Кіріспе
Ағаш бөлшектері жинақталғанда біріктірілетін жерлерде қолданылатын ағаш шеберлігі – ағаш бөлшектерін, жасалған ағаш материалдарын немесе синтетикалық алмастырғыштарды (мысалы, ламинат) біріктіру арқылы күрделірек өнімдер жасауға арналған ағаш өңдеудің бір саласы. Кейбір ағаш буындары механикалық бекіткіштерді, байланыстарды немесе желімдерді пайдаланады, ал басқалары тек ағаш элементтерін (мысалы, тікшелер немесе қарапайым тіке және тесік қосылыстарын) қолданады. Ағаш буындарының сипаттамалары – мықтылығы, икемділігі, беріктігі, сыртқы түрі және т.б. – қолданылатын материалдардың қасиеттеріне және буынның мақсатына байланысты. Сондықтан, әртүрлі талаптарды қанағаттандыру үшін әртүрлі ағаш шеберлігі техникалары қолданылады. Мысалы, үй салуда қолданылатын ағаш шеберлігі, шкафтар немесе жиһаз жасауда қолданылатын ағаш шеберлігінен өзгеше болуы мүмкін, бірақ кейбір түсініктер ортақ. Британ тілінде ағаш шеберлігі ағаш ұсталығынан ажыратылады, ол құрылымдық ағаш жұмысының бір түрі саналады; ал басқа жерлерде ағаш шеберлігі ағаш ұсталығының бір түрі деп есептеледі.
Joinery is a part of woodworking that involves joining pieces of wood, engineered lumber, or synthetic substitutes (such as laminate), to produce more complex items. Some woodworking joints employ mechanical fasteners, bindings, or adhesives, while others use only wood elements (such as dowels or plain mortise and tenon fittings). The characteristics of wooden joints—strength, flexibility, toughness, appearance, etc.—derive from the properties of the materials involved and the purpose of the joint. Therefore, different joinery techniques are used to meet differing requirements. For example, the joinery used to construct a house can be different from that used to make cabinetry or furniture, although some concepts overlap. In British English joinery is distinguished from carpentry, which is considered to be a form of structural timber work; in other locales joinery is considered a form of carpentry.
Тарих
Көптеген дәстүрлі ағаш қосылысы техникалары ағаштың ерекше материалдық қасиеттерін пайдаланады, көбінесе механикалық бекіткіштер немесе желімдерді қолданбай. Әрбір ағаш өңдеу мәдениетінің өзінің қосылыс дәстүрі бар, бірақ ағаш қосылысы техникалары ең жақсы Үнді, Қытай, Еуропа және Жапон дәстүрлерінде құжатталған және мақталады. Үнді және Египеттік мысалдардың физикалық болуының арқасында біз бірінші династиялардың жиһаздарында 5000 жыл бұрын Dovetail сияқты күрделі қосылыстар қолданылғанын білеміз. Бұл дәстүр кейінгі Батыс стильдерінде де жалғасты. 18 ғасырдың жазушысы Дидро 1765 жылы жарық көрген толық энциклопедиясына тек құрылыс үшін 90-нан астам ағаш қосылыстарының егжей-тегжейлі суреттерін қосты. Батыс техникалары қосылыстарды жасыруға бағытталған болса, Шығыс қоғамдары, кейінірек болғанымен, қосылыстарын "жасыруға" тырыспады. Жапон және Қытай дәстүрлерінде әсіресе жүздеген түрлі қосылыстарды қолдану қажет болды. Бұл себебі, Орталық және Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігіндегі ауыспалы температура мен ылғалдылыққа қарамастан, шегелер мен желімдер ұзаққа шыдамады. Сонымен қатар, дәстүрлі қытай жиһаздарында қолданылатын жоғары шайырлы ағаштар, тіпті еріткіштермен тазартылып, заманауи желімдермен жабыстырылса да, жақсы жабыспайды. Сауда жаңарып дамыған сайын, қосылыс жұмыстарын жылдамдатуға, жеңілдетуге немесе жақсартуға көмектесетін жаңа әзірлемелер пайда болды. Әртүрлі желім формулаларын енгізумен қатар, жаңа механикалық қосылыс техникаларына "бисквит" және "домино" қосылыстары, сондай-ақ қалталық бұрандалы қосылыстар жатады.
Ағаш қасиеттері
Көптеген ағаш қосылысы техникалары ағаш анизотропты екендігіне немесе оны толықтыруға негізделген: оның материалдық қасиеттері әртүрлі бағыттарда әртүрлі болады. Ағаш бөліктерін біріктіргенде мұны ескеру қажет, әйтпесе қосылыс бұзылуға ұшырайды. Дәні бір-біріне перпендикуляр бағытта жабыстырылған тақталар көбінесе тақталардың жарылуына немесе қосылыстардың сынғануына себеп болады. 18-шы ғасырда жасалған кейбір жиһаздар, шеберлердің қолынан шыққан болса да, мұны ескермеген. Нәтижесінде, негізге желіммен бекітілген, тік орналасқан тіреу аяқтары сынған, шеберлікпен жасалған жұмыс зардап шегуі мүмкін. Желім блоктары желіммен де, шегелермен де бекітілді, бұл бөліктер арасындағы кеңею мен жиырылудың тең емес болуына әкелді. Бұл сол кезде кеңінен қолданылған кең тақталардың жарылуына да себеп болды. Қазіргі заманғы ағаш өңдеуде бұл одан да маңызды, себебі жылыту және кондиционерлеу ағаш ішіндегі талшықтар мен қоршаған орта арасындағы ылғал алмасу процесін күшейтеді. Барлық ағаш қосылыстары осы өзгерістерді ескеруі және одан туындайтын қозғалысқа мүмкіндік беруі керек. Әрбір ағаш түрінің өзіндік ылғал алмасу жылдамдығы бар; әдетте, тақтаны жергілікті жағдайға бейімдеу үшін қалыңдығының әр дюймына 1 жыл уақыт қажет. Шикі ағаштарды жиһаз немесе құрылым ретінде пайдалануға дайындағанда, ағаштардың біркелкі ылғал алмасуы мен өлшемдерінің өзгеруі, сондай-ақ жарылу немесе сызаттар пайда болуы ескерілуі керек.
Қуаттылығы
Ағаш дән бойымен (ұзындығы бойынша) керілгенде, дәнге перпендикуляр (радиальды және тангенциальды) керілгенге қарағанда мықтырақ болады. Ағаш – табиғи құрама материал; параллель целлюлоза талшықтары лигнин байланыстырғышымен ұсталып тұрады. Осы ұзын талшық тізбектері ағашқа ерекше күш береді, кернеуге қарсы тұрып, жүктемені тақтаның бойымен тарату арқылы. Сонымен қатар, целлюлоза лигниндік қаттырақ, бұл факт ағашты дән бойымен қиюдың, дәнге перпендикуляр қиюға қарағанда оңай екендігімен дәлелденеді. Ағаш түрлерінің беріктігі әртүрлі, ал нақты беріктігі үлгіге қарай өзгеруі мүмкін. Түрлер сондай-ақ ұзындығы, тығыздығы және целлюлоза талшықтарының параллельдігі жағынан да ерекшеленуі мүмкін.
Өлшемдік тұрақтылық
Ағаш ылғалға жауап ретінде кеңейіп, жиырылады, бірақ радиалдық және тангенциалдық бағыттарға қарағанда бойлық бағытта әдетте аз. Ағаштар трахеофиттер ретінде, су, минералдар және фотосинтез өнімдері сияқты ресурстарды өсімдік бойымен жоғары және төмен тасымалдайтын лигнификацияланған тіндерге ие. Қырқылған ағаш тірі болмаса да, бұл тіндер әлі де суды сіңіріп, шығарып тастайды, нәтижесінде ылғалдың өзгеруімен ағаш ісіп, қысқарады. Ағаштың өлшемдік тұрақтылығы маңызды болған жағдайда, толық тілімделген немесе жарық тілімделген ағаш артықшылыққа ие, себебі оның талшықтары біркелкі болып келеді және ылғалға аз сезімтал.
Бірлесу үшін қолданылатын материалдар
Дюбельдер ағаш қосылыстарын желім немесе механикалық бекіткіштерді пайдаланбастан, мысалы, шүберек пен тігіс сияқты, сақтап тұруға мүмкіндік береді. Егер қосылыстың екі беті де жиек ағаш болса, ағаштарды біріктіру үшін желім өте тиімді. Дұрыс жабыстырылған қосылыс, бір бөлік ағаштан да мықты болуы мүмкін. Жануарлар желімі суға ерігіш, сондықтан байланысты жұмсарту үшін буды қолданып, қосылысты ажыратуға болады. Әртүрлі механикалық бекіткіштерді қолдануға болады, ең қарапайымдары – шегелер мен бұрандалар. Желім мен бекіткіштерді бірге қолдануға болады.
Бiрлемелердi нығайту
Қапшық: Бұйымды туралауға және нығайтуға көмектесетін кішкентай цилиндрлі таяқша біріктірудің ішкі бөлігінде қолданылады. Табиғи ағаштан жасалған буын түрлері, мысалы, тікелей қосылулар, табиғи ағаштан жасалған, себебі оларға ағаштан басқа материалдар қажет емес. Дюбельді буын түрлері ламинатпен қапталған жоңқа тақтасы сияқты нашар, арзан композиттік материалдарды біріктіру үшін де пайдалы, сондай-ақ ағаш өңдеу құралдары шектеулі болған жағдайда (дюбельдерді орнату үшін тек қарапайым тесіктер қажет болғандықтан) қолданылады. Дюбельдің ағаш түрі, беріктікті және бағаны теңестіру үшін, жалпы бөлшектен өзгеше болуы мүмкін, ал кейбір шеберлер дюбельдің ұшын бөлшектің дизайнының бір бөлігі ретінде қалдырады. Бәліш буыны: Желімдеу кезінде жиекті немесе тікелей қосылуды туралауға көмектесу үшін алдын ала кесілген ойыққа кішкентай, қалыптасқан ағаш "бәліш" енгізіледі. Домино тікенегі: "Домино" деп аталатын, дәстүрлі бәліштен үлкен, алдын ала жасалған ағаштан жасалған бәліштің тіркелген тауарлық атауы; дюбельдер мен бәліштердің кейбір артықшылықтарына ие. Ағаштан жасалған барлық нығайту элементтері, сынуға қарсы тұру үшін, материалдың целлюлоза талшықтарын пайдаланады. Бәліштер немесе доминолар буынның бөліктерін дұрыс бағыттауға көмектесе отырып, күштілігін аздап арттыруы мүмкін.
Ағаш шеберлігі мамандығы
Ағаш шебері – ағаштан бұйымдар құрастыратын, әсіресе ағаш ұстасынан гөрі жеңіл және сәндік жұмыстармен айналысатын маман, мысалы, үйдің, кеменің жиһаздары мен "құрал-жабдықтары" және т.б. Ағаш шеберлері цехта жұмыс істей алады, себебі әртүрлі қосылыстарды жасау стационарлы, электрмен жұмыс істейтін жабдықтарды пайдалану арқылы жеңілдетіледі, немесе тікелей жұмыс орнында. Ағаш шебері көбінесе ішкі және сыртқы есіктер, терезелер, баспалдақтар, үстелдер, кітап сөрелері, шкафтар, жиһаз және т.б. сияқты бұйымдар жасайды. Кеме жасауда теңіз ағаш шебері ағаштан басқа материалдармен де жұмыс істей алады, мысалы, линолеум, шыны талшық, металл бұйымдар және тығыздағыштар. "Ағаш шеберлігі" және "ағаш шебері" терминдері Ұлыбританияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда кеңінен қолданылады. Бұл термин Солтүстік Америкада кеңінен таралмаған, бірақ американдық ағаш ұсталарының бас кәсіподағы – Американың ағаш ұсталары мен ағаш шеберлерінің біріккен бауырластығы деп аталады. Ұлыбританияда ағаш кәсіптеріне оқуға түскен шәкірттер үстел ағаш шеберлігін немесе құрылыс ағаш ұстасы мен ағаш шеберлігі мамандығын таңдауға болады. Үстел ағаш шеберлігі – ағаш шеберлік бөлшектерін дайындау, жоспарлау және өндіру процесі, ал құрылыс ағаш ұстасы мен ағаш шеберлігі ағаш шеберлік бөлшектерін орнатуға, сондай-ақ құрылыста қолданылатын ағаш элементтерін орнату мен жасауға бағытталған.
Ағаш шеберлігінің тарихы
Еуропа технология тарихында, ағаш қосылысы – ылғалдың өзгеруіне байланысты ағаш қозғалысына төтеп беру мақсатымен орта ғасырларда кадрлы-панельді құрылыстың дамуы болды. Жиһаз жасауда кадрлы панельді құрылым қолданылды. Ағаш қосылысының дамуы "жойнерлерді" – ағаш ұсталары мен арка жасаушылардан (арка – ағаш ұстасының тақтадан жасалған сандығы мен кадрлы сандық арасындағы кезең) ерекшеленетін ағаш шеберлерінің тобын тудырды. Ағаш қосылысының бастапқы мағынасы, ағаш ұсталарының жұмысы болып табылатын, қазіргі ағаш өңдеу буындарының практикасымен шалқып жатыр. Бұл жаңа техника бірнеше ғасыр бойы дамыды, және жойнерлер күрделі жиһаз бен панельді бөлмелер жасауға кірісті. Шкаф жасау да жеке жиһаз жасау саласы болып қалыптасты, сондықтан жойнерлер (осы атаумен) көбінесе бөлме панельдерін жасаумен байланысты болды. Ағаш өңдеу шеберлігінің өрбу кезеңінде (18-ғасырдың соңында) ағаш ұсталары, жойнерлер және шкафшылар өзгеше болды және әртүрлі шәкірттерге оқуға қабылдады. Британ тілінде жойнерлерді әдетте "chippy" деп атайды.