Кіріспе
Апачтардың басшысы Викторио (Bidu ya, Beduiat; шамамен 1825–14 қазан 1880) – қазіргі Америка Құрама Штаттарының Техас, Нью-Мексико, Аризона штаттарында және Мексиканың Сонора мен Чиуауа штаттарындағы орталық апачтардың Тчихендех (немесе Чихенне, көбінесе Мимбреньо деп аталады) бөлімінің Уорм Спрингс тайпасының басшысы және жауынгері. 1879 жылдың қыркүйегінен 1880 жылдың қазанына дейін болған Викторио соғысында Викторио 200-ден аспайтын апачтар тобын басқарды, олар АҚШ және Мексика армияларымен, сондай-ақ Нью-Мексико, Техас және Солтүстік Мексиканың азаматтық халқымен үздіксіз шайқасты. Олар екі ондаған қақтығыс пен шайқасқа қатысты. Ол және оның көптеген ізбасарлары 1880 жылдың қазан айында Трес Кастиллос шайқасында Мексика армиясы тарапынан өлтірілді немесе тұтқынға алынды.
Victorio (Bidu ya, Beduiat; ca. 1825–October 14, 1880) was a warrior and chief of the Warm Springs band of the Tchihendeh (or Chihenne, often called Mimbreño) division of the central Apaches in what is now the American states of Texas, New Mexico, Arizona, and the Mexican states of Sonora and Chihuahua. In Victorio's War from September 1879 to October 1880, Victorio led a band of Apaches, never numbering more than 200 men, in a running battle with the U. S. and Mexican armies and the civilian population of New Mexico, Texas, and northern Mexico, fighting two dozen skirmishes and battles. He and most of his followers were killed or captured by the Mexican army in the Battle of Tres Castillos in October 1880.
Соғыс басшысы және басшысы
Викторио шамамен 1825 жылы Мексиканың Чихуауа қаласының (Ją’éłąyá) маңында, Энсинильяс ранчосының жанында дүниеге келді және бала кезінде "Педро Седильо" деген атпен крещениеден өтті делінеді. Викторио Чиенне тайпасында өсті. Ол немесе оның тайпасы Навахо тайпасымен туыс болған, ал Навахо арасында "атын тексеріп отыратын адам" деп аталған деген болжам бар. Викторионың әпкесі – әйгілі әйел жауынгер Лозен, немесе "шебер жылқы ұрлығына шебер". 1853 жылы ол АҚШ армиясының бастығы немесе орынбасары саналды және бір құжатқа қол қойды. Жиырма жасқа толғаннан кейін ол Tchihendeh Apache тайпасының басшысы Мангас Колорадаспен және бүкіл Tchihendeh Apache бөлімінің бас басшысымен (оны күйеу баласы ретінде қабылдаған), сондай-ақ Cuchillo Negro, Tchihendeh тайпасының Жылы бұлақтар тайпасының басшысы және бүкіл Tchihendeh Apache бөлімінің екінші бас басшысымен, және Нана, Дельгадито, Кочизе, Джу, Джеронимо және басқа да Apache басшыларымен бірге болды. Мангас Колорадас Викториоға қалай тұзақ құруға және жаудың өлтіру аймағына кіруін күтуге үйретті. Дәстүр бойынша, ол Мимбреньос және Мескалеро тайпаларының (оның досы – және, мүмкін, Мангас Колорадастың тағы бір қызының күйеуі, сондай-ақ Кочизе – Кабальеро) үлкен аралас тайпасының басшысы болды және АҚШ армиясына қарсы күресті. 1870 жылдан 1880 жылға дейін Викторио, Coppermine Mimbreños тайпасының басшысы және барлық Tchihende тайпасының бас басшысы, сонымен қатар Локо, Warm Spring Mimbreños тайпасының басшысы және Tchihende тайпасының екінші тұлғасы, олардың тайпаларының дәстүрлі жерлерінде тұру туралы өтініштеріне қарамастан, кем дегенде үш түрлі резервацияға көшіріліп, қалдырылды. Викторио, Локо және Мимбреньо тайпалары 1877 жылы Аризона территориясындағы Сан-Карлос резервациясына көшірілді. Викторио және оның ізбасарлары (соның ішінде ескі Нана) резервациядан екі рет шығып, Форт-Стантон резервациясындағы олардың Сьерра-Бланка және Сакраменто Мескалеро одақтастары мен туыстарынан қонақжайлылық іздеді және уақытша қонақжайлылық алды (Кабальеро, мүмкін, Викторионың інісі және Мангустың ағасы, Сан-Хуан ескі дос болды және Нананың әйелі Мескалеро әйелі болды), олар Охо-Калиентеге оралғанға дейін 1879 жылдың тамызында тұрақты түрде кетуге дейін, бұл Викторио соғысын бастады. Наутзилидің күш-жігеріне қарамастан, Кабальеро мен Мучачо Негро басқаратын көптеген Солтүстік Мескалеро жауынгерлері оған өз отбасыларымен қосылды, ал Сан-Хуан мен басқа Мескалеролар да өздерінің резервацияларын тастады; көптеген Гуадалупе және Лимпия Мескалеро тайпалары да (Карновисте мен Альсате 1874 жылдан кейін Викторионың жақын одақтастары болды) Викторионың тайпасына қосылды. Викторио шабуыл жасап, әскердің тұтқындауынан қашып, 1879 жылдың 18 қыркүйегінде қазіргі Альдо Леопольд даласындағы Лас Анимас каньонында маңызды шайқаста жеңіске жетті. Бірнеше ай ішінде Викторио Перча өзені (Рио Пуэрко) маңында (1 қаңтар 1880), Сан-Матеос тауларында (17 қаңтар 1880), Анимас сағасының маңындағы Кабелло тауларында (30 қаңтар 1880), содан кейін Алеманның құдырының маңында, Сан-Андрес тауларының батысында Ақ құмдарда (2 ақпан 1880), содан кейін Сан-Андрес тауларында (мүмкін, Викторио шыңына жақын) атты әскерлерді жолға салып, оларды Рио-Грандеге (9 ақпан 1880), содан кейін (4 сәуір 1880) Хэмблило каньонында, Сан-Андрес тауларында қуып кетті. 1880 жылдың сәуірінде Викторио Альма қазасын басқарды – Нью-Мексикодағы Альма маңындағы АҚШ қоныс аударушыларының үйлеріне шабуыл. Бұл оқиға кезінде 41 қоныс аударушы қаза тапты. Викторионың жауынгерлері ақыры Форт-Байардтан келген американдық сарбаздардың келуінен кейін қуып шығарылды. Дегенмен, Викторио өзінің жорығын Форт Туларосаға шабуылмен жалғастырды, онда оның жауынгерлері 9-шы кавалерия жасағына (К әскері) қарсы тұрып, қатал шайқастан кейін "Бықаң солдаттарымен" кері қайтарылды. Викторионың лагері Рио Паломас маңында, Қара жотада, 1880 жылы 23-25 мамырда таңғалды және шабуыл жасады, бірақ Мимбреньос және Мескалеро тайпалары сарбаздарды кері қайтаруға қол жеткізді. Рио-Паломас шайқасынан кейін Викторио Мексикаға бірнеше рет рейдке шықты, Рио-Гранде өзенін қайталап, Квитман каньонында (60 жауынгерлер тобымен) ұсталып, соққыға ұшырағаннан кейін (30 шілде 1880). 4000-нан астам қарулы адам (9-шы, 10-шы, 6-шы атты әскер, 15-ші жаяу әскер, Техас рейнджерлері) қуып келген Викторио бір айдан астам уақыт бойы олардың бәрінен қашып жүрді. 1880 жылы 9 тамызда Викторио мен оның тобы поезға шабуыл жасап, зейнеткер генерал-майор Джеймс Бёрнді өлімге жарақаттады.
Соңғы күресі мен өлімі
1880 жылы қазанда Чиуауаның солтүстік-шығысында (Гуадалупе және Лимпия Оңтүстік Мескалеро тайпаларына жақсы танымал аймақта), Нана мен Мангусты азық-түлік пен оқ-дәрі алу үшін шабуылға жіберген соң, Викторио, өте аз ғана жауынгерлерімен және одан да аз оқ-дәрісімен, Три Кастильос шайқасында полковник Хоакин Террасас басқаратын Мексика армиясының сарбаздарымен қоршалып, қаза тапты. 1886 жылғы АҚШ Сыртқы істер жөніндегі құжаттарына қосымшада, сол кезде Тарахумара барлаушысы Викторионы 1880 жылы өлтіргені туралы Маурисио Корредор есімді адамның көрсеткені айтылады. Апачилердің айтуынша, Викторио тұтқынға түспеу үшін өз-өзіне пышақпен соққы беріп, өмірден бас тартыпты. Ал Кэтлин Чемберлен сияқты тарихшылар Мексика сарбаздары шайқаста Викторионың денесін анықтай алмағанын атап көрсетеді.
An 1886 appendix for Papers Relating to the Foreign Nations of the United States states that, contemporaneously, the Tarahumara Scout credited with killing Victorio in 1880 was Mauricio Corredor. The Apache version states that Victorio actually committed suicide with a knife rather than face capture, and historians such as Kathleen Chamberlain note that the Mexicans at the battle could not identify which body was Victorio's.
Викторио танымал мәдениетте
Hondo (АҚШ, 1953) Джон Фарроудың режиссерлігімен, Майкл Пате Викторио рөлінде; Fort Bowie (АҚШ, 1958) Говард В. Кохтың режиссерлігімен, Ларри Ченс Викторио рөлінде; Apache Rifles (АҚШ, 1964) Уильям Уитнидің режиссерлігімен, Джозеф Виталь Викторио рөлінде; Hondo (АҚШ, 1967) Ли Х. Катзиннің режиссерлігімен, Майкл Пате Викторио рөлінде; Buffalo Soldiers (АҚШ, 1997) Чарльз Хайдтың режиссерлігімен, Харрисон Лоу Викторио рөлінде. "Викторио" атымен танымал апачи басшысы және Викториоға негізделген кейіпкер Гарри Уиттингтонның 1963 жылғы "Жылаңаш далаға шабуыл" романында екінші дәрежелі қарсыласы ретінде пайда болады. Витторио олардың бірі оның ағасын өлтіргенін білгеннен кейін бірнеше адамды тұтқынға алады, бірақ кейіннен өлтірушінің қаза тапқанын және романның басты кейіпкері Меррик Мескалеро тайпасы арасында жақсы беделге ие екенін білген соң босатып жібереді. Филипп Морванның 2018 жылы Calmann Lévy баспасында жарық көрген "Біздің" романында Викторио маңызды кейіпкер. Бёрт Ланкастердің "Ульзананың шабуылы" еңбегінде де еске алынады. Танымал "Блюберри" комиксінде "Викторио" атымен танымал апачи басшысы, қайтадан Викториоға негізделген, жиі кездесетін кейіпкер.
Fort Bowie (U. S., 1958) by Howard W. Koch with Larry Chance as Victorio;
Apache Rifles (U. S., 1964) by William Witney with Joseph Vitale as Victorio;
Hondo (U. S., 1967) by Lee H. Katzin, with Michael Pate as Victorio;
Buffalo Soldiers (U. S., 1997) by Charles Haid with Harrison Lowe as Victorio. An Apache chief named "Vittorio" and loosely based on Victorio appears as a minor antagonist in Harry Whittington's 1963 novel Desert Stake Out. Vittorio takes several people captive after learning that one of them murdered his brother, but later releases them upon learning that the killer is already dead and that the novel's protagonist, Merrick, is well regarded by the Mescaleros. In the Philippe Morvan's novel, Ours, published in 2018 by Calmann Lévy, Victorio is an important character of the plot. Mentioned in Ulzana's Raid by Burt Lancaster. In famous comics Blueberry (comic), an Apache chief "Vittorio", again loosely based on Victorio is a recurrent character.
Құрмет
Мексиканың Чихуахуа қаласында Викторио атқа мінген ескерткіш мүсіні орналасқан, бұл Ньоне (чирикауа) және апач халықтарына танылған құрметтің белгісі.