Кіріспе

Ағаш бұру – бұру осінің айналасында симметриялы пішін жасау үшін қолмен ұсталатын құралдармен ағаш токарлық станогын пайдалану шеберлігі. Саз жасаушының дөңгелегі сияқты, ағаш токарлық станогы да түрлі пішіндерді жасауға мүмкіндік беретін механизм. Операторды бұраушы деп атайды, ал құралдарды пайдалану дағдылары дәстүрлі түрде токарлық іс деп аталды. Индустриялық Англияда бұл дағдылар өте қиын болғандықтан, «Токарлар гильдиясының құпиялары» деп белгіленген. Қолмен, ағашпен тікелей байланыссыз құралдарды пайдалану дағдысы ағаш бұруды және ағаш токарлық станогын машина жасау станогынан немесе металл өңдеу станогынан ерекшелендіреді. Токарлық станокта жасалатын бұйымдар: құрал саптары, шамдықтар, жұмыртқа стақандары, тұтқалар, шамдар, ауырсыңдар, цилиндрлі қораптар, Рождестволық әшекейлер, бодкиндер, тоқу инелері, ине сақтағыштар, саусақ сақшылар, қаламдар, шахмат фигуралары, айналмалы ойыншықтар; жиһазға арналған аяқтар, шпиндельдер және тіректер; архитектураға арналған балюстрадалар мен бағана тіректері; бейсбол таяқтары, ағаштан жасалған музыкалық аспаптар, құмыралар, мүсіндер сияқты қуыс пішіндер; табақтар, ішімдіктер және орындықтар. Өнеркәсіптік өндіріс дәстүрлі токарлық шеберханалардың көптеген өнімдерін алмастырды. Дегенмен, ағаш токарлық станогы әлі де шектеулі немесе жеке тапсырыс бойынша бұру өнімдерін орталықтандырылмаған түрде өндіру үшін қолданылады. Шебер бұраушы бес-алты қарапайым құралмен әртүрлі нысандар жасауға қабілетті. Құралдар қолдағы міндетке сәйкес оңай өзгертіледі. Әлемнің көптеген аймақтарында токарлық станок ағаш көзіне баратын немесе уақытша жұмыс орындарына бейімделетін көшпелі құрал болды. XXI ғасырдың бұраушылары жиһазды қалпына келтіреді, халықтық өнер дәстүрлерін жалғастырады, жеке сәулеттік жұмыстарды жасайды және галереялар үшін әдемі қолөнер бұйымдарын жасайды. Ағаш бұру өз қолымен жұмыс істеуді ұнататын, мәселелерді шешуден ләззат алатын және ағаштың тактильдік және визуалдық қасиеттерін бағалайтын адамдарға тартымды.

Шолу

Ағаш токарлары кері айналу немесе үздіксіз айналу принципімен жұмыс істейді. Кері айналатын токар иірімді немесе серіппе арқылы қоздырылады, ағашты бірінші бір бағытта, содан кейін екінші бағытта айналдырады. Токар айналудың тек бір жағында ғана кеседі, мысалы, тірек токардағыдай. Кері айналатын токарды иіріммен немесе серіппелі механизмдермен қолмен басқаруға болады. Жұмыс істеу үшін едәуір шеберлік қажет болатын, бірақ шебер қолдарда тамаша нәтижелер бере алатын бұл технологияның бастапқы түрі. Мысалы, кері айналатын иірімді токарлар әлі де 1880 жылдары Хольцзапфельді қатты қызықтырған арабтардың Meshrebeeyeh деп аталатын торлы терезелері үшін моншақтарды жасау үшін қолданылады. Жұмыс дайындамасының үздіксіз айналуы дөңгелек педальмен немесе су, бу немесе электр қуатымен жүзеге асырылуы мүмкін. Кесу стилі кері айналатын токардың айналуында қажетті үзілісті қажет етпейді. Дегенмен, үздіксіз айналу кезінде де токар құралдар мен ағаш арасындағы байланысты толыққанды қолмен бақылайды. Кескіштер бекітілмейді және металл өңдеу токарларындағыдай автоматты түрде жылжытылмайды. Ағаштың сипаттамасы ағаш токарлық техникасын анықтайды. Ағаш талшықтарының токар осьтеріне қатысты бағыты токардың қолданатын құралдары мен әдістеріне әсер етеді. Шеңберлік токарлауда талшықтар токарлық станок төсегі бойымен бойлық бағытта өтеді, тіпті бір бөлік ағаш токарға орнатылғандай. Сондықтан, айналу бағытына қатысты талшықтар әрқашан перпендикуляр болады. Қазанды токарлауда талшықтар оське тік бұрышта өтеді, егер тақта шүмекке орнатылған болса. Қазанды бос айналдырғанда, талшықтың кескіш құралмен жасайтын бұрышы екі рет оңай кесу арасында үздіксіз өзгереді, құрал талшықты және тіпті оны жоғары қарай кесіп өтетін жерде. Бұл өзгермелі талшық бұрышы қолданылатын кейбір құралдарды шектейді және токардан қосымша шеберлік талап етеді. Ағаштың ылғалдылығы оны кесудің оңайлығына және кепкеннен кейін жұмыстың соңғы пішініне әсер етеді. Жасыл ағаш салыстырмалы түрде шаңсыз тілімдерден тұратын үздіксіз лентамен оңай кесіледі. Алайда, ылғалды ағаш кепкен кезде қозғалады, талшық бойымен аз қысқарады. Бұл өзгермелі өзгерістер овалды қазанның иллюзиясын тудыруы немесе ағаштың ерекшеліктеріне назар аударуы мүмкін. Дәлдік қажет болатын токарлық жұмыстар үшін, мысалы, қақпақты қорапқа орналастыруда немесе бөліктері бірге тіркелетін формаларда құрғақ ағаш қажет. Ағаштың сипаттамасы ағаш токарлары үшін басқа да қиындықтар туғызады. Қатты ағаштар мен пил сүйегін кесушілер жұмсақ ағаштардан өзгеше құралдарды таңдайды. Ағаштағы қуыстар токардың жылдамдығын арттыруды, толтырғыштарды немесе қосымша қауіпсіздік шараларын қажет етеді. Басқа ағаш өңдеушілер қатты, түзу талшықты ағаштарды бағаласа, ағаш токарлары көбінесе тамырлардан, ақаулардан немесе ағаштардың ауруынан ерекше ағаштарды іздейді. Ағаш токарлық өнерін сақтау және дамытуды тәжірибелі мамандықтан тұратын қауымдастық жүзеге асырады. 1970 жылға дейін Ұлыбританияда шәкірттік жүйесі және АҚШ-та өнеркәсіптік өнер білімі қолөнердің дәстүрлі дағдыларының көп бөлігін сақтады. 1975-1985 жылдар аралығында өнеркәсіптік өнер мұғалімдері, хоббистер, суретшілер, коллекционерлер және құрал-саймандар шеберлік туралы ақпарат алмасу үшін симпозиум форматын жасады. Бұл қауымдастық 21-ші ғасырдағы белсенді өнерпаздар мәдениетінің прототипі болды. Қауымдастық аймақтық, ұлттық және халықаралық симпозиумдар ұйымдастырады, журналдар шығарады және клубтық іс-шараларда саяхаттаушы сарапшыларды қабылдайды. Көптеген басылымдар мен DVD-лер DIY (өздігінен жасау) түріне жатады, соның ішінде көптеген YouTube бейнелері бар.

Тарих

Ағаш бұру туралы археологиялық мәліметтер суреттермен ғана шектеледі, себебі ағаш шіруге бейім талшықты материал. Мысыр монументтерінде көмекшінің токарды айналдыру үшін қолданатын белдеу бейнеленген, ал екінші жұмысшы ағашты кесіп жатыр. Ертедегі садақ токарлары мен белдеулі токарлар Мысыр мен Римде дамыды және қолданылды. Қытай, парсы және арабтар садақ токарларының өз нұсқаларын жасады. Ертедегі токарлар кейде қолдарымен токарды іске қосып, кескіш құралды ұстау үшін жалаңаяқ аяқтарын пайдаланатын. Садақ токарлары бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, ал олар туралы көптеген мәліметтерді токарлардың жұмысын бақылап үйрену арқылы білеміз. 500-1500 жылдары аралығында айналдырылған ағаш ыдыстар Еуропа халқының көп бөлігі үшін күнделікті қазандықтар мен кеселерге айналды. Бұл қарапайым ыдыстар туралы біліміміз анаэробтық ортада сақталған үлгілерден келеді. Оларға кеме апаттары, мысалы, Мэри Роза, немесе Осеберг кемесі (қоршауында саз қабаты бар жер), терең құдықтар және басқа да сулы жерлер (көмілген шұңқырлар немесе арналар) жатады. Соңғыларының мысалы ретінде Шотландияның батысындағы Айона аралындағы монастырьдан 7 ғасырға жататын қазандықтарды атауға болады. Бұл бұйымдардың көпшілігі көктайғақ ағаштан жасалған. Мазер деп аталатын, әдемі безендірілген сусынға арналған ыдыстар құрғақ ағаштан өте аз мөлшерде жасалып, күміспен жалатылған орталық бөлігі мен жиегімен әшекейленген. 1568 жылға дейін жеке дөңгелек белдік арқылы токарды қозғалтатын. Шебер ағаш кесетін, ал шәкірт үлкен дөңгелекті айналдыратын. Бұл үздіксіз айналатын токар болды, ол су, бу және электр энергиясы сияқты сыртқы қуат көздеріне бейімделуге мүмкіндік берді. Бұл токар басқа машиналардың бөлшектерін жасауға мүмкіндік беретін "машина құралының патшайымы" атанды. Холцзапфельдер үздіксіз айналатын токарды автоматты жылғыш тіреуіш сияқты металл өңдеу инновацияларымен біріктіріп, әсем токарлық станоктар жасады. Бұл станоктар эбен сияқты қатты ағаштарда ою-өрнектер жасау үшін дөңгелекті үлгілерді пайдаланды. Олар Еуропалық княздардың сүйікті хоббиі болды, Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" (1869) романында осы туралы айтылған. Лондонның ағаш бұрушылары 1310 жылы Вуд-стритте гильдия құрды. 1347 жылы мэр Тернер компаниясына салмақ пен өлшемдерді реттеу міндетін жүктеді. 1591 жылы олар өздерінің залын салды. Компания шәкірттер жүйесін басқарды және тауарларға баға белгіледі. 1604 жылы олар Лондонның құрметті Токарлар компаниясы ретінде тіркелді. Лондоннан тыс жерлерде бұл кәсіп орталықтандырылмаған және реттелмеген. Боджерлер деп аталатын көшпелі токарлар жиһаз бөлшектерін бұруға арналған ағаш көзіне жақын уақытша тірек токарларын орнатты. 19 және 20 ғасырларда Англиядағы ағаш бұрушылар токарлық шеберханаларда жұмыс істеді, әдетте шебер-шәкірт жүйесінде. Германия мен Ресейде ағаш өңдеуші мамандықтары бар ауылдарда, мысалы, ойыншықтар жасаумен айналысты. Садақ токарлары мен тірек токарлары әлемнің көптеген бөліктерінде сәулеттік элементтер мен ыдыстарды орталықтандырылмаған, бір адаммен өндіру үшін қолданылып келді. АҚШ-та ағаш бұру өнеркәсібі мемлекеттік мектептерде оқытылатын өнеркәсіптік өнердің оқу бағдарламасының бір бөлігі болды, көбінесе жиһаз жасау сабақтарының алғышарты болды. Оқулықтардағы "тапсырмалар" құралды басқару дағдыларын, сондай-ақ шүмек, жұмыртқа, қорап, табақ, шам қойғыш, шам және жиһаз аяқтары сияқты заттарды айналдыру тапсырмаларын қамтыды. Ағаш бұру шеберлігін үлгі жасаушылар 19 және 20 ғасырларда құю цехтарында қолданылатын қалыптарды құю үшін прототиптер мен пішіндер жасау кезінде пайдаланды. Олар үлкен өрнек жасаушы токарларын және баяу кесуші қырғыш құралдарды қолдана отырып, дәлдікке жету үшін өте баяу жұмыс істеді. Ағаш бұру әрқашан хоббимен байланысты болды. 1970 жылдары ағылшын тілді елдерде хобби ағаш бұруға деген қызығушылықтың артуы қолөнердің қайта жандануына себеп болды. Доктор Дейл Ниш Англияға барып, соңғы шәкірт ағаш бұрушылардан ұстаздар, құралдар мен әдістерді жинады. Бірнеше жылдан кейін канадалық Стивен Хогбин Австралияда бір жыл бойы кеме құрылысын өзгертіп, кеме шегін кеңейтті. Өнеркәсіптік өнер мұғалімдері өздерінің институционалдық мүшелігін семинарлар құру, кітаптар шығару және зерттеулерді қолдау үшін пайдаланды. Құрал жасау саласы токарлық станоктар мен бұрағыш құралдар үшін жаңа нарықты анықтады. Бір топ коллекционерлер ағаш бұрушылардың скульптуралық зерттеулеріне көңіл бөлді. Көбінесе ағаш бұру өнері университеттердің өнер және дизайн факультеттерінде кең таралған жоқ. Оның орнына, осы кәсіптің шеберлері демонстрациялардан, жеке сабақтардан, аймақтық жиналыстардан, өздері жариялаған журналдардан және интернет технологияларынан үйренуге бейімделді. Кейбір суретшілер ағаш бұрушы ретінде бастап, кейін скульптуралық жұмыстарға көшіп, супер объектілер және басқа да қолөнер концепцияларымен тәжірибе жасады. 1986 жылы The Wood Turning Center ретінде құрылған Ағаш өнері орталығы Филадельфияда 1000-нан астам халықаралық суретшілердің туындыларынан тұратын коллекцияны және зерттеу кітапханасын, галереясын қамтиды. Басқа токарлар дәстүрлі жұмыстарға, тапсырысқа жасалған жұмыстарға және студиялық практиканың ләззатына бағытталған.

Техникалар

Күрделі ағаш бұрау формалары таңқаларлықтай аз кесу түрлерінен жасалады: бөлу, жону, дөңгелек, ойыс және қажу. Бөлу ағашты ұстау құрылғысынан ажыратады немесе терең кесулер жасайды. Жону кескіш жиегінің астындағы бұрыш ағаш талшықтарын қолдайтын құралмен жасалады, дәл әдеттегі ағаш жону станогындағыдай. Дөңгелектер цилиндрге қатысты дөңес пішіндес, ал ойыстар – қуыс пішіндес. Қазу техникалары бұрғылау мен материалды қазудың үйлесімі болып табылады. Ағаш бұраушы барлық осы техникалар үшін әртүрлі құралдарды таңдауға құқылы, ал таңдалған құралды қолдану тәжірибесімен кесу сапасы жақсарады. Бұраушылар кез келген кесуді үш тірек нүктесіне сүйеніп жасайды: құрал ағаш бетіне тигенше ағаш бұраушының денесіне және ағашқа басады. Мақсат – құралды дұрыс орналастырып, ағашты кескіш жиегіне айналдырып, ағаштың бөліктерін қиқымдамай немесе жыртып тастамай, жұқа жоңқа жасау. Ағаш бұраушылар абразивтермен жұмсалатын уақытты азайту үшін өте таза кесулерді пайдалануды қалайды. Егер бұйымды тегістеу қажет болса, олар оны токарьда, қолмен ұстаған абразивтерді пайдаланып, ағаш айналуымен айналатын инерциялық тегістеу машинасымен немесе электр құралдарымен – дрельдермен немесе тік бұрышты дрельдермен жасайды. Токарь форманы кесу, күйдіру, текстуралау, бояу және аяқтау үшін де пайдалы құрал болып табылады.

Ұстайтын құрылғылар

Ағаш, токарлық станоктың басты бөлігінің арасында айналады, ол жетектеу механизмін қамтиды, және құйрық бөлігінің тірегінің арасында, ол ортасы 'қозғалмалы' болған жағдайда ғана немесе айналатын ұстағыш құрылғымен қолдау көрсетілгенде айналады. Басты бөліктің ұшында ағашқа кіріктірілетін ұштар немесе шұңқырлар болуы мүмкін. Бұл түрдегі токарлық жұмыс 'орталықтар арасында' деп сипатталады. Басты бөліктің шпинделі сондай-ақ дайын өнімде алынып тасталатын жұмыс дайындамасының тігізін ұстау үшін тостаған, коллет немесе орама шайқасын пайдалана алады. Ағашқа бұрандамен бекітіп немесе беттік тақтаға жабыстырып, бастық тірекке орнатуға арналған берік дискіге бекітуге болады. Ағаш бұрушы шайқа немесе беттік тақтаны қолдану арқылы айналатын ағаш үшін құйрық тірегін қолданбауға мүмкіндік алады. Мұндай сенімді ұстау жүйесі ыдыстарды немесе ішкі формаларды ойып шығару үшін маңызды.