Кіріспе

Америкалық ғалым және актерлік теория бойынша теоретик Виола Сполин (7 қараша 1906 — 22 қараша 1994) – американдық театр ғалымы, педагог және актерлік жаттықтырушы. Ол 20-шы ғасырдағы американдық театрдың маңызды инноваторы болып саналады, себебі актерлерге қазіргі сәтте назар аударуға және нағыз өмірдегідей импровизациялық түрде шешімдер табуға көмектесетін режиссерлік әдістерді жасады. Кейін ол осы актерлік жаттығуларды «Театр ойындары» деп атады және басқа режиссерлер мен актерлерге импровизациялық театр құруға мүмкіндік беретін алғашқы жұмысты қалыптастырды. Оның «Театр үшін импровизация» атты кітабында осы техникалар жарияланды, оның философиясы және оқыту мен жаттықтыру әдістері қамтылған, бұл кітап «импровизациялық театрдың библиясы» деп есептеледі. Сполиннің үлесі АҚШ-тағы импровизациялық театр қозғалысына зор әсер етті. Ол импровизациялық театрдың анасы саналады. Оның жұмысы американдық театр, теледидар және киноға жаңа құралдар мен техникаларды ұсыну арқылы әсер етті, олар қазір актерлер, режиссерлер және жазушылар қолданады. Сполин өзінің ұлы Пол Силлз арқылы 1950 жылдардың ортасы мен соңында Чикагодағы «Екінші қала» театрындағы импровизациялық актерлердің бірінші буынына ықпал етті. Ол «Компас ойыншыларының» негізін қалаушы директоры болды, ол «Екінші қала» театрының құрылуына әкелді. Ол компанияны оқыту және басқару кезінде оның әдістерін қолданды, бұл оларға қазіргі әлеуметтік және саяси мәселелер туралы сатирикалық импровизациялық спектакльдер қоюға мүмкіндік берді. Сполин «Екінші қала» актерлері үшін, сондай-ақ жалпы жұртшылық үшін семинарлар өткізді. Пол Силлз және «Екінші қала» театрының жетістігі импровизациялық театрды кеңінен танымал етуге үлкен үлес қосты, ол «импровизация» деп аталатын комедиялық жанр ретінде танылды. Көптеген актерлер, жазушылар мен режиссерлер осы театр мектебінен өсті және «Екінші қала» театрында өнер көрсету мен оқыту арқылы қалыптасқан тәжірибе алды. Көптеген белгілі театр, теледидар және кино кәсіпкерлері Сполин мен Силлздің ықпалында болды. Сполин шығармашылықты босататын актерлік жаттығулар немесе «ойындар» жасады, ол жеке тұлғаның шығармашылық өзін-өзі білдіру қабілетін ашу үшін бағытталған «ойынға» бейімделді. Виола Сполиннің театрда ойын-сауық ойындарын қолдануы Ұлы депрессия кезінде Жұмыс жөніндегі басқармамен байланысты, ол 1924 жылдан бастап Нева Бойдпен бірге оқыды. Сполин сонымен қатар Чикагодағы Джейн Аддамстың Халл үйінде сабақтар берді. Ол импровизация туралы бірқатар еңбектердің авторы. Оның алғашқы және ең танымал еңбегі – «Театр үшін импровизация», оны «Northwestern University Press» баспасы жариялады. Бұл кітап импровизациялық актерлер, режиссерлер және мұғалімдер үшін классикалық нұсқаулыққа айналды. Ол 1963, 1983 және 1999 жылдары үш рет қайта басылды.

Алғашқы жұмыстар

Виола Сполин бастапқыда қоныс аударушы (1924-1927 жылдар аралығында) болып оқыды, Чикагодағы Нева Бойдтың Топтық жұмыс мектебінде білім алды. Бойдтың топтық басшылық, демалыс және әлеуметтік топтық жұмыс салаларындағы жаңашыл оқыту әдістері Сполинге зор әсер етті, сондай-ақ қала ішіндегі және иммигрант балалардың әлеуметтік мінез-құлқына әсер ету үшін дәстүрлі ойын құрылымдарын қолдану да оған әсер етті. Works Progress Administration Recreational Project (1939–1941) Чикаго бөлімшесінің драмалық жетекшісі қызметін атқарып жүргенде, Сполин WPA драмалық бағдарламасында өзімен жұмыс істеген иммигрант балалардың мәдени және этникалық тосқауылдарын жеңуге көмектесетін, оңай түсінілетін театрлық оқыту жүйесін құру қажеттігін сезінді. Сполиннің сөзіне сәйкес, Бойдтың оқытуы "ойындар, әңгіме айту, халық билері және драмалық өнерді балалар мен ересектердің өзіндік білу және жеке тәжірибе арқылы шығармашылықты ынталандыру құралы ретінде пайдалануда ерекше оқытуды қамтамасыз етті". Бойдтың жұмысының тәжірибесіне сүйене отырып, ол жеке шығармашылыққа бағытталған жаңа ойындар жасады, ойын тұжырымдамасын бейімдеп, адамның өзіндік шығармашылық өркендеуіне қабілетін ашуға жұмылдырды. Бұл әдістер кейіннен "Театр ойындары" деген атаумен ресми тіркелді. Сполин психодрама және социодрама терапиялық әдістерін жасаған Дж. Л. Мореноның өзіне әсер еткенін мойындады. Сполиннің жаттығулары актерлерге терапиялық әсер ететін. Ол Мореноның көрермендердің ұсыныстарын импровизацияның негізі ретінде пайдалану идеясын қолдады, бұл "Екінші қаланың" импровизациялық стилінің айрықша белгісіне айналды және қазір семинарларда және қойылымдарда кеңінен қолданылады. Ол жеке адамның "Қабылдау/Қабылдамау синдромынан" арылу қажеттігін баса айтты, оны орындаушының көрерменге, режиссерге, мұғалімге, әріптестеріне немесе кез келген адамға ұнау үшін табиғи шығармашылығын шектеуі деп сипаттады.

Американдық импровизацияның пайда болуы

1946 жылы Сполин Голливудта «Жас актерлер» компаниясын құрды. Алты жастан асқан балалар әлі де дамып келе жатқан Театр ойындары жүйесі арқылы қойылымдарда ойнауға үйретілді. Бұл компания 1955 жылға дейін жұмыс істеді. 1955 жылы Сполин Чикагоға оралып, Драматургтер театры клубында режиссерлік етті, сосын елдегі алғашқы кәсіби импровизациялық актерлік компаниясы – «Compass Players» компаниясымен ойын семинарларын өткізді. «Компас ойнаушылары» Америка театрының тарихында маңызды орын алды. Олар 1955 жылдың жазында Чикаго университетіне жақын орналасқан бардың артқы бөлмесінде бастама алды, осы топтан импровизациялық театр деген жаңа форма туды. Олар комедияның түбегейлі жаңа түрін жасады деседі. «Олар күлкілі болуды немесе комедия бағытын өзгертуді жоспарламаған», – деп жазады Джанет Коулман. «Бірақ солай болды». 1960 жылдан 1965 жылға дейін Чикагода ол ұлы Пол Силлзбен бірге «Second City Company» шеберханасының директоры болып жұмыс істеді және Театр ойындарының теориясы мен практикасын оқытуды және дамытуды жалғастырды. Осы жұмыстың нәтижесінде ол «Театр үшін импровизация» атты еңбегін жариялады, ол «Second City» шеберханаларында, сондай-ақ демалыс күндері сол жерде қойылатын балалар театрына көмектесу үшін жазылған. Виола Сполин соңында балалар шоуын да, импровизация сабақтарын да Форсбергке тапсырды, ол 1960 жылдардың ортасынан бастап Сполиннің жұмысын «Second City»-де оқыта берді, бұл Форсбергтің жеке импровизация мектебі – 1971 жылы құрылған «Ойыншылар шеберханасы», сондай-ақ 1980 жылдары құрылған «Импровизация Олимпиадасы» және «Second City Оқу орталығының» ашылуына әкелді, олардың барлығы Сполиннің жұмысына негізделген. 1965 жылы Силлз және басқалармен бірге Сполин Чикагода «Ойын театрын» құрды, және сол кезде Олд Таун/Линкольн Парк айманында бірнеше отбасымен бірге шағын кооперативтік балабақша мен бастауыш мектеп (алғаш «Playroom School», кейін «Ата-аналар мектебі») ұйымдастырды. Театр мен мектеп сабақтары көрермендерді Театр ойындарына тікелей қатысуға шақырды, осылайша импровизациялық актерлер мен көрермендер арасындағы дәстүрлі шекараны жойды. Театрлық тәжірибе шектеулі сәттілікке жетті және бірнеше айдан кейін жабылды, бірақ мектеп 1970 жылдарға дейін әдістерді, дәстүрлі бастауыш оқу бағдарламасымен бірге қолдануын жалғастырды.

Кейінгі жылдар

1970 және 1971 жылдары Сполин Лос-Анджелесте, Нью-Йоркте және телеарнада Силлстің «Хикая театры» қойылымдарына арнайы кеңесші ретінде қызмет етті. Батыс жағалауында ол «Рода» және «Достар мен ғашықтар» телешоуларының актерлері үшін семинарлар өткізді, сондай-ақ Пол Мазурскийдің «Алекс ғажайып елде» (1970) фильмінде актриса ретінде түсті. 1975 жылдың қараша айында «Театр ойындары жинағы» жарық көрді. Ол осы еңбектің көмегімен оқыту және оқуға қатысты өзінің ерекше тәсілдерін сынып мұғалімдеріне оңай қолжетімді етуді көздеді. 1976 жылы ол Голливудта кәсіби «Театр ойындары» жаттықтырушыларын даярлау мақсатында Сполиннің «Театр ойындары» орталығын құрды және оның көркемдік жетекшісі болды. 1979 жылы Шығыс Мичиган университеті оған құрметті докторлық дәрежесін берді, ал ол 1990 жылдарға дейін «Театр ойындары» орталығында оқытумен айналысты. 1985 жылы оның «Репетиция үшін театр ойындары: режиссерге арналған нұсқаулық» атты жаңа кітабы жарық көрді.

Сполиннің ойыны

Сполиннің театрлық ойындары актерлік шеберлік пен техниканы оқытуды ойын түріндегі жаттығуларға айналдырады. Әрбір театр ойыны ойыншыларға ойын барысында есте ұстайтын нақты бір фокус немесе техникалық мәселені ұсыну үшін құрылған, мысалы, допты ұстап тұрып, көзбен қадағалау сияқты. Бұл қарапайым, іс-әрекеттік құрылымдар күрделі театрлық конвенциялар мен техникаларды үйретеді. Ойынды ойнау арқылы ойыншылар дағдыны меңгеріп, өз назарын ойынның басты мақсатына аударады, өзіне сыни қараудан немесе зияткерлік тұрғыдан жақсы идеялар ойлап табуға тырыспайды. Актерге назар аударуға нәрсе берудің мақсаты – оны қазіргі сәтте болуға көмектесу, медитациядағы мантра сияқты. Осындай ойынға толы, белсенді күйде ойыншы интуитивті, шабыттанған шешімдерге жетеді, олар өздігінен туындайды. Ойынның фокусы – ойлап табу немесе ойнау кезінде ақылды жоспарлаудан, салыстырудан немесе импровизацияның таңдауларын бағалаудан гөрі, миды сол сәтте жұмыс істеуге мәжбүрлейді. Бір сыншы жазғандай, жаттығулар – «өзінен өзі шығуды алдауға арналған құрылымдар». Сполин әр адам актерлік өнерді үйрене алады және шығармашылықпен өзін-өзі таныстыра алады деп сенді. Ол өзінің «Театр үшін импровизация» кітабының кіріспесінде былай жазды:
Кез келген адам актер бола алады. Кез келген адам импровизациялай алады. Театр сахнасына қадам басқан әркім сахнаға лайықты болуды үйренуге болады. Біз тәжірибе арқылы үйренеміз және ешкім ешкімге ештеңе үйретпейді. Бұл қадам жасай бастаған бала үшін де, теңдеулерімен айналысатын ғалым үшін де шындық. Егер орта мүмкіндік берсе, кез келген адам өзі таңдаған білімді ала алады; ал егер жеке адам рұқсат берсе, орта оған үйрететін барлық нәрсені үйретеді. «Талант» немесе «таланттың жоқтығы» бұл мәселеге көп қатысы жоқ.