Батыс Цзинь әулетінің ғалымы Ду Ю (222–285) оның жетістіктерін жазған екі монументалды стеланың – бірі таудың етегінде, екіншісі басында орнатылған – уақыт өте келе бір-біріне қатысты орналасқан жерлерінің, сондай-ақ төбелер мен аңғарлардың өзгеретінін болжады. Даостық алхимик Ге Хонг (284–364) ойдан шығарылған әңгіме құрастырды, онда өлмейтін Магу Шығыс Қытай теңізінің аумағы бұрын тутар ағаштарына толы жер болғанын түсіндірді.

Ерте заманауи геоморфология

Геоморфология термині алғаш рет 1858 жылы Лауманнның неміс тілінде жазылған еңбегінде қолданылған сияқты. Кит Тинклер Джон Уэсли Пауэлл мен В. Дж. МакГи 1891 жылғы Халықаралық геологиялық конференцияда осы терминді қолданғаннан кейін ол ағылшын, неміс және француз тілдерінде кеңінен тарағанын айтты. Джон Эдвард Марр өзінің "Ландшафтты ғылыми тұрғыдан зерттеу" атты кітабында оны "геоморфологияға кіріспе" деп қарастырды. Алғашқы танымал геоморфтық модель – Уильям Моррис Дэвис 1884-1899 жылдар аралығында жасаған кең ауқымды ландшафт эволюциясының географиялық цикл немесе эрозия циклы моделі. Мысалы, аңғарлардың қалыптасуына қатысты униформизм, өзеннің тегіс жазықтық арқылы ағып, бірте-бірте тереңдейтін аңғарларды жасауын, ал жақтағы аңғарлар эрозияға ұшырап, жерді қайтадан тегістеуін, бірақ төменгі биіктікте болжады. Тектоникалық көтерілудің осы циклді қайта бастауы мүмкін деп есептелді. Дэвис бұл идеяны дамытқаннан кейін, геоморфологияны зерттеушілердің көптегені өздерінің тұжырымдамаларын осы "дависиандық" деп аталатын жүйеге бейімдеуге тырысты. Ол сондай-ақ көптеген ландшафттарда беткейдің эволюциясының тау жыныстарын кері қарай ысыру арқылы, емес, дависиандық стильдегі бетін төмендету арқылы жүретінін көрсетті, ал оның ғылымы берілген аймақтың геологиялық тарихын егжей-тегжейлі зерттеуден гөрі, беттік процестерге көбірек назар аударды. Пенк неміс ғалымы болғандықтан, оның идеялары өмірінде ағылшын тілінде сөйлейтін геоморфологтар қауымдастығы тарапынан кейде қарсылыққа ұшырады. Дэвис пен Пенк екеуі де Жер бетінің эволюциясын зерттеуді бұрынғыдан гөрі жалпыланған, жаһандық тұрғыда маңызды негіздеуге ұмтылды. XIX ғасырдың басында, әсіресе Еуропадағы авторлар ландшафттардың пішінін жергілікті климатқа, соның ішінде мұздық және перигляциалдық процестердің әсеріне байланыстыратын. Керісінше, Дэвис пен Пенк ландшафттардың уақыт өте келе эволюциясының маңыздылығын және әртүрлі жағдайлардағы әртүрлі ландшафттардағы Жер беті процестерінің жалпылығын көрсетуге тырысты. 1900 жылдардың басында, аймақтық масштабтағы геоморфологияны зерттеу "физиография" деп аталды. Кейіннен физиография "физикалық" және "география" сөздерінің қысқартылған түрі ретінде қарастырылып, физикалық географиямен синоним ретінде қабылданды, бірақ бұл тұжырым осы ғылымның мазмұнына қатысты дау-жанжалдарға себеп болды. Кейбір геоморфологтар физиографияның геологиялық негізін сақтап, физиографиялық аймақтар тұжырымдамасын қолдады, ал география саласындағы қарсы көзқарас физиографияны геологиялық тарихынан бөлінген "таза морфологиямен" теңестіруге бағытталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін процестерге, климатқа және сандық зерттеулерге баса назар аударылуы көптеген жер ғалымдарын ландшафттарды сипаттаудан гөрі талдауға бағытталған көзқарасты ұсыну үшін "геоморфология" терминін пайдалануға итерді.

Климаттық геоморфология

Жаңа империализм дәуірінде, 19-ғасырдың соңында еуропалық зерттеушілер мен ғалымдар жер шарын аралап, ландшафттар мен жер бедерінің сипаттамаларын әкелді. Географиялық білім уақыт өте келе артқан сайын, бұл байқаулар аймақтық үлгілерді іздеу үшін жүйеленді. Климат осылайша жер бедерінің кең ауқымды таралуын түсіндірудің басты факторы ретінде қалыптасты. Климаттық геоморфологияның пайда болуы Владимир Көппен, Василий Докучаев және Андреас Шимпердің еңбектерімен болжамдалған. Өз заманының жетекші геоморфологы Уильям Моррис Дэвис, климаттың ролін мойындап, өзінің "қалыпты" қоңыржай климаттық эрозия циклын құрғақ және мұздық циклдармен толықтырды. Дегенмен, климаттық геоморфологияға деген қызығушылық, 20-ғасырдың ортасына қарай инновациялық емес және күмәнді деп есептелген Дэвис геоморфологиясына қарсы реакция болды. Климаттық геоморфологияның алғашқы дамуы негізінен континенттік Еуропада болды, ал ағылшын тілді елдерде Л.К. Пелтиердің 1950 жылғы перигляциалдық эрозия циклы туралы жариялаған еңбегіне дейін бұл тенденция айқын болған жоқ. Стоддарттың сын-пікірлері "құлатушы" болды, бұл 20-ғасырдың соңында климаттық геоморфологияның танымалдылығының төмендеуіне әкелді. Геоморфология 20-ғасырдың ортасында берік сандық негізге ие болды. Гров Карл Гилберттің 20-ғасырдың басында жасаған алғашқы жұмыстарынан кейін, бұл әдістер қазіргі бақылаулар негізінде ландшафттардың өткен және болашақ мінез-құлқының болжамын жасауға мүмкіндік берді, және кейіннен геоморфтық мәселелерге қатысты жоғары сандық тәсілдің қазіргі заманғы бағытына айналды. Көптеген маңызды және кеңінен сілтеме жасалған алғашқы геоморфологиялық зерттеулер Америка Геологиялық Қоғамының бюллетенінде жарияланды, және 2000 жылға дейін аз ғана сілтеме алды (олар "ұйықтаған сұлулардың" мысалы), одан кейін сандық геоморфология зерттеулерінің айтарлықтай өсуі байқалды. Сандық геоморфология сұйықтық динамикасы мен қатты механика, геоморфометрия, зертханалық зерттеулер, далалық өлшемдер, теориялық жұмыстар және ландшафт эволюциясын толыққанды модельдеуді қамтиды. Бұл тәсілдер ауа райының және топырақтың қалыптасуын, шөгінділердің тасымалын, ландшафттың өзгеруін, сондай-ақ климат, тектоника, эрозия және шөгінділердің өзара әрекеттесуін түсіну үшін қолданылады. Швецияда Филип Хюльстремнің 1935 жылғы "Фирис өзені" атты докторлық диссертациясы, геоморфологиялық процестерге қатысты алғашқы сандық зерттеулердің бірі болды. Оның шәкірттері бұқаралық тасымалдау (Андерс Рапп), өзендік тасымалдау (Аке Сандборг), дельталық шөгінділер (Вальтер Аксельссон) және жағалау процестерін (Джон О. Норрман) сандық тұрғыдан зерттей отырып, оның дәстүрін жалғастырды. Бұл "Уппсала физикалық география мектебі" болып қалыптасты.

Қазіргі заманғы геоморфология

Бүгінгі таңда геоморфология саласы әртүрлі көзқарастар мен қызығушылықтардың өте кең ауқымын қамтиды. Көптеген геоморфтық жүйелер олардағы процестердің стохастикалық сипаты, яғни оқиғалардың шамалары мен қайталану жиілігінің ықтималдық үлестірімі тұрғысынан жақсы түсініледі. Бұл өз кезегінде ландшафттарға хаотикалық детерминизмнің маңыздылығын көрсетті, сондай-ақ ландшафттық қасиеттерді статистикалық тұрғыдан қарастырудың тиімді екенін ұсынды. Бірдей ландшафттардағы бірдей процестер әрқашан бірдей нәтижелерге әкелмейді. Карна Лидмар Бергстремнің сөзіне сәйкес, 1990 жылдардан бері аймақтық география геоморфологиялық зерттеулердің негізі ретінде ғылыми қауымда мойындалмайды. Маңыздылығы төмендесе де, климаттық геоморфология тиісті зерттеулер жүргізіп, өз дамуын жалғастыруда. Соңғы кездегі жаһандық жылыну туралы алаңдаушылықтар осы салаға қайта қызығушылық тудырды. Модельдің тудырған қиындықтары геоморфологиялық зерттеулерді басқа бағытта дамытуға ықпал етті. Геоморфологиядағы даулы мәртебесіне қарамастан, эрозия циклы моделі денудация хронологиясын құру үшін қолданылатын кең таралған тәсіл болып табылады, демек тарихи геология ғылымында маңызды ұғым саналады. Кемшіліктерін мойындағанмен, қазіргі заманғы геоморфологтар Эндрю Гуди және Карна Лидмар Бергстрем оны әдемілігі мен оқу-әдістемелік құндылығы үшін жоғары бағалады.

Эолдық процестер

Эолиялық процестер желдің әрекетіне, нақтырақ айтқанда, Жер бетін қалыптастырудағы желдің мүмкіндіктеріне қатысты. Желдер эрозияға ұшыратып, материалдарды тасымалдай және шөгіндіре алады, сондай-ақ өсімдік жамылғысы сирек және ұсақ, бірікпеген шөгінділерге бай аймақтарда тиімді күштер болып табылады. Көптеген орталарда су мен массалық ағын желге қарағанда көбірек материалды жылжытуға қабілетті болғанымен, эолиялық процестер шөлдер сияқты құрғақ аймақтарда маңызды рөл атқарады.

Биологиялық процестер

Тірі организмдердің жер бедерімен өзара әрекеттесуі, яғни биогеоморфологиялық процестер, түрлі нысандарда болуы мүмкін және жалпы жер бетіндегі геоморфтық жүйе үшін маңызды рөл атқарады. Биология химиялық тозығуды бақылайтын биогеохимиялық процестерден бастап, топырақ дамуына ықпал ететін қорық салу және ағаштардың құлауы сияқты механикалық процестерге дейін, тіпті көмірқышқыл газы тепе-теңдігі арқылы климатты өзгерту арқылы жаһандық эрозия қарқынын бақылауға дейін көптеген геоморфтық процестерге әсер ете алады. Биологияның араласуын толығымен жоюға болатын жер бетіндегі ландшафттар өте сирек, бірақ олар Марс сияқты басқа планеталардың геоморфологиясын түсіну үшін маңызды мәліметтер бере алады.

Өзендік процестер

Өзендер мен ағындар тек судың арналары ғана емес, сонымен қатар шөгінділердің де тасымалдаушылары. Су арна төсегімен ағып өткенде шөгінділерді қозғап, оларды төсек жүктемесі, ілгекті жүктеме немесе ерітілген жүктеме түрінде ағыс бойына тасымалдай алады. Шөгінділердің тасымалдану жылдамдығы шөгіндінің мөлшеріне және өзеннің су шығынына байланысты. Өзендер тау жыныстарын тозу арқылы және өз төсектерінен де, сондай-ақ айналасындағы төбелерден де байланыс арқылы жаңа шөгінділерді қалыптастыруға қабілетті. Осылайша, өзендер мұздық емес жағдайларда кең ауқымды ландшафттың эволюциясы үшін базалық деңгейді белгілейді деп саналады. Өзендер – ландшафттың әртүрлі элементтерін байланыстыратын маңызды буындар. Өзендер ландшафт бойынша ағып өткенде көбінесе басқа өзендермен бірігіп, өлшемдері ұлғаяды. Осылайша қалыптасқан өзендер желісі – су жинау жүйесі болып табылады. Бұл жүйелер төрт негізгі үлгіні қамтиды: дендриттік, радиалды, тікбұрышты және торлы. Дендриттік үлгі ең көп кездеседі, ол жер асты қабаты тұрақты болғанда (жарылыстар болмаса) пайда болады. Су жинау жүйелерінің төрт негізгі құралы бар: су жинау алабы, аллювиалды аңғар, дельта жазығы және су қабылдау алабы. Флювиалды жер бедерінің геоморфологиялық мысалдарына аллювиалды жайылмалар, ескі арналы көлдер және флювиалды террасалар жатады.

Мұздық процестер

Мұздықтар географиялық тұрғыдан шектеулі болғанымен, ландшафтты өзгертудің тиімді күштері болып табылады. Мұздың аңғар бойымен бірте-бірте жылжуы төмендегі тау жыныстарын сызады және үзіп алады. Сызу нәтижесінде мұздық ұны деп аталатын ұсақ шөгінді пайда болады. Мұздық шегіну кезінде мұздықпен тасымалданған қалдықтар морена деп аталады. Мұздық эрозиясы өзендік пайдалы V пішіндес аңғарларға қарағанда U пішіндес аңғарлардың қалыптасуына жауап береді. Мұздық процестердің басқа ландшафт элементтерімен, әсіресе беткейлік және өзендік процестермен өзара әрекеттесуі Плио-Плейстоцен ландшафтының эволюциясының және көптеген жоғары таулы аймақтардағы оның шөгінді жазбасының маңызды бөлігі болып табылады. Жақында мұздыққа ұшыраған, бірақ қазір мұздықтан босаған аймақтар, мұздыққа ұшырамаған аймақтарға қарағанда ландшафттың өзгеру қарқынының жоғары деңгейін көрсетуі мүмкін. Бұрынғы мұздық әсерінен пайда болған мұздық емес геоморфологиялық процестер парамұздық процестер деп аталады. Бұл түсінік мұздың пайда болуы немесе еруімен тікелей байланысты перимұздық процестерден өзгеше.

Төбе-төбе процестері

Топырақ, реголит және тау жыныстары гравитация күші әсерімен иіліп, сырғып, ағып, құлап және шашырап төмен қарай жылжиды. Мұндай массалық жоғалу жер үсті және су асты беткейлерінде болады, және Жер, Марс, Венера, Титан және Япет планеталарында байқалған. Тау беткейлеріндегі үздірсіз процестер беткейдің топографиясын өзгерте алады, ал бұл өз кезегінде осы процестердің қарқынын өзгертеді. Белгілі бір шекті тіктеп кетуге жеткен тау беткейлері өте көп мөлшердегі материалды қысқа мерзімде түсіре алады, сондықтан тау беткейлеріндегі процестер тектоникалық жағдайдағы аймақтардың ландшафтының маңызды бөлігі болып табылады. Жерде, кейбір тау беткейлеріндегі процестердің қарқынын анықтауда қопару немесе ағаштардың құлауы сияқты биологиялық процестер маңызды рөл атқарады.

Игнатикалық процестер

Жанартаулық (атқышу) және плутондық (интрузиялық) магмалық процестер геоморфологияға маңызды әсер ете алады. Жанартаулардың әрекеті ландшафтты жаңартып, ескі жер бетін лава мен тефрамен жауып, пирокластикалық материалды шығарып, өзендерді жаңа арналармен ағызуға мәжбүр етеді. Жарылыстар нәтижесінде пайда болған конустар жаңа топографияны құрады, оған басқа жер беті процестері әсер ете алады. Плутондық тау жыныстары тереңде қатып, тығыздалғанда, жер бетінің көтерілуіне немесе шөгуіне себеп болуы мүмкін, бұл жаңа материалдың тығыздығы, оны ығыстырған тау жынысынан жоғары немесе төмен болуына байланысты.

Тектоникалық процестер

Геоморфологияға тектоникалық әсерлер миллиондаған жылдардан бастап бірнеше минутқа немесе одан да аз уақытқа созылуы мүмкін. Тектониканың ландшафтқа тигізетін әсері, негізінен, жергілікті морфологияны тектоникалық процестер қалай қалыптастыра алатынын анықтайтын жатақан жыныстардың құрамына байланысты. Жер сілкінісі бірнеше минут ішінде кең аумақтарды суға батырып, жаңа батқылық жерлерді құруы мүмкін. Изостатикалық көтерілу жүздеген, мыңдаған жылдар бойында маңызды өзгерістерге себеп болуы мүмкін, сондай-ақ тау белдемінің эрозиясы массаның тізбектен алынуы мен белдемінің көтерілуіне байланысты одан әрі эрозияға ықпал етеді. Ұзақ мерзімді тектоникалық динамика ондаған миллион жылдарға созылатын, ірі тау тізбектерінен – оргендік белдеулерді құрайды, олар өзен және беткей процестерінің жоғары қарқынына ықпалдасады, нәтижесінде ұзақ мерзімді шөгінділер пайда болады. Жер мантиісінің тереңдегі динамикалық ерекшеліктері, мысалы, мантиілік қауырсындар мен төменгі литосфераның қабаттасуы, Жердің топографиясының ұзақ мерзімді (> миллион жыл), кең ауқымды (мыңдаған км) эволюциясында маңызды рөл атқарады деп болжанады (динамикалық топографияны қараңыз). Екеуі де Жердің ішіндегі салқын, тығыз мантиілік тау жыныстарын ығыстырып, ыстық, азырақ тығыз мантиілік тау жыныстары изостазия арқылы жер бетінің көтерілуіне мүмкіндік береді.

Теңіз процестері

Теңіз процестері – толқындардың, теңіз ағымдарының әрекетімен және теңіз түбі арқылы сұйықтардың сіңіп өтуімен байланысты процестер. Массалық құлау және су асты жер көшкіні де теңіз геоморфологиясының кейбір аспектілері үшін маңызды процестер болып табылады. Мұхит алаптары құрлықтан келген шөгінділердің көп бөлігінің соңғы жинағы болғандықтан, шөгінді процестері және олармен байланысты формалар (мысалы, шөгінді жайылмалары, дельталар) теңіз геоморфологиясының маңызды элементтері болып табылады.

Басқа салалармен жапсырма

Геоморфология мен басқа салалардың арасында маңызды байланыс бар. Материалдың шөгуі шөгіндітануда ерекше маңызды. Әуе-райы – атмосфералық немесе жер бетіне жақын факторлардың әсерінен жер материалдарының химиялық және физикалық ыдырауы. Оны көбінесе топырақ ғалымдары мен экологиялық химиктер зерттейді, бірақ ол геоморфологияның маңызды құрауы, себебі қозғалысқа түсетін материалды осы әуе-райы қамтамасыз етеді. Азаматтық және қоршаған орта инженерлері эрозия мен шөгінділердің тасымалдануымен, әсіресе каналдармен, беткейлердің тұрақтылығымен (және табиғи қауіптермен), су сапасымен, жағалау қоршаған ортасын басқарумен, ластағыштардың тасымалдануымен және өзендерді қалпына келтірумен айналысады. Мұздықтар қысқа мерзім ішінде кең ауқымды эрозия мен шөгуді тудыра алады, оларды жоғары ендіктерде маңызды нысандарға айналдырады және таудан бастау алатын өзендердің бастауларындағы жағдайды анықтайды. Сондықтан мұздықтар геоморфология үшін маңызды.