Кіріспе

Бенджамин Бриттеннің 1945 жылғы операсы «Питер Граймс», Op. 33 – Монтегю Слейтердің либреттосымен Бенджамин Бриттеннің үш актілі операсы, Джордж Краббтың ұзақ поэмасы «Боро»дан алынған «Питер Граймс» бөліміне негізделген. Операдағы «қала» – Англияның шығыс жағалауындағы Краббтың және кейін Бриттеннің туған жеріне ұқсас, ойдан шығарылған шағын қала. Бұл туынды Бриттен Екінші дүниежүзілік соғыстың басында АҚШ-та тұрғанда жоспарлап, 1943 жылы Ұлыбританияға оралғаннан кейін аяқтады. Ол алғаш рет 1945 жылдың 7 маусымында Лондонның «Садлерс-Уэллс» театрында Реджинальд Гудоллдың дирижерлігімен қойылды және сыншылар мен көрермендер тарапынан зор қолдауға ие болды. Бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияда және әлемдік аренада жиі орындалып, классикалық репертуардың бір бөлігіне айналды. Опера сахнасында немесе жазбада, немесе екеуінде де бас рөлді орындаған тенорлардың қатарында Бриттеннің серігі Питер Пирс (премьерада орындаған), Аллан Клейтон, Бен Хеппнер, Энтони Рольф Джонсон, Джонас Кауфман, Филип Лангридж, Стюарт Скелтон, Сет Сванхолм және Джон Викерс бар. Операдан алынған, тек оркестрлік музыкадан тұратын «Four Sea Interludes» жеке жарияланды және көбінесе оркестрлік сюита ретінде орындалады. Тағы бір интерлюдия – пассакалия да жеке жарияланып, көбінесе «Sea Interludes»пен бірге немесе дербес орындалады.

АҚШ: 1941-1943 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдары Бенджамин Бриттен және оның серіктесі Питер Пирс АҚШ-та тұрды. Бриттеннің сол жылдардағы шығармаларына «Les Illuminations» (1940) ән циклі, «Sinfonia da Requiem» (1940) және «Paul Bunyan» (1941) опереттасы жатады. 1941 жылы Бриттен BBC журналының «The Listener» басылымында Е. М. Форстердің 18 ғасырдағы Саффолк ақыны Джордж Крабб туралы айтқан сөзінің көшірмесін кездестірді. Ол сөз: «Крабб туралы сөйлесу – Англия туралы сөйлесу» деп басталды. Бриттен өзінің туған Саффолк жеріне деген сағыныш сезіміне толы болды. Пирс екінші қол кітап дүкенінен Краббтың шығармаларының бір данасын тауып алды, ал Бриттен «The Borough» поэмасын оқыды, онда Альдебург балықшысы Питер Граймстің трагедиялық оқиғасы баяндалған. Кейін ол: «Бір сәтте екі нәрсені түсіндім: мен опера жазуым керек және мен қайда жататынымды білдім» деді. Ол Пирспен бірге «The Borough» поэмасы негізінде опералық сценарийді жасауды бастады. Краббтың поэмасында Эллен Орфордтың әңгімесі Граймстікінен толығымен бөлек, және олардың кездескені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Операдағы Ректор, Суаллоу, «Бура» тавернасының иесі «Анти» және оның қыздары «The Borough» поэмасының басқа бөлімдерінен алынған, бірақ Балстрод, Боулс және Нед Кин сияқты операның басқа кейіпкерлері Краббтың түпнұсқасында жоқ. Бриттен мен Пирс Англияға қайтуға асыққанда дирижер Серж Кусевицкий композитордан неге опера жазбағанын сұрады. Бриттен бұл үшін барлық басқа жұмысты тоқтату қажет екенін түсіндірді, бірақ ол мұны қазірдің өзінде істей алмайтын еді. Кусевицкий жақында құрған музыкалық қоры арқылы операны тапсырыс беруге келісті. Гонорар 1000 доллар болды, ал опера Кусевицкийдің жақында қайтыс болған әйелінің естелігіне арналды. Бриттен өзінің досы, жазушы Кристофер Ишервудтан либретто жазуды сұрады. Жұмыс жүктемесінің көптігіне және тақырыптың тиімділігіне қатысты алаңдаушылықтарын білдірген Ишервуд ұсыныстан бас тартты.

Лондон: 1943-1945 жылдар

Англияға оралған кезде Пирс операның сценарийін жасауды жалғастырды, ал Бриттен «Каролдардың салтанаты» мен «Иерусалимдегі әулие Сесилияға арналған гимн» шығармаларын жазды. Оқиға және Граймс кейіпкері жобаның алғашқы кезеңдерінде маңызды өзгерістерге ұшырады. Жұмыстың дамуы барысында Бриттен Граймсты баритон рөлі ретінде ұзақ уақыт ойластырды. Пирс Бриттенді Граймстың шәкіртімен эмоционалды байланысын азайтуға және оны төзімсіз қоғамдағы шеттен шыққан адам ретінде көрсетуге көндірді. Алғашқыда Бриттен Граймстың шәкірттерін өлтіруін жоспарлаған, ең нашар жағдайда немқұрайлылық танытқанын көрсеткен. Біраз уақыт бойы пьесаның аяғы Граймстың батпақтарда ақылынан айырылып, сол жерде өліп жатуымен аяқталуға тиіс болған. Контрабандистерге қатысты эпизод алынып тасталды және оқиға дамуы барысында бірнеше кейіпкерлер біртіндеп жойылды. 1943 жылдың сәуірінде Бриттен мен Пирс үйлеріне оралған кезде жұмыстың түрі түпкі нұсқадан көп айырмашылығы жоқ еді, ал сценарийді либреттоға айналдыру үшін Бриттен ескі досы, жазушы Монтегю Слейтерді шақырды. Слейтер журналист, романист және драматур болды. Соғыстан бұрын Бриттен оның екі қысқа өлеңдік пьесасына қосымша музыка жазған. Бриттенмен тығыз жұмыс істеген Эрик Кройзер либреттоның түпнұсқа мәтінінің барлығы – «Крэббедің алты төртжырлығынан және «Граймс жаттығуда» деген шағын тіркестен басқа» – Слейтердің еңбегі екенін айтады. Ол Крэббедің рифмаланған жұптарын тастап, мәтініне «жеке Бороу кейіпкерлерінің әртүрлі сөйлеу ырғақтарын көрсетуге» мүмкіндік берді. Кройзердің пікірінше, Слейтердің речитативтердегі «қысқа аралық сөйлемдері» және ариялардың «кең ауқымды тіркестері» музыкалық қоюға өте қолайлы. Композитор мен либретто жазушы арасындағы талқылаулар, қайта қараулар мен түзетулер он сегіз айға жуық созылды. Премьера Куссевицкийдің Танглвуд фестивалінде өтуі жоспарланған, бірақ фестиваль соғыс аяқталғанға дейін тоқтатылды, ал Куссевицкий келісімшарттық құқықтарынан бас тарды және алғашқы қойылымдарды сахналауға Садлер Веллс операсына батасын берді, өйткені ол Карменнен бері ең ұлы деп санайтын опера оған емес, әлемге тиесілі екенін айтты. Садлерс Уэллс компаниясының бас әкімшісі Тайрон Гатри өзінің көмекшісі Эрик Кройзерді шығарманы сахналауға тағайындады, ал соңғысы Бриттенмен бірге репетиция кезінде Слейтердің мәтіні ән айтуға немесе түсінікті болуға жарамсыз болғанда либреттоға түзетулер енгізді. Слейтер бұған наразылық білдірді және 1946 жылы өзінің түпнұсқа нұсқасын «Питер Граймс және басқа да өлеңдер» деген атпен жариялауға мәжбүр болды. Кройзер костюмдер мен декорацияларды жасау үшін Кеннет Гринді шақырды, соңғысы натуралистік және Альдебургке негізделген.

Премьера

Садлерс Уэллс соғыс кезінде жабылған еді, ал 7 маусымда 1945 жылы «Питер Граймс» премьерасы театрдың қайта ашылуын қадағалады. Бірақ «Питер Граймс» ашылғанда, ол жұртшылық пен сыншылар тарапынан мақұлдыққа ие болды; оның кассалық түсімі компаниямен бірге қойылып жатқан «La bohème» және «Madame Butterfly» операларының түсімімен тең немесе одан асып түсті.

Кейінгі лондондық қойылымдар

Садлерс Уэллс және оның мұрагері, Англия ұлттық операсы, 1963, 1990 және 2009 жылдары жаңа қойылымдар қойды. Граймс рөлін тиісінше Рональд Дауд, Филип Лэнгридж және Стюарт Скелтон сомдады; дирижерлер Чарльз Маккеррас, Дэвид Атертон және Эдвард Гарднер болды. «Питер Граймс» 1947 жылы Корольдік опера театрында Гатри қойған, Карл Рэнкль жетекшілік еткен қойылымда сахналанды, онда Пирс, Кросс және Эдит Коутс Садлерс Уэллс премьерасынан рөлдерін қайта ойнады. Одан бері Ковент-Гарденде Джон Кранко (1953), Илья Мошинский (1975), Вилли Декер (2004, Брюссельдегі «Корольдік монета» театрымен бірлесіп), және Дебора Уорнер (2022, Мадридтегі «Театро Реал», Римдегі «Театро делл’Опера» және Париждегі Ұлттық опера театрымен бірлесіп) қойған төрт жаңа қойылым болды. Бұрынғы қойылымдардың жаңаруларында Граймсты Ричард Льюис, Ричард Кэссили, Роберт Тир, Лэнгридж және Энтони Ролф Джонсон сияқты тенорлар ойнады.

Британдық өңірлік өнімдер

Басқа британдық опера компанияларының қойылымдарына Колин Грэмнің 1968 жылы Шотланд операсы үшін Александр Гибсонның дирижерлік еткен, Нигель Дугластың Граймс рөлінде ойнаған қойылымы; Глиндеборн фестивалінің 1992 жылғы алғашқы қойылымы, режиссері Тревор Нанн, дирижері Эндрю Дэвис, ал қайта қойылымдарында Франц Велсер-Мост және Марк Вигглсворт дирижерлік еткен; Питер Стейннің режиссерлігімен, Карло Риццинің дирижерлік еткен, Джон Дасзактың Граймс рөлінде ойнаған Уэльс ұлттық операсының 1999 жылғы нұсқасы; және Опера Норттың 2006 жылғы қойылымы, режиссері Филида Ллойд, дирижері Ричард Фарнс, Джэффри Ллойд Робертстің Граймс рөлінде ойнаған. 2013 жылдың жазында Бриттеннің туғанына 100 жыл толуына орай, Альдебург фестивалі Питер Граймс операсының алғашқы қойылымын ұйымдастырды. Ол Альдебург жағажайында, табиғи ортада сахналандырылды. Стюарт Бедфорд дирижерлік етті, ал Алан Оке Граймс рөлін орындады.

Америкалық фильмдер

Бұл шығарманың американдық тұңғыш көрсетілісі 1946 жылғы тамызда Танглевудта Куссевицкийдің шәкірті Леонард Бернштейннің дирижерлігімен, Уильям Хорнның басты рөлде орындауымен өтті. Метрополитен Операсы бұл шығарманы алғаш рет 1948 жылы Фредерик Ягел Граймс рөлінде сомдағанда сахналады. 1967 жылы театр Гатридің режиссерлігімен және Колин Дэвистің дирижерлігімен жаңа қойылымды ұсынды, онда Грайм рөлін Викерс орындады. 2008 жылы Джон Дойлдің келесі қойылымы Дональд Рунниклс дирижерлігімен, Энтони Дин Гриффи басты рөлде ұсынылды.

Еуропалық континент

Ұлыбританиядан тыс жерде бұл туындының алғашқы қойылымдарының бірі 1946 жылғы наурыз айында Герберт Сандбергтің дирижерлігімен, Сет Сванхолмның Граймс рөлінде ойнауымен Швед Корольдік операсында болды. Бірнеше апта ішінде Базель, Антверпен және Цюрихте де қойылымдар өтті. Викерстен басқа, Опера актер құрамында тағы бір канадалық, Джино Килико Нед Кин рөлінде ойнады. Рихард Джонстың 2012 жылы Миландағы Ла Скала театрындағы қойылымын Робин Тиччиати дирижерлік етті, ал Граймс рөлін Джон Грэм Холл сомдады. Жоғарыда айтылғандай, Корольдік опера мен Брюссельдегі Моне, Мадридтегі Корольдік театр, Римдегі Опера театры және Париж операсы арасындағы бірлескен қойылымдардан өзге, 2022 жылы тағы екі қойылым болды: Вена мемлекеттік операсында Кристин Миелицтің режиссерлігімен және Симон Янгтың дирижерлігімен Джонас Кауфман Граймс, Лиза Дэвидсен Эллен Орфорд және Брин Терфел Бальстрода рөлінде ойнады; ал Бавария мемлекеттік операсында Стефан Герхеймнің қойылымын Гарднер дирижерлік етті, Скелтон Граймс, Рейчел Уиллис Соренсен Эллен және Иан Патерсон Бальстрода рөлінде болды.

Алдын ала сөз

Суфолк жағалауындағы ауыл, "1830 жылға қарай". Төртінші интерлюдия, пассакалия, жеке Op 33b ретінде жарияланды және кейде концерттерде және жазбаларда "Төрт теңіз интерлюдиясына" қосымша беріледі. Бриттен операның премьерасынан бір апта соң Челтенхем фестивалінде сюитаның алғашқы орындалуын Лондон филармониялық оркестрімен жүргізді; Лондондық премьерасы 1945 жылдың тамызында "Промста" өтті, ал бес интерлюдияны 1945 жылдың қазанында сэр Томас Бичем дирижерлік етті.