Кіріспе
1986 жылы Харрисон Бертуистлдің операсы «Орфейдің бетпердесі» – Харрисон Бертуистлдің музыкасымен, Барри Андерсонның электрондық музыкасымен және Питер Зиновьевтің либреттосымен жазылған опера. Ол 1986 жылдың 21 мамырында Лондондағы Англия Ұлттық операсында тұсаукесерін өткізді және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Эндрю Дэвис пен Мартин Брэббинс дирижерлік еткен жазба нұсқасы да жақсы пікірлер алды. Операның жаңа қойылымы 2019 жылы Англия Ұлттық операсында Мартин Брэббинс пен Джеймс Хеншоудың жетекшілігімен сахналанды. Операның ұзақтығы шамамен үш сағатты құрайды.
The Mask of Orpheus is an opera with music by Harrison Birtwistle, electronic music realised by Barry Anderson and a libretto by Peter Zinovieff. It was premiered in London at the English National Opera on 21 May 1986 to great critical acclaim. A recorded version conducted by Andrew Davis and Martyn Brabbins has also received good reviews. A new production of the opera was staged at the English National Opera in 2019, conducted by Martyn Brabbins and James Henshaw. The work is around three hours long.
Қысқаша мазмұны
Операның сюжеті күрделі. Әңгімені А-дан басталып, В-дан С-ға қарай баяндаудың орнына, "Орфейдің бетпердесі" мифін бірнеше бағытта бірден зерттейді, мифтің әртүрлі нұсқаларындағы түрлі қайшылықтарды қарастырады. Бұл өте күрделі сахналық безендіріс арқылы іске асырылады, онда сахна бірнеше бөлікке бөлінеді, әр бөлігінде оқиғаның өзіндік үлесі орын алады. Сонымен қатар, Орфей, Эвридика және Аристай сияқты басты кейіпкерлердің әрқайсысы үш түрде көрінеді: адамдық бейнесін көрсететін әнші ретінде; батырлық жақтарын көрсететін мим ретінде; және мифтік образын көрсететін қуыршақ ретінде. Сонымен бірге, опера ішінде жеке оқиғалар бірнеше рет қайталанып, болжамдалып, орын алып, есте сақталып тұрады. Мұның бір мысалы – Аристайдың Эвридиканы азғыруы. Бірінші актіде бұл оқиға бірден екі түрлі нұсқада көрсетіледі: бірінде Аристай Эвридиканы өлмес бұрын зорлайды, екіншісінде мұндай оқиға болмайды. Кейін, екінші актіде Орфей бұл оқиғаны еске түсіреді, бірақ енді Эвридиканы өлмес бұрын Аристай емес, Орфей азғырып жатыр. Туындының күрделі құрылымынан толық сипаттама беру қиын. Дегенмен, операның мазмұнын былайша баяндауға болады:
1-ші акті
Орфей мен Эвридика ғашық болып, үйленеді. Кейін Эвридика жылан шағып қайтыс болады, Орфей Өлім оракулымен ақылдасып, оны Астық дүниеге (әлемге) баруға ниеттенді.
3-ші акт
Бұл актінің басында уақыт кері жүреді: Орфей Арқан дүниесінен шығып, қайта оған кіреді, ал Эвридика тағы бір рет өледі. Содан кейін уақыт алға жылжиды, Орфей Арқан дүниесінен тағы да шығады. Орфей туралы әңгіменің бір нұсқасы бойынша, оны Зевс лақтырған найзағай өлтіреді, ал екінші нұсқасы бойынша, оны Дионис әйелдері бөлік-бөлікке бөледі. Орфей содан кейін культтың және оракулдың нысанына айналады. Уақыт тағы да кері ағып, Орфейдің өлімі қайта ойнатылады, ал опера Орфей мифінің жойылуымен аяқталады.
Электрондық музыка
«Орфей маскасы» вокалдық және оркестрлік музыкадан өзге, Барри Андерсонның Биртвистл атынан іске асырған, электрондық музыканың маңызды бөлігін қамтиды. Андерсонның 1987 жылы ерте қайтыс болуы, сондай-ақ қолда бар эскиздердің жеткіліксіздігі, осы ынтымақтастықты объективті бағалауды қиындатты. Биртвистл Андерсонмен композитор ретіндегі ынтымақтастығының нақты көлемін мойындады ма деген сұрақ туындады. Андерсон 1981-1984 жылдар аралығында Париждегі IRCAM студиясында электрондық музыканы толыққанды жоспарлап шықты. Әрбір актінің өзіндік электрондық «сәулесі» бар, ол үздіксіз, кейде анық естіліп, кейде сезілмейтіндей болады; Аполлонның дауысы бірнеше рет ойлап тапқан тілде «сөйлейтін» электрондық дыбыс ретінде естіледі. Сонымен қатар, арфа дыбыстарын компьютерлік өңдеу арқылы жасалған алты таза электрондық аралық бөлім бар.
Сахналау
Джоселин Гербертке операның премьерасы үшін декорациялар мен костюмдерді жасау тапсырылды. Сахна безенуі күрделі болды, онда күн, өзен және ұшатын алтын арба қолданылды. Әр әнші маска киіп (және маска арқылы) ән айтты. Сахнада пропорцияны өзгерту үшін үлкен қуыршақтар жасалды. Барлық маскалар мен костюмдер операны нақты бір дәуірге жатқызуды болдырмау үшін мәңгілік сипатта көрінуі үшін жобаланды.