Кіріспе

Американдық джаз кларнетшісі Реймонд Бёрк (туған аты Барруа; 6 маусым 1904 – 21 наурыз 1986) – американдық джаз кларнетшісі.

Өмірбаян

Реймонд Бёрк 1904 жылғы 6 маусымда Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласында Реймонд Барруа болып дүниеге келді. Ол сирек сұхбат берді және музыканттың өмірі оның музыкасына көп қатысы жоқ деп санады. Ол әдепті, бірақ езгеше еді. Оның толқынды шашы, жұқа мұрты және консервативті киімдері болды. Ол қалың Нью-Орлеан акцентімен сөйледі және кейбір адамдарға түсініксіз болған түрлі-түсті аймақтық сөздерді қолданды. Ол ішімдік ішпеді, темекі тартпады және құмар ойнамады. Ол қарапайым адам ретінде бейнеленеді. Бёрк өмірінің соңына дейін, көбінесе Preservation Hall Jazz Band-пен қаладан тыс гастрольдерге немесе концерттерге шыққанда ғана қаладан шығатын. Оның досы және джазды жақсы көретін Ал Роуз, Бёрк Нью-Орлеаннан тыс жерде он аптадан аспайтын уақыт өткізгенін айтады. Бёрк – Reliance Brass Band тобында ойнаған джаз тромбонисі Жюль Кассардың сіңілі баласы және Dixieland музыканты Гарольд Петерсонның туысы. Бёрк алғашқы аспабын балық аулау таяғынан жасаған сыбызғы деп айтқан. Кейін ол қалайы сыбызғы, казу және кларнет ойнады. Оның музыкадағы алғашқы жұмысы 1913 жылы болды, ол болашақ New Orleans Rhythm Kings барабаншысы Лео Аддемен бірге казуда ақша жинады, ал ол сигара қорабында перкуссия ойнады. 1930 жылдары Бёрк Генри Белас оркестрімен (тромпетші Генри Белас, тромбонист Аль Мур, барабаншы Джо Стивенс және пианист "Пиви") ойнады; Melon Pickers (гитарист Генри Уолде, басист Джон Белл, барабаншы Аль Дориа, тромпетші Билл Науин және пианист Джулиус Шевез) тобымен де бірге болды. Бёрк музыкалық жұмыс істеу үшін қысқа мерзімге Канзас-Ситиге барды, бірақ көп ұзамай қайтып келді. 1940 және 50-жылдары ол Альвин Алкорн, Шарки Бонаномен және жиі пианист Джефф Риддик пен басист Шервуд Мангиапанмен триода ойнады. 1960 және 70-жылдары Бёрк Preservation Hall музыканттарымен бірге өнер көрсетті.

Рабаи дүкені

Әріптестерінің айтуынша, Берктің музыкадан басқа жалғыз жұмыс түрі – 906 Бурбон көшесіндегі "Рабаи" дүкенін басқару еді. Досы Ал Роуздың сөзіне қарағанда, "Рабаи" дүкені антикварлық дүкендей әсем емес, сонымен қатар ескі нәрсе сататын дүкендей нашар да емес. Бұл дүкен иесінің жинаған заттарын жартылай сатуға қоятын жеке коллекциясы. Берктің дүкені Бурбон көшесінің тұрғын үй ауданында орналасқан еді, онда жаяу өтетін адамдар аз болғандықтан, іскерлік те аз болды. Дүкенде Берк отыратын бір ағаш орындықтан басқа ешқандай жиһаз болған жоқ, сондай-ақ электр жарығы да болмады, ол дүкеннің күн батқанда жабылуын қамтамасыз етті. Дүкенде ескі джаз пластинкалары, тарихи естеліктер, музыкалық аспаптар мен жабдықтар, кітаптар, журналдар және ноталар жинағы болды. Ішкі жағы қараңғы және қалыңдықтан, дүкенге қарап отыруға ыңғайлы емес еді. Керісінше, егер клиенттің нақты сұранысы болса, Берк ол заттың қорында бар-жоғын есіне түсіріп, бар болса, коллекциядан іздеп табуға тырысатын. Ал Роуздың айтуынша, дүкен күніне шамамен екі доллар табыс табатын. Дегенмен, ол дүкеннің тағы бір, музыкалық тұрғыдан маңызды мақсаты болғанын айтады. Жұмыс күндері (сағат 13:00-ден күн батқанға дейін) музыканттар Беркпен бірге ойнау үшін "Рабаи" дүкеніне келіп тұратын. Бұл сессиялар ресми емес, ешкім қатыспаған, Берктің кларнеті мен музыканттар әкелген басқа аспаптардан тұратын. Роуздың есебуынша, әр күні шамамен онға жуық музыкант Беркпен бірге ойнауға тоқтаған. Олардың арасында әуесқойлармен қатар, талантты музыканттар да болды.

Танымалдық

Бёрк өмірінің көп бөлігінде белсенді музыкант болғанмен, ол кең танымалдыққа немесе коммерциялық сәттілікке жете алмады. Ол қарапайым ойнайтын, ал үлкен ансамбльдерде оның кларнетінің үнін басып кететін еді. Бёрк сондай-ақ коммерциялық мүдделер үшін заманауи музыканың өзінің дыбысына ықпал етуіне қарсы тұрды және көптеген адамдардың ескірген деп санайтын стильде ойнады. Бёрктің белгісіздігіне себеп болуы мүмкін тағы бір фактор – оның "Second Line" джазымен байланысы. Бұл терминнің бірнеше мағынасы бар болғанымен, ол Нью-Орлеан стиліндегі джазды ойнаған ақ музыканттарды қара және креол музыканттарынан ажырату үшін қолданылған. Нью-Орлеан джазы көбінесе осы қаладағы афроамерикалықтармен байланысты болғандықтан, "Second Line" термині осы стильді еліктеп, жеңілдеткен ақ музыканттарды сынау үшін теріс мағынада қолданылуы мүмкін. Осылайша, Чарльз Сухор Берк, сондай-ақ басқа да дарынды ақ нәсілді Нью-Орлеан джаз музыканттары, мансабының басында көптеген жылдар бойы назарсыз қалғанын және оларға немқұрайлы қарағанын айтады. Джон Штайнердің сөзіне қарағанда, 1939 жыл Бёрктің музыкасын, сондай-ақ басқа да көп танылмаған джаз музыканттарын ашу үшін маңызды жыл болды. Осы жылы арзан, көшіруге оңай жазба құралдары пайда болды. Джаз жанкүйерлері осы құрылғыларды жергілікті джем-сессияларға алып келіп, сүйікті музыканттарының орындалуын жаздыратын. Осы коллекционерлер арасында жазбалар таратылып, Берктің тыңдаушылары келесі екі онжылдық ішінде біртіндеп көбейді. Нәтижесінде, Бёрк жұртшылықтан гөрі джаз шеберлерінің арасында ерекше танымал болды. Штайнердің айтуынша, джаз жанкүйерлері Берктің Бадди Болден сияқты ұмытылған джаз данышпанына айналуынан қорқып, оның музыкасын таратуға тырысты.

Стилдік ерекшеліктері

Реймонд Бёрк Диксиленд стилінде ойнады. Чарльз Сухордың айтуынша, Диксилендке "желді аспаптардың дәстүрлі дыбыстары, жылдам вибрацияларды қабылдамау, аспаптарды шеберлікпен ойнау қабілеті және сололарға ерекше назар бөлу тән, олар ашылу және жабылу ансамбль бөлімдері арасында жиі алмасып отырады". Бёрктің репертуары негізінен ескі стандарттардан тұрды. New York Times газетінің сыншысы Джон С. Уилсон Бёрктің "жағымды, ағаш иісімен еске түсетін төменгі ноталарды қолданып, керемет әуенді фразалар мен тізбектер құрғанын" айтты. Ол сондай-ақ Бёрктің ойнағанда орнынан қозғалатынын, ал соло кезінде ерекше, жартылай бүгілген күйде ойнайтынын атап өтті. Ол Бёрктің "асықпайтын" тәсілін де жоғары бағалады. Диксиленд көбінесе бұрынғы музыканы әйелдеу имитациясы деп есептелсе де, Уилсон Бёрктің музыкалық стереотиптерге немесе клишелерге тәуелді емес екенін көрсетті. Ал Роуз Бёрктің музыкасы дәстүрлі болғанымен, ностальгиялық емес екенін де айтты. 1920-ші жылдардағы джаз стилін еліктеудің орнына, Роуз Бёрктің сол музыкалық стильде жұмыс істеген, бірақ инновациялық музыкант болып қала бергенін сезінді. 1965 жылы өткен концерт оның музыкалық ерекшеліктерін толық көрсетті. Бұл концертте Бёрк Чикаго стиліндегі пианист Арт Ходспен бірге орындады. Рецензент топтың "дөңгелек аяқталуларға" бейім екенін және кейде күмәнділік пен тоқтап қалуға ұшырағанын айтса да, Бёрктің Ходспен ойнау және оның спонтандығынан күш алу қабілетін жоғары бағалады. Рецензент Бёрктің лаконикалық сололарын атап өтіп, оның музыкалық идеяларды тарату шебері болғанын айтты. Шолуда Бёрктің кларнеттің төменгі регистрін, яғни шалумо регистрін тамаша меңгергені де көрсетілді. Бёрк сололарын көбінесе күтпеген жоғары нотамен бастап, содан кейін осы регистрге дейін төмендейтін. Диксиленд стиліне қарамастан, Бёрктің ойнауы эксцентрикалық деп есептелді. Ал Роуз: "Ол жай ғана кларнетке арналған ноталарды ойнамайды! Көрермендер дәстүрлі гармонияны естігісі келеді, ал Реймонд оған мойын бұрмайды. Оның санасында керемет контрапункт бар, және егер ол оны ойласа, онда оны ойнайды!" Ол музыканы тым жылдам немесе тым баяу ойнаудан бас тартты. Ол жылдам темпте ойнауды мақтан тұту деп есептеді және тыңдаушылардың назарын аударды. Екінші жағынан, ол джазды тым баяу ойнауға болмайды деп талап етті, "блюз - жерлеу музыкасы емес". Нью-Орлеан стилімен байланысты көптеген музыканттардан айырмашылығы, ол дірілдеп немесе бақылаусыз ойнамады. Ол көпшілікке ұнайтын әсер үшін дыбысын құрбан етпейтін. Ол өзінің бір топтасы көрерменге жағымсыз әсер ететіндей сезінсе, концерт кезінде тоқтап, сахнадан шығып кететін.

Сақтау залы

Preservation Hall – 1960 жылдары құрылған концерт залы, ол Нью-Орлеан джазының қайта жаңғыруының орталығы болды. 1961 жылы Icon Records компаниясының басшысы Грейсон Миллс жаңа Орлеанға джаз музыканттарын жазу үшін сапар шекті. Осы музыканттардың көпшілігі егде жас болғандықтан, Миллс Preservation Hall-ді көрермен алдында жаттығу жасап, өнерлерін қайта дамытуға арналған орын ретінде ойлады. Preservation Hall тек музыканттарды тыңдау үшін арналған еді. Залда тамақ пен сусын берілмеді, тек бірнеше қатар орындықтар ғана болды және би алаңы да жоқ еді. Кіру ақысыз болғандықтан, клубтың жалғыз кірісі – қайырымдылық еді. Миллс музыканттар туристерге ұнату немесе мұқтаж клуб иелеріне жағыну туралы уайымдамай, шығармашылықтарын қайта жаңартады деп үміттенеді. Ол өмірінің соңына дейін Preservation Hall музыканты болды. 1960 жылдардың ортасында Аллан Джаффе Preservation Hall басқаруын өз міндетіне алды және оның қызметін кеңейтті. Залдың туристік маусымда аз кіріс алатын кезде қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін Джаффе Preservation Hall-дың кіріс табудың басқа жолдарын іздеуге кірісті. Ол көптеген "Preservation Hall Bands" тобын басқарды, жазу шарттары бойынша келіссөздер жүргізді және топтарды халықаралық гастрольдерге жіберді, тіпті 1979 жылы Беркті Кеңес Одағына дейін аттандырды.

Ықпал

Ал Роуздың айтуынша, Бёрк джаз музыканттары мен жанкүйерлері тарапынан құрметке ие болғанымен, ол ешқандай ықпал еткен жоқ. Диксиленд кейде көне деп есептелетіндіктен, оған Берктей шығармашылықпен келетін музыканттардың саны азайып кеткен. Сонымен қатар, оның ойнау өнері тіпті Диксиленд стилінде де ерекше, эксцентриктік деп саналды. Мысалы, Second Line журналындағы бір мақалада Роуз музыкант Джордж Жирардқа Беркті өзінің тобына қабылдауды ұсынғанын еске түсіреді. Оның жауабы: "Бұл керемет болар еді, бірақ оны алсам да, маған кларнетші керек болар еді" деген.