Кіріспе

Ресей империясындағы ауыл шаруашылығына шолу Ресей империясындағы ауыл шаруашылығы 19-20 ғасырлар бойы Ресей әлемдегі ірі күш болды, бірақ ол дамыған басқа елдерден технологиялық тұрғыдан қалып қойды. Ресей империясы (ресми түрде 1721 жылы құрылып, 1917 жылы жойылған) ауыл шаруашылығы өнімдерін, әсіресе бидайды, ең ірі экспорттаушылардың бірі болды. 1765-1919 жылдардағы Бос экономикалық қоғам ауыл шаруашылығы техникасын жақсартуға үздіксіз күш жұмсады. Орыс шаруасы (еркек) көбінесе крестьянин деп аталды, осы сөздің әйел түрі – крестьянка, көпше түрі – крестьяне. Кейбір адамдар бұл мағынаны мужик (адам) сөзіне жатқызады, және бұл сөз 19 ғасырдағы орыс әдебиетінің аудармалары арқылы батыс тілдеріне аударылды, ол сол кездегі орыс ауыл өмірін бейнеледі. Шындығында, мужик сөзі ең көп кездесетін ауыл тұрғыны – шаруаға қатысты, бірақ бұл сөздің тар мағынасы ғана еді. Мужик – бұл "адам" (жетілген еркек) дегенді білдіреді, ал қарапайым тілде – "қарапайым адам" дегенді білдіреді. Орыс тілінде "муж" (күйеу, құрметті адам), "мужчина" (жетілген еркек) және "мужик" сөздерінің түбірі бір. Әйелдерге сәйкес келетін сөз – баба.

География және егістер

Қара жер белдеуі (немесе чернозем) Румыния шекарасынан солтүстік-шығысқа қарай Украина, Орталық шаруашылық аймақ, Орта Волга аймағы, оңтүстік-батыс Орал және оңтүстік-батыс Сібірді қамтитын кең жолақпен созылды. Бұл кеңістік Солтүстік Кавказдағы Кубань аймағының аллювиалды зонасымен бірге астық өндірісіндегі құнарлы "астық артығымен" далалық аймақтарды құрады. Астық тапшылығы бар аймақтарда, топырағы нашар болғандықтан, шаруалар тіршілік көрінетін қолөнерге (және күн өткенде фабрикалық өнеркәсіпке), сондай-ақ мал шаруашылығына және көкөніс пен өнеркәсіптік дақылдарды өсіруге жүгінді. Олар астықтың жетіспеушілігін толықтыру үшін астық артығымен өсетін аймақтардан "импортқа" сүйенді. Дәстүрлі астық – қара бидай мен сұлы болды. 1861 жылғы серфтерді азат етуге дейін бидай негізінен астық артығымен өсетін аймақтардағы жер иелерінің жерінде өсіріліп, көбінесе шетелге экспортталды. Бірақ 20 ғасырда бидай күріш емес, басты астық ретінде қара бидайды ығыстыра бастады. Қатарлап егілетін және өнеркәсіптік дақылдар дәнді дақылдардан тиімдірек болды, немесе ең жаман жағдайда оларды өсірушілерге қосымша табыс немесе тұтыну тауарлары берді (сондықтан оларды "ақшалық дақылдар" деп атады). Олардың өсіруі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында тұрақты түрде тарады және олар жақсартылған егіс айналымының бір бөлігі ретінде көбірек өсірілді (төменде қараңыз). Зығыр мен картоп батыс, солтүстік-батыс, Орталық өнеркәсіптік аймақ және Оралда өсірілді; қант қызылшасы Украинаның солтүстігінде және Орталық шаруашылық аймағында; күнбағыс Ресейдің оңтүстік-шығысында және Украинаның оңтүстігінде; мақта Орталық Азияда және Кавказ аръяғында өсірілді. 1917 жылға қарай көкөністер мен өнеркәсіптік дақылдардың көп бөлігін шаруалар өсірді. Осы кезде қант қызылшасы тек ірі шаруашылықтарда өсірілетін дақыл болды (бірақ революция нәтижесінде ол да шаруалардың қолына көшті). Бұл дақылдар дәнді дақылдарға қарағанда әлдеқайда көп еңбек күші талап етеді (сондықтан оларды "еңбекті көп қажет ететін дақылдар" деп атайды). Ауыл шаруашылығын механикаландыруға дейін картопқа бір десятинаға жылына 64 адам-күн, зығыр немесе мақтаға 110 адам-күн, қант қызылшасына 180 адам-күн жұмсалды. Бұл қысқы және көктемгі астыққа жұмсалатын 30 және 23 адам-күнмен салыстырғанда.

Экспорт

XIX ғасыр бойы орыс бидай өнімі маңызды экспорттық тауарға айналды, сауда және тасымалдау ісі негізінен Балтық теңізі, Таганрог және Одесса қалаларындағы грек диаспорасының мүшелерінің қолында болды. Вальяно және Ралли бауырлары сияқты саудагерлер мен тасымалдаушылар халықаралық сауданы қаржыландыруға көмектесті, ал Лондонның Балтық биржасы орыс бидай өнімі үшін нарықты дамытты. Бидайдың фьючерстік келісімшарттары арқылы қорғалуы, әсіресе белгісіздік кезеңінде, жаңа американдық фьючерстік биржалардың құрылуына ықпал етті. 1910 жылға қарай, орыс бидайы әлемдік бидай экспортының 36,4%-ын құрады. Сонымен бірге, басқа дамыған елдермен салыстырғанда ауыл шаруашылығының тиімділігі төмен болды (мысалы, жиналған астықтың мөлшері АҚШ-тағыдан 20% кем болды). ХХ ғасырдың басында байқалған өсім, негізінен Столыпин реформасының ынталандыруымен ауыл шаруашылығының кеңінен дамуына байланысты болды, ал механикаландыру және аграрлық мәдениет салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалып отырды. Одан әрі даму кезеңнің маңызды тарихи оқиғалары – көтерілістер, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресей революциясы салдарынан тоқтатылды.

Ашық далалар

Ресейдің көп бөлігінде шаруалар ашық далалық жүйені қолданды. Егістік жерлер ауылдағы үйлер мен бақтардың сыртында жатты. Осы жерде шаруалар кең көлемде дәнді дақылдарды өсірді, сондай-ақ шектеулі, бірақ арттырып келе жатқан саптық және өнеркәсіптік дақылдарды да өсірді. Егінді малдан уақытша қоршау арқылы қорғады. Орақтан кейін шаруалар малдарына шөп шабатын жерді ашып, шөптеуге мүмкіндік берді (бұл жерге тыңайтқыш ретінде пайда болды). (Егістік жерлерден басқа, тұрақты жайылымдар, бос жатқан [пайдаланылмаған] жерлер және далалық емес аймақтарда орман да болды.) Әр шаруашылық егістік жерін далаға шашырап орналасқан бірнеше жолақтар түрінде иеленді. Жолақтарды теңдікті сақтау үшін, шаруашылықтар арасындағы әділдікті қамтамасыз ету мақсатында, үнемі қайта бөліп тұрды (көпше түрі – miry) (қ. Жайылым). Жолақтардың ұзындығы ат пен сапаны бір демде тоқтатпай жүре алатындай болуы керек еді. Олар сондай-ақ тар болды. Орталық ауыл шаруашылығы аймағында олардың ұзындығы 80 сажен (560 фут) және ені 3-4 сажен (21-28 фут) болды; ал Орталық өнеркәсіп аймағында 70-100 фут ұзындығы және 7-14 фут ені бар жолақтар жиі кездесетін. Әр шаруашылыққа тиесілі жолақтардың саны аймаққа қарай өзгерді. Орталық және солтүстік аймақтарда 40-50-ге дейін болуы мүмкін еді. Әртүрлі сападағы жерлерді бөлісудегі қатаң теңдік салдарынан көптеген тар жолақтар пайда болды. Кейде жолақтар тым тар болғандықтан соқамен өтуге қиындық тудыратын. Оңтүстік аймақтағы ірі қауымдастықтарда мәселе шаруашылықтан жолақтардың қашықтығы болды; Төменгі Волгада бұл 15 шақырымға немесе одан да көп болуы мүмкін еді. Мұндай жолақтарды өңдеу үшін уақытша "лагерь құру" тәсілі қолданылды. Құрғақ аймақтарда (қара топырақтың көп бөлігін қамтиды) жолақтар шөптен жасалған шекаралармен және кіру жолдарымен бөлінді. Бұл шекараларға кеткен егістік жердің үлесі 7%-ға дейін жетеді деп есептелді. Ылғалды және жаңбырлы аймақтарда (қара топырақты емес жерлерде) негізгі жолақ бірліктері қырқалар мен аралар жүйесі түрінде қалыптасты. Ортағасырлық Батыс Еуропадағыдай, жылдар бойы шөбілеу бірте-бірте көтерілген қырқалар немесе олардың арасындағы арықтардан тұратын "тоқымалы" ландшафтты жасады. Аралар дренаж қызметін атқарды. Мұндай жүйе заманауи жер асты дренаж жүйесі енгізілгенге дейін қажет болды.

Ортақ өріс жүйесі

Мири әдетте жалпы егістік жүйесін қолданған, онда барлық шаруалар бір уақытта мирдің егістік жерінің бір бөлігінде бір түлімді өсірген. Осылайша, белгілі бір аймақтағы барлық егін бір уақытта жиналатын. Бұл шаруалардың егістік жерде мал жаю дәстүріне байланысты қажет болды. Егістік жердің құнарлылығын сақтау үшін мир көбінесе егін алмастыру және жатақпен жұмыс істеген. Әртүрлі дақылдардың орналасуы жыл сайын айналып келген. Ең көп тараған жүйе – үш жылдық егін алмастыру болды. Жердің үштен бірі қысқы астыққа (қарабидай немесе қысқы бидайға), үштен бірі көктемгі астыққа (сұлы немесе көктемгі бидайға) арналса, қалғаны жатаққа берілген. Басқа да дақылдар (мысалы, бұршақ, жоңышқа) кейде астықпен бірге өсіріліп, сол циклға қатысқан. Үш жылдық егін алмастыру тиімсіз жүйе болды, өйткені жердің үштен бірі үнемі жатақтап жатты. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында жатақтарды азайтатын немесе толығымен жоятын жақсартылған егін алмастыру жүйелерін енгізуге кірісті (қараңыз, төмендегі "Егіншілікті жақсарту").

Ауыл шаруашылығы күнтізбесі

Жалпы егіншілік үшін ауыл шаруашылығы күнтізбесін сақтау қажет болды. Орақ шағылысының соңғы мерзімі болды, соған сәйкес алдыңғы жыны және себу да белгілі уақытта жасалуы керек еді. Ресейде, қысқа вегетациялық кезеңі болғандықтан, соңғы мерзімдер көбінесе ертерек болатын, бұл жылдық жұмыстардың тығыз кестесін талап етті. Шаруалар барлық далалық жұмыстарды бірдей уақытта атқарды. Осының нәтижесінде, түрлі шаруашылықтардан келген ерлер, әйелдер және жасөспірімдер егін себу және орақ шабу кезінде тар жолақтарда қатар-қатар жұмыс істеді. Астық өсіру екі қарбалас кезеңнен тұрды. Көктемде, қар ерігеннен кейін, жер жыртылып, көктемдік егіс себілді. Бірақ жаздың соңы мен күздің басы ең қарқынды кезең болды. Алты апта ішінде көктемде себілген егін жиналып, өңделді, ал қысқы егіс үшін жер жыртылып, себілді – бәрі де суық басталуға дейін аяқталуы керек еді.

Өсімдіктерді ауыстырып егуді жақсарту

Көп курсты егіс ауыстырудың жақсартылған әдістері 19-шы ғасырдың соңында біртіндеп жыртылған жерлерге енгізіле бастады. Алғашқы тәжірибелер негізінен Қара топырақ емес жерлерде, әсіресе Орталық Индустриалдық, Батыс және Солтүстік-Батыс аймақтарда жүргізілді. Шикізат – бірінші енгізілген «жаңа» өнім болды. Бірақ үш курсты жүйеде шикізат топырақтың құнарлылығын сарқып тастады; шаруалар оны көк шөп отырғызу арқылы қалпына келтіруді үйренді. Егілген жемшөп шөптері мен көк шөптерді (травополье, травосеяние) қамтитын көп курсты жүйелер мал бағының көбеюіне мүмкіндік берді, ал олар топырақтың құнарлылығын арттыру үшін тыңайтқыш көбірек берді. Бұл «жемшөп революциясы» бұрын Батыс Еуропадағы 18-шы ғасырлық ауыл шаруашылығы революциясының маңызды бөлігі болды. 1924 жылы Ресей Федерациясының егіс алқаптарының 7,2%-ын көп курсты айналымдар қамтыды. Бірақ бұл жетістіктер көбінесе Орталық Индустриалдық, Батыс және Солтүстік-Батыс аймақтарымен шектелді. Мәскеу облысы бұл мәселеде алда болды; онда 1926 жылдың соңына қарай үш далалық жүйе дерлік жойылды. Бірақ 1920 жылдардың ортасына дейін мұндай прогресс көбінесе Орталық Индустриалдық, Батыс және Солтүстік-Батыс аймақтарымен шектелді. Астық артығы бар аймақтарда әлі де аз жетістіктерге қол жеткізілді. 1924 жылы Орталық Қара топырақ аймағында көп курсты жүйелер егістік жердің 3%-ын ғана қамтыды, ал басқа жерлерде жағдай одан да нашар болды. Бірақ содан кейін астық артығы бар аймақтарда қарқынды прогресске қол жеткізілді. Бұл астық тапшылығы бар аймақтарда да жалғасты. 1927 жылы Ресей Федерациясының егіс алқаптарының 17,3%-ын көп курсты айналымдар қамтыды. Ал 1928 жылы «шөп дерлік барлық жерде тыңайды, ең маңызды ерекшелік – Орталық Қара топырақ аймағы».

Кең жолақты шоғырландыру

Өсімдіктер егілу тәртібінің жақсаруының табиғи салдары жерді біріктіру болды. Толық шоғырланған шаруашылықтарда (хуторлар мен отрубалар) көп егістік жүйелері үш егістік жүйесін көп бөлігін алмастырды. Бірақ, революциядан кейін мұндай шаруашылықтар көбінесе өздерінің белгіленген аумақтарынан тыс жерлерде таратылды. Жаңа үкімет көбінесе кеңейтілген жолақтардағы ішінара шоғырлануды қолдады, бұл жекелеген шаруаларға тәуелділікті азайтады, және осылай шоғырлану көбінесе жүзеге асырылды. Көп егістік айналымы әдетте біріктірілген жерлерде құрылды, және екеуі де бір уақытта іске қосылды. Мұндай жағдайларда жолақтардың көбеюіне жол бермеу үшін белгілі бір деңгейде жолақтарды біріктіру қажет болды (мысалы, егер бір қауым үш егістік жүйесінен алты егістік жүйесіне өтсе, әр шаруашылыққа арналған жолақтардың саны екі есеге артатын еді). Кең жолақты біріктіру сондай-ақ тым тар жолақтар және ірі қауымдастықтарда жолақтан жолаққа қашықтықтың ұзақтығы мәселелерін де шешті. Мәскеу облысының дамыған аймағында 1917 жылы шаруа қожалықтарының 32,1%-ы ашық егістік жерді (яғни кеңейтілген жолақты) жақсартты. 1925 жылы КСРО-дағы қауымдардың шамамен 7,5%-ы кең жолақтарға ие болды. 1920-жылдардың соңында одан да көп прогресс жасалды. Солтүстік Кавказ көш бастады, онда 1927 жылдың соңына қарай ауыл шаруашылығы жерінің 19,4%-ы кең жолақтарға айналдырылды, ал 1928 жылы 21,9%-ы құрады.

Бау-бақша шаруашылығы

XIX ғасырдың соңында орталық Ресейдегі қалалардың өсуі осы аймақта бау-бақша шаруашылығының және көкөніс өндірісінің дамуына жағдай жасады. 1917 жылғы революцияға дейін бау-бақша экономикасы қарқынды дамыды.