Кіріспе

Викингтер дәуіріндегі құлдар

Тралл – Викинг дәуірінде Скандинавия жерлерінде құл немесе тәуелді шаруа болған адам. Құлдың (þræll, þēow) мәртебесі бос адамның (karl, churl) және ақсүйектің (Earl, eorl) мәртебесінен өзгеше болған.

Этимология

Thrall – ежелгі скандинав тілінен алынған þræll сөзі, құлдықта немесе жеке басы бос емес адамды білдіреді. Ежелгі норвегиялық термин кешкі көне ағылшын тіліне þræl түрінде сіңірілген. Сөздің түбі жалпы герман тіліндегі þragilaz ("қашқыш", þreh түбірінен – "қашу") болып табылады. Ежелгі жоғарғы неміс тілінде оған сәйкес dregil сөзі болған, ол "қызметші, қашқыш" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі "thraldom" сөзі орта ғасырлық кезеңде пайда болған. "Enthrall" етістігі жаңа заманда пайда болды (метафоралық мағынада 1570 жылдардан бері, тура мағынада 1610 жылдардан бері қолданылады). Көне ағылшын тіліндегі сәйкес термин – þēow (көпше түрі – þēowas). Англосаксон қоғамындағы отандық термин – þeow (герман тіліндегі þewa сөзінен, пікір бойынша, PIE түбірі tekw – "қашу" сөзінен шыққан). Соған ұқсас көне ағылшын сөзі – esne ("жұмыскер, жалдамалы"), ол герман тіліндегі asniz сөзінен (готика тіліндегі asneis – "жалдамалы", asunz – "сыйлық" сөзімен байланысты, ағылшын тіліндегі "earn" сөзінің түбірімен бірдей). Бұл термин ирланд тіліне thráill түрінде өтті, онда ол ағылшын тіліндегі "құл" сөзімен байланысты sclábhaí сөзімен (славян тілдері үшін де даулы) алмастырылып қолданылады. Thrall басқа да көне тілдерде ұқсас сөздермен белгілі болды ( , , , trell, træl, træl, träl). Ерте герман заңдарында бұл терминнің орта латынша сөйкесі servus болып табылады.

Ертедегі герман құқығы

Гралл герман халықтарының үш сатылы әлеуметтік құрылымындағы – дворяндар, бостандық иелері және құлдар – ең төменгі сатысын білдіреді. Ескі скандинав тілінде [[Earl, karl және þræll (Rígsþula-ға қараңыз), ескі ағылшын тілінде [[earl, [[churl және þēow, ескі фриз тілінде etheling, friling, lēt, т.б. Бұл бөлініс германдық заң кодекстерінде маңызды рөл атқарады, олар құлдарға қатысты ерекше ережелерді қарастырады. Құлдар мүлік саналып, сатып алуға және сатуға болады, бірақ заңмен қорғалатын белгілі бір құқықтары да болған. Бостандық иесінің өліміне әдетте 200 солид (шиллинг) көлемінде өтемақы төленсе, құлдың өлімі оның иесіне келтірілген мүліктік зиян ретінде қарастырылып, жұмысшының құнына қарай өтемақы төленген.

Қоғам

Тролдар – скандинавиялық қоғамдағы ең төменгі санаттағы жұмысшылар еді. Олар еуропалықтардан құралған, соғыс тұтқындары ретінде, қарызға батып немесе туғаннан құл ретінде өмір сүрген адамдар болатын. Скандинавиядағы тролдардың тұрмыс жағдайы қожайындарына қарай әртүрлі болды. Викинг экономикасының маңызды бөлігі – ол тонаудың сыйлығы ретінде құл саудасы еді. Кейбір деректерге сәйкес, бір шаңырақта трица құл болса, көбінесе отбасылар бір-екі құлға ие болған. 1043 жылы Үлкен Лиер аймағындағы жергілікті дворянның ұлы Холлвард Вебьёрнссон, ұрлыққа айыпталған әйелді қорғауға тырысқанда қаза тапты. Шіркеу оның ісін мақұлдап, оны шейіт деп мойындады және Ослоның қасиетті покровительі – Әулие Халлвард деп жариялады. Касталық жүйе болғанына қарамастан, тролдар әлеуметтік жағдайының өзгеруіне мүмкіндік алатын. Оларды қожайындары кез келген уақытта босата берсе, өсиет арқылы немесе тіпті өз бостандықтарын сатып алуға да құқылы еді. Трол бостандыққа шыққан соң, ол «босатылған адам», яки лейсингіге айналып, құлдар мен еркін адамдар арасындағы делдал топтың мүшесі болатын. Ол бұрынғы қожайынына адал болуға және оның тілегіне сәйкес дауыс беруге міндетті еді. Босатылған адамдардың бұрынғы қожайындарына деген адалдығын жоғалтып, толыққанды еркін азаматтарға айналуы үшін кем дегенде екі буын өтуі керек еді. Егер босатылған адамның балалары болмаса, оның жері мен мүлкі бұрынғы қожайынына мұрагерлікпен берілетін. Скандинавияда тролдар мен босатылғандардың экономикалық немесе саяси билігі болмаса да, оларға әрқашан «вергельд», яки адамның құны белгіленетін – құлды заңсыз өлтіргені үшін ақшалай айып төленуі керек еді. 11 ғасырда құлдарды ұстауға әкелген викингтердің шапқыншылықтары біртіндеп тоқтатыла бастады. Келесі ғасырларда тролдардың көпшілігі бостандыққа қол жеткізді, оны сатып алып немесе қожайындарының, шіркеудің немесе мемлекеттік биліктің бастамасымен алды.