Кіріспе
Богемиялық француз мимі Жан Гаспар Дебура (туған Jan Kašpar Dvořák; 31 шілде 1796 – 17 маусым 1846), кейде жаңылыс Дебуро деп аталады, богемиялық француз мимі болған. Ол 1816 жылдан өмірінің соңына дейін Théâtre des Funambules сахнасында өнер көрсетті, бұл театр Марсель Карненің поэтикалық реализмдегі "Жәннат балалары" (1945) фильмінде мәңгі есте қалды; Дебура фильмде (сахналық аты "Баптист" астында) маңызды кейіпкер ретінде бейнеленеді. Оның ең әйгілі пантомималық туындысы – Пьерро, ол романтикалық, декаденттік, символистік және ерте модернистік театр мен өнердегі барлық Пьерролардың рухани әкесі саналған кейіпкер.
Jean Gaspard Deburau (born Jan Kašpar Dvořák; 31 July 1796 – 17 June 1846), sometimes erroneously called Debureau, was a Bohemian French mime. He performed from 1816 to the year of his death at the Théâtre des Funambules, which was immortalized in Marcel Carné's poetic realist film Children of Paradise (1945); Deburau appears in the film (under his stage name, "Baptiste") as a major character. His most famous pantomimic creation was Pierrot—a character that served as the godfather of all the Pierrots of Romantic, Decadent, Symbolist, and early Modernist theater and art.
Өмір және мансап
Колинде (қазіргі Чехия) дүниеге келген Дебураудың анасы – чех қызметшісі Катерина Кралова (немесе Кэтрин Графф), әкесі – бұрынғы француз әскерінің сарбазы Филипп Жермен Дебурау, ол Амиен қаласының тумасы еді. Филипп шоумен болып, көшпелі труппаны басқарды. 1814 жылы ол труппаны Парижге алып келді, ал 1816 жылы «Фунамбульдер» театрының директоры оларды жұмысқа алды. Каст тізімдері оның бірден Пьеро рөлінде ойнағанын көрсетеді, бірақ 1825 жылға дейін ол осы рөлді өзіне толығымен алған актер болған жоқ. 1828 жылы Дебурау белгілі бір даңққа ие болды, өйткені әйгілі жазушы Шарль Нодье оның құрметіне мақтау мақала жариялады. Журналист Жюль Жанен 1832 жылы «Deburau, histoire du Théâtre à Quatre Sous» атты мақтау кітабын шығарды. 1830-шы жылдардың ортасына қарай Дебурау кеңінен танымал болды. Теофил Готье оның таланты туралы ынтамен жазды («көрінгеннің бәрінен кемел актер»); Теодор де Банвилл өзінің Пьеросына өлеңдер мен суреттер арнады; Шарль Бодлер оның актерлік шеберлігін жоғары бағалады. 1832 жылы ол пантомимасын Корольдік сарайға қойғанда, үлкен сәтсіздікке ұшырады. Бұл қойылым «Фунамбульдер» театрында бұрын үлкен жетістікке ие болған пантомиманың пайдасына арналған шара болды. «Фунамбульдер» театрының тарихын жазған Луи Перико: «Дебурау мен оның әріптестері үшін бұдан да зор апат, толық жеңіліс болған емес» деп жазды. Дебураудың өзі де ашуға булықты, ол енді тек «наивтер мен жанкүйерлер» деп аталатын көрермендер алдында ғана ойнауға ант берді. 1836 жылы Дебурау көшеде оны «Пьеро» деп атаған баланы өлтіргені үшін кісі өлтіруде айыпталды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Жан Шарль (1829–1873) істі жалғастырды және кейіннен пантомима «мектебін» құрды, ол алдымен Францияның оңтүстігінде, содан кейін ғасыр соңында Парижде гүлденді. Жан Гаспар Дебурау Париждегі Пэр-Лашез зиратында жерленген (оң жақтағы суретке қараңыз).
Қасиетті рөлдер
Баптисттің жалғыз туындысы Пьеро емес еді. Роберт Стори атап өткендей, Дебурау комедия делл'артемен байланысы жоқ көптеген пантомималарда өнер көрсетті: мысалы, ол «Джек, l'orang outang» (1836) пантомимасында студент-теңізші Бланшо, «Le Tonnelier et le somnambule» ([Тоннельші мен ұйықтаушы] 1838 жылдың соңы немесе 1839 жылдың басы) пантомимасында шаруа Крушон, ал «Fra Diavolo, ou les Brigands de la Calabre» ([Жынды шайтан немесе Калабрияның қарақшылары] 1844) пантомимасында ешкіші Мазарилло рөлін сомдады. Ол, әрине, «Хурлуберлу» (1842) пантомимасындағы Джокрис сияқты комедиялық актер және «Les Jolis Soldats» ([Сұлу сарбаздар] 1843) пантомимасындағы тартымды, қарапайым рекрут Пишонно болды. Шаплиннің түрлі бейнелері сияқты, олардың барлығы Кішкентай саяхатшыға ұқсаған, бұл кейіпкерлер, бірегей және тәуелсіз туындылар болғанымен, көрермендерге Пьероға ұқсас әсер қалдырған болуы керек. Себебі Дебурау мен Пьеро революциядан кейінгі Францияның Парижінде бірін-бірімен астасып кеткен есімдер еді.
He was probably the student sailor Blanchot in Jack, l'orang outang (1836), for example, and the farmhand Cruchon in Le Tonnelier et le somnambule ([The Cooper and the Sleepwalker] late 1838 or early 1839), and the goatherd Mazarillo in Fra Diavolo, ou les Brigands de la Calabre ([Brother Devil, or The Brigands of Calabria] 1844). He was certainly the Jocrisse like comique of Hurluberlu (1842) and the engagingly naïve recruit Pichonnot of Les Jolis Soldats ([The Handsome Soldiers] 1843). Like Chaplin's various incarnations, all of whom bear some resemblance to the Little Tramp, these characters, though singular and independent creations, must undoubtedly have struck their audiences as Pierrot like. For Deburau and Pierrot were synonymous in the Paris of post Revolutionary France.
Халықтың Пьероты
Дебурау бүгінде «Жұмақ балалары» фильміндегі Дебурау ретінде танымал. Ол онда қарапайым халықтың бейнесі, қайғылы, ұзаққа созылған күйзеліс көтеретін ғашық, таза, жалғыз және шалқар айдың серігі болып кескінделген. Бірақ шындығында Дебурау да, оның Пьеросы да осындай болған жоқ. Бұл аңыз – шебер журналистердің туындысы және романтиканы әдемілеудің нәтижесі. Джордж Сэнд Дебураудың өлімінен кейін «титистер» деп аталатын «Фунамбуль» театрының көше балалары Пьероны өзінің «үлгісі» деп есептегенін айтқан.
Трагикалық Пьеро
1842 жылы «Фунамбульде» Пьерроның трагикалық аяқталуымен байланысты пантомима қойылды. «Ескі киім сатушы» (Le Marrrchand d'habits! ) пантомимасында Пьерро сахнада қаза табады. Бұл бұрын-соңды болмаған, ешқашан қайталанбаған оқиға болды, кем дегенде Дебурау театрында (Шарли Чаплиннің бір фильмінің соңында «Кішкентай саяхатшының» өмірі аяқталғанын көзге елестетіңіз). Бұл оның романтикалық жанкүйерлерінің де салдарынан болды. Бұл пантомиманы Теофиль Готье «Париж шолуында» жариялаған бір мақаласынан ойлап тапты. Ол оны жоғарыда сипатталған «реалистік» рухта құрастырды: Пьерро герцогиняға ғашық болып, оның көңілін табу үшін киімдерді алу мақсатымен ескі киім сатушыны өлтіреді. Бірақ тойда, Дон Жуанның қолбасшысы сияқты, сатушының шайыры – кеудесінен шығып тұрған қанды қылышпен күйеу жігітпен билеуге көтеріледі. Ал Пьерро қаза болады. Осындай даңқты ақынның туындысын пайдалануға деген құштарлық «Фунамбуль» жетекшілеріне қарсы келуге мүмкіндік бермеді, ал мақала дереу пантомимаға айналдырылды (вероятно, театр администраторы Кот д’Орданның еңбегімен). Бұл аса сәтті болған жоқ: ол жеті күн ғана сахнада тұрды, бұл Баптисттің қойылымдары үшін нашар көрсеткіш еді. Егер ол шынымен де бұл қойылымда ойнаған болса – бұл мәселе даулы – ол оған өте қарсы болды. Ол «Фунамбульде» ешқашан қайта қойылған жоқ. Бірақ Банвилдің өлмес прозасы сияқты, Готьедің мақаласы да сақталды және дамыды. Готьедің бұрынғы күйеу баласы Катуль Мендес оны 1896 жылы пантомимаға өңдеп жазды, ал Саша Гитри 1918 жылы «Дебурау» пьесасын жазғанда, оны мим өнерінің жалғыз мысалы ретінде қосты. Карне де солай істеді.
Айға шаққан Пьеро
Дебураудың романтикалық жанкүйерлері клоун мен айды жиі байланыстырған. Банвилдің "Пьерро" (1842) поэмасы мынадай жолдармен аяқталады: "Бұлқадай мүйізді ақ ай / Сценаның артынан / Досы Жан Гаспар Дебурауға / көз жібереді". Ғасыр өте келе, бұл байланыс күшейе берді. Альберт Жироның "Pierrot lunaire" (1884) туындысы Пьерроның айға деген құмарлығының шешімді нүктесі болды, сондай-ақ Арнольд Шенбергтің одан құрастырған ән циклі де (1912) осы құмарлықты күшейтті.