Кіріспе

1969 жылы Роберт Пэриштің режиссерлік фильмі

«Доппельгенгер» (халықаралық деңгейде «Күннің алыс жағына саяхат» деп танылды) – 1969 жылы түсірілген британдық ғылыми-фантастикалық фильм. Авторы – Джерри және Сильвия Андерсон, Дональд Джеймс, продюсерлері – Андерсондар, режиссері – Роберт Пэриш. Андерсоннің «Century 21» өндіріс компаниясында түсірілген бұл фильмде Рой Тиннес, Ян Хендри, Линн Лоринг, Лони фон Фридль және Патрик Уаймарк ойнайды. 2069 жылы өтетін оқиғада Еуропалық ғарыш агенттігі мен NASA-ның бірлескен миссиясы Күннің арғы бетінде, Жерге қарама-қарсы жатқан, жаңадан ашылған планетаны зерттеуге бағытталған. Миссия апатқа ұшырап, бір астронавт қаза табады. Содан кейін оның әріптесі планетаның Жердің толық айнасы екенін, оның ішінде уақыттың өзінің параллельді және қайталанған нұсқаларын қамтитынын түсінеді. Бұл Андерсонның «Тандербирдс» сияқты қуыршақтарды қолданатын телебағдарламаларынан кейінгі алғашқы толыққанды көркем фильмі болды. Бастапқыда оқиғаны телеспектакль ретінде жоспарлаған Андерсондарды олардың жұмыс берушісі Лью Грейд Universal Pictures компаниясының Джей Кантерге осы жобаны көркем фильм ретінде ұсынуға ынталандырды. Кантер сценарийге риза болмаса да, Андерсондар Пэришті режиссер етіп тағайындағаннан кейін фильмге рұқсат берді. «Доппельгенгер» 1968 жылдың шілдесінен қазанына дейін «Пайнвуд» студиясында, сондай-ақ Англия мен Португалияда түсірілді. Түсірілім барысында Пэриш пен Андерсондардың арақатынасы шиеленісіп, Джерри Андерсон мен фильмнің операторы Джон Рид арасындағы шығармашылық келіспеушіліктер Ридтің «Century 21» компаниясынан қуылтуына әкелді. Андерсондар «Доппельгенгерді» қуыршақтарды қолданатын фильмдерінен ерекшелендіру үшін сценарийге ересектерге арналған тақырыптарды қосты, бірақ британдық киноцензура кеңесінен «А» сертификатын алу үшін кейбір сахналарды қысқартуға тура келді. «Доппельгенгер» 1969 жылдың тамызында АҚШ-та, ал қазанында Ұлыбританияда көрсетілді. Алғашқы көрсетілім кезінде кассада үлкен табыс әкелмесе де, кейіннен культты фильмге айналды. Фильм сыншылардан ара-жібірлі пікірлер алды. Арнайы эффектілер мен өндіріс дизайны жоғары бағаланса, параллель Жер тұжырымы кейбір сыншылар тарапынан клишелі және әсерсіз деп танылды. Фильмдегі кейбір сюжеттік элементтер мен бейнелер 1968 жылғы «2001: Ғарыш саяхаты» сияқты басқа ғылыми-фантастикалық фильмдердің пародиясын еске алады. Кейбір актерлер Андерсонның алғашқы жанды экшн телесериалы «UFO»-да ойнады, онда фильмде қолданылған көптеген реквизиттер қайта пайдаланылды.

Кастинг

Рой Тиннес NASA-ның полковник Гленн Росс рөлін ойнады. Джерри Андерсон Тиннесті «The Invaders» фильміндегі Дэвид Винсент рөліндегі өнертабысын көргеннен кейін таңдады. Росс кейіпкерінің сценарийде темекі шегуге бейім екенін көрсету үшін, Тиннес түсірілім барысында көптеген темекіні шегіп, денсаулығына зиян келтірді. 1969 жылдың қыркүйегінде «The Age» газеті актер келесі фильміне темекі шегуден бас тарту туралы талап қоятынын хабарлады: «Ол күніне екі қорап темекі тартады, бірақ кадрлар үшін жаңадан темекі жағудың үздіксіз қажеттілігі қиын болды». Иан Хендри британдық астрофизик және «Феникс» жобасының жетекшісі доктор Джон Кейн рөлін сомдады. Өзінің өмірбаяннда Андерсон Хендридің «әрқашан ішіп жүргенін» және «Дов» апаты сахнасын түсіргенде мас болғанын еске алды: «Ол жаңадан туған итша сияқты мас еді, және ол қашып кету үшін қиындықпен тұрды. Оған қарамастан, экранда бәрі керемет көрінді». Алғашқы сценарийде Кейннің есімі Филип болған, ал әйелі Сьюзан. Өшірілген сахнада Гленн Паоло мен Шаронды Росс вилласында төсекте жатқан жерден табады және екеуін де бассейнге лақтырады. Поулсон рөлін Питер Дайнли ойнауы тиіс еді, бірақ рөл қайта таңдалды, өйткені продюсерлер Дайнли Уимаркқа өте ұқсайды деп ойлады және екі актердің де қатысқан сахналары көрермендерді Поулсон мен Уэбб кейіпкерлерін шатастыруы мүмкін еді. Түсірілім кезінде түсті теледидардың жоғары құны және фильмнің болашақ атмосферасын көрсету үшін қара-ақтан аулақ болу қажеттілігіне байланысты, нақты мониторларды пайдаланудың орнына, топ қабырғада экран көлеміндегі тесіктер жасап, конференция делегаттарын ойнаған актерлерді олардың артына орналастырды. Бір кезде Пэрриш бірнеше сахнаны түсіруден бас тартты, оларды өшіріп тастайтынын айтты. Басқа сахналар 21 ғасырдағы келіспеушіліктерге әкелді. Лиза Хартманды (Лони фон Фридль) душ қабылдап жатқан сахна үшін оператор Джон Рид Пэрриштің нұсқауымен силуэтте жарықтандыру жасады. Фридльдің жалаңаш түсірілуін жоспарлаған Джерри Андерсон Ридтің режиссер ретінде ғана емес, сонымен қатар продюсер ретінде де міндеттемелерін орындауын талап етіп, қайта түсіруді талап етті. Тағы бір дау-дамай Рид қолмен ұсталатын камераны пайдаланып, «Феникс» ғарыш кемесінің моделін түсірген кезде туды. Андерсон өзінің өмірбаяннда еске алды: «Мен ғарыш саяхаты туралы жеткілікті білдім, вакуумда ғарыш кемесі тік сызықпен қана жүретінін білдім. Пэрриш маған адамдар ғарыш саяхатына таныс емес екенін және олар осы қозғалысты күтетінін айтты». Ол «Феникс» ұшырылуын Меддингстің «Moonraker» (1979) фильміне дейінгі ең үздік жұмысы деп санайды. Музыка 1969 жылдың 27-29 наурызы аралығында үш студиялық сессияда жазылды. Бірінші сессияда 55 мүшеден тұратын оркестр, екіншісінде 44, ал үшіншісінде 28 адам болды. Rank фильмнің шығуын бір жылдан астам уақытқа кейінге шегерді. 1969 жылдың 26 наурызында BBFC «Doppelgänger» фильміне А сертификатын берді, бұл 11 жасқа дейінгі балаларға ата-анасымен бірге фильмді көруге рұқсат берді. Бұл рейтингті алу үшін контрацепциялық таблеткаларға түсірілген кадрларды қысқарту қажет болды. Rank фильмді U сертификатын алу үшін одан да қысқартуға бола ма деп сұрады, бұл ата-ананың қадағалауын қажет етпейді; BBFC бұл идеяны қабылдамады, бұл фильмнің мағынасын жоғалтатынын мәлімдеді. Джерри Андерсонның өмірбаян жазушылары Арчер мен Стэн Николз бұл атау сюжеттің нақты түсіндірмесін берсе де, «Doppelgänger» фильмінің интригасы мен поэтикалық сапасынан кемшілік көрінеді деп санайды. 26 қазан күні жалпы көрсетілімге шықты, «Gunfighter’s Death» фильмімен бірге қос фильм ретінде көрсетілді. Бір данасы Британдық кино институтында, екіншісі Фандерсон, Джерри Андерсонның ресми жанкүйерлер клубында сақталады. 2008 жылғы шығарылымға дейін BBFC фильмді PG ретінде «шамалы зорлық-зомбылық және тіл» деп қайта жіктеді. АҚШ-тағы Blu-ray нұсқасын Universal Entertainment шығарды. Австралиялық нұсқасын Madman Entertainment шығарды, ол екі жақты мұқабаға (фильмді оның атауларының кез келгенінде сақтауға мүмкіндік береді), Фандерсонның түпнұсқалық фильм көшірмесіне және Герри Андерсонның эксклюзивті аудио түсіндірмесіне ие.

Қабылдау

Бастапқы шығуынан бері «Доппельгенгер» сыншылар тарапынан әртүрлі пікірлерге ие болды. Арчер мен Николс оны культты фильм деп есептейді.

Қазіргі заманғы шолулар

Кейбір тамаша эпизодтар мен ерекше эффекттер болды. Мүмкін, менің қателігім "Герридің болашаққа қатысты көзқарасын" енгізуде болды, онда бәрі өте таза, жылтыр, жарқырап, санитарлық талаптарға сай. Өкінішке орай, көптеген адамдар адамзаттың табиғи жағдайы осылай емес деп ойлайды. "Жұлдыз жолы" да осыған ұқсас болды, бірақ оның философиясы болғандықтан сәтті аяқталды. Сондай-ақ, жақсы мінез-құлқы бар, сенуге болатын кейіпкерлер де болды. Джерри Андерсонның фильмге қатысты пікірі бойынша, New York журналының Джудит Криста "Доппельгенгерді" "қызықты идеясы үштен бір бөлігінде пайда болатын және одан ештеңе шығармайтын ғылыми фантастикалық фильм" деп сипаттады. Ол фильмді "керемет гаджеттерге толы" деп мақтады, сондай-ақ ғылым мен саясат арасындағы қақтығыс туралы сұрақтар көтерді, бірақ монтаждауды сынға алды. The Miami News және Montreal Gazette фильмді жанры үшін орташадан жақсы деп санады, ал The Pittsburgh Press оны "жасалма ғылыми фантастикалық әңгіме" деп таныды. "Осындай фильмнен бір ғана болса жеткілікті" деп үміттенді және оны жылдың ең нашар фильмдерінің қатарына қосты. Газетте фильмнің соңы нашарлағанымен, "соған дейін ол көңілді болашаққа қатысты мелодрама" деп жазылған. 1975 жылы Джефф Ровин "Доппельгенгерді" "сансыз, бірақ түрлі-түсті" деп атады және оның "тамаша" эффекттерін мақтады.

Ретроспективті тексерулер

Гари Джерани, «Pumpkinhead» киносының әрі авторларының бірі, өзінің «100 үздік ғылыми-фантастикалық фильм» кітабында «Доппелгенгерді» 81-ші орынға қояды. Ол фильмді «жұмбақты» деп сипаттап, 1960-жылдардың соңындағы «спекулятивтік фантастиканың керемет мысалы» дейді. Тиннес пен Уаймарктің актерлік шеберлігін, кейіпкерлерді сомдауын, фильмдегі екінші дәрежелі тақырыптарды (адалдыққа қиянат, бедеулік және сыбайлас жемқорлық) және оның «Тәуелсіздік күні сияқты» эффектілерін жоғары бағалайды. Сильвия Андерсон американдық көрермендердің «Century 21» өндірісіндегі қуыршақтарға британдық көрермендерге қарағанда нашар таныс болғандықтан, фильмге қызығушылық танытқанын болжайды. Крис Бентли үшін «Доппелгенгер» – «стильді және ойға жетелейтін ғылыми-фантастикалық триллер». «TV Guide» журналы фильмге төрт жұлдыздың екісін беріп, оны «жақсы жазылмаған сценарийі» бар «ерекше кішкентай фильм» деп атайды. Гленн Эриксон DVD Talk сайтында «Доппелгенгерді» «жақсы» фильм деп санайды, бірақ «жақсы идеяға ие болғанымен, оны дамытуға ештеңе жасамайды. 100 минут бойы нашар драма мен жақсы арнайы эффектілерді көреміз, содан кейін сценарий көңілсіздік пен мағынасыз құпияға бет бұрады» деп жазады. Ол операторлық жұмысты сынға алып, оны «Thunderbirds» фильміндегідей, кейіпкерлердің «көп сөйлейтінімен» салыстырады, ал сценарийді «кем дегенде 60 пайызы техникалық әңгімелер мен түсіндірулерден» тұрады деп сипаттайды. «Адамдардың қалай қозғалатыны – ұшақпен, парашютпен, центрифугамен – олардың не істеп жатқанынан маңыздырақ». «Den of Geek» үшін Мартин Андерсон режиссураны және эффектілерді мақтайды, бірақ фильмнің «күшті және қарапайым» диалогтары «метафизикалық толғаныстармен үйлеспейді» деп мәлімдейді. Ол монтажды сынап, көптеген эффект кадрларының «Хорнби факторына» ие екенін, олардың оқиғаны қажетсіз баяулататынын атап өтеді. «Доппелгенгерді» бес жұлдыздың үшеуімен бағалап, оны «көптеген сыйлықтары бар қызықты саяхат» деп қорытындылайды. Гари Вестфаль да осыған ұқсас пікір білдіріп, оқиға орынын «көрсетілген ең жалықтыратын және қиялы жоқ ғарыш әлемі» деп сипаттайды.

Интерпретация

[[Файл:Доппелгангер Вебб. jpg|thumb|alt=Қарлы шал айнадағы өз бейнесіне үңіліп қарап тұр.|Фильмнің соңғы көрінісі 2001: A Space Odyssey фильмінің визуальдық стилімен салыстырылды. Сондай-ақ, 2001: A Space Odyssey және Planet of the Apes фильмдері, екеуі де бір жыл бұрын шыққан, «Доппельгенгер» және басқа фильмдер үшін жоғары деңгей белгілеген деген пікірлер айтылды. Мартин Андерсон «Доппельгенгерді» «Солярис» сияқты басқа ғылыми-фантастикалық фильмдермен салыстырып, диалогтың «лирикалық» әуеніне назар салады. Дегенмен, ол «Доппельгенгерді» 2001 және «Солярис» фильмдерінің режиссерлері Кубрик немесе Тарковскиймен салыстыруға болмайды деп мойындайды. С. Т. Джоши «Доппельгенгер» фильмінің көшірме жасау тақырыбын «Денелерді басып алушылардың шабуылы» фильмінің негізгі идеясымен салыстырады, онда Pod People деп аталатын шетелдік жаратылыстар адамдарды ұрлап, оларды өздерінің көшірмелерімен алмастырады.

Мұра

Фильмнің сәтсіздігіне қарамастан, Грейд Андерсондарға тірі актерлермен қосымша тапсырмалар берді. Көптеген актерлер кейін "НЛО" фильмінде ойнады, оның ішінде Эд Бишоп басты рөлде – полковник Эд Стракер және Джордж Сеуэлл оның орынбасары – полковник Алек Фримен рөлінде. Нептун үйі полковник Стракер басқаратын SHADO ұйымы орналасқан Харлингтон Стрекер киностудиясының сыртқы түрі ретінде пайда болды. IGN жүргізген сараптама "Доппельгенгер" фильміндегі саясат пен экономиканың бейнеленуі 1960 жылдарғы ғылыми фантастиканың қағидаларына қарсы келеді деген пікірді келтіреді. Бұл "НЛО" фильмінде де көрінеді, онда кейіпкерлер "НАСА АҚШ-та бастағандай, бухгалтерлер мен сайланған шенеуніктердің бақылауында үнемі прогресс көрсету қысымына тап болды". Мартин Андерсон "Доппельгенгер" мен "НЛО" арасындағы байланыс туралы сөйлегенде, Кубрикке де қатысты: "Екі жобаның ең қызықты ортақ тұсы – 2001 жылғы фильмдегі психоделикалық көріністер мен сананы шатастыратын элементтерге жасалған әлжуаз қадам және соңғы аяқталудың күңгірттігі".