Кіріспе

Швейцариялық неміс өнер тарихшысы Генрих Вёльфлин (; 21 маусым 1864 – 19 шілде 1945) – швейцариялық өнер тарихшысы, эстетик және педагог. Оның объективті жіктеу принциптері («бейнелеушілік» және «сызықтық» сияқты) 20 ғасырдың басында өнер тарихындағы формалды талдаудың дамуына зор ықпал етті. Ол Базель, Берлин және Мюнхен қалаларында оқытушылық қызмет атқарды, неміс өнер тарихының көтерілісіне куә болған буынның өкілі болды. Оның әлі күнге дейін қолданылып жүрген ең маңызды үш кітабы: «Ренессанс және барокко» (1888), «Классикалық өнер» (1898) және «Kunstgeschichtliche Grundbegriffe» (1915, «Өнер тарихының негізгі ұғымдары»). Вёльфлин 1901 жылдан 1912 жылға дейін Берлин университетінде, 1912 жылдан 1924 жылға дейін Мюнхен университетінде, ал 1924 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Цюрих университетінде сабақ берді.

Шығуы мен мансабы

Вулфлин Швейцарияның Винтертур қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Эдуард Вёльфлин, Мюнхен университетінде классикалық филология профессоры болған және Thesaurus Linguae Latinae-ді құру мен ұйымдастыруға көмектескен. Кіші Вёльфлин Базель университетінде Якоб Буркхардттан өнер тарихы мен тарихты, Берлин университетінде Вильгельм Дилтейден философияны, ал Мюнхенде өнер тарихы мен философияны оқыған. 1886 жылы Людвиг Максимилианс университетінде философия ғылымдарының докторы дәрежесін алған, бірақ ол өнер тарихының жаңа ғылымын зерттеуге бет бұрған болатын. Мюнхен университетінде Вёльфлиннің докторантурасы кезіндегі басты тәлімгері, докторлық диссертациясын қорғаған археологияның белгілі профессоры Генрих Брунн болды. Ұстаздарының, әсіресе неокантиан Иоганн Волкельттің (Der Symbolbegriff) және Брунннің ықпалымен Вёльфлиннің "Prolegomena zu einer Psychologie der Architektur" (1886) атты диссертациясы, ол кейін дамытып жетілдіретін тәсілін көрсетті: шығармашылық процестің психологиялық тұрғысынан түсіндірілуіне негізделген форманы талдау. Қазір бұл өнер тарихының жаңа ғылымының негізін қалаушы мәтіндердің бірі саналады, бірақ ол жарық көрген кезде көп назар аударған жоқ. 1886 жылы бітіргеннен кейін Вёльфлин Италиядағы жылдық саяхаты мен оқуының нәтижесін жариялады, ал "Ренессанс және барокко" (1888) еңбегі де ол кейін дамытып жетілдіретін тәсілін көрсетті. Вёльфлин үшін 16 ғасыр өнері, қазір "маннеризм" деп аталатын, барокко эстетикасының бір бөлігі болды, ал Буркхардттан бұрын, сондай-ақ одан кейінгі бір буын француз және ағылшын тіліндегі ғалымдар оны деградациялаған деп есептеді. 1897 жылы Якоб Буркхардт қайтыс болғаннан кейін Вёльфлин Базельдегі өнер тарихы кафедрасын басқарды. Ол өнер тарихы лекцияларын өткізу кезінде екі параллель проекторды қолдану әдісін енгізгендігі үшін мақталады, бұл сиқырлы фонарьлардың қауіпсіздігі артқан кезде суреттерді салыстыруға мүмкіндік берді. Сер Эрнст Гомбрих одан және Эрвин Панофскиден де шабыттанғанын еске алды. Вёльфлиннің белгілі студенттері Фредерик Антал, Пол Франкл, Карола Гидион Велкер, Ричард Краутеймер, Курт Мартин, Якоб Розенберг, Фриц Саксл және Клара Штайнвег болды.

Өнер тарихының қағидалары

Өнер тарихының принциптерінде Вёльфлин он алтыншы және он жетінші ғасырлардағы өнердің формасы мен стиліне қарама-қарсы немесе қайшы бес жұп қағиданы қалыптастырды, олар екі кезең арасындағы көркемдік көзқарастың өзгеруін көрсетті. Бұл қағидалар:

Сызықтықтан (эскиздік, пластикалық, объектілерді бейнелеуде контурға қатысты) – кескіндемелікке (малериялық: сезімтал, көлеңкедегі жарық пен түстің салыстырмалы жапсырмаларын немесе жүйелерін байқау, көлеңке мен жарықты біртұтас ету және оларға контурлардың басымдығын алмастыруға немесе жоюға мүмкіндік беру).

Жазықтықтан – кеңістікке («жазықтыққа ұмтылыстан» – суретті жазықтыққа параллель қабаттармен құрудан, алды-артындағы қатынастарды күшейту арқылы жазықтықтарды көзге көрінбейтін етуден және көрерменді кеңістікке тартудан).

Жабық (тектоникалық) формадан – ашық (атектоникалық) формаға (Жабық немесе тектоникалық форма – өзіне-өзі толыққанды, әрқашан өзіне қайта оралатын композиция, әдетте тік және көлденең қарама-қарсылықтар аясында заңның ашылуы ретінде салтанатты стильдің ерекше түрі; ашық немесе атектоникалық форма энергияны, бұрыштарды немесе қозғалыс сызықтарын жинақтайды, олар композициядан тысқары шығып, көлденең және тік құрылымды басып тастайды, бірақ композицияның тұтастығын сақтауға мүмкіндік беретін жасырын ережелермен байланысты).

Көптүрліліктен – біртүтасқа («Классикалық өнер бөліктерді еркін мүшелер ретінде тәуелсіз ету арқылы біртүтастыққа жетеді, ал барокко бөліктердің біртұтас тәуелсіздігін жойып, біртұтас мотивке бағындырады. Бірінші жағдайда – акценттердің үйлесімділігі, екінші жағдайда – бағыну». Алғашқысының әрбір егжей-тегжейі ерекше зерделеніп қарастырылады: соңғысының көптүрлілігі сызықтың басымдығын азайтуға және көптүрлі тұтастықтың бірігуін күшейтуге қызмет етеді).

Тақырыптың абсолютті айқындығынан – салыстырмалы айқындығына (яғни, тақырыптың формасын толық ашудан, басқа кескіндемелік тәсілдермен алынған ақпаратты немесе бейнелеуді жетілдіру үшін объективті айқындықтан әдейі бас тартуға дейін. Вёльфлин Вазари сияқтылардың ізбасарлары болды, ол уақыт өте келе стильдің дамуын ажырату әдісін ойлап тапты. Ол бұл әдісті «Классикалық өнерде» (1899) треченто, кватроченто және чинквеченто өнеріне қолданды, содан кейін «Өнер тарихының принциптерінде» (1915) одан әрі дамытты. Вёльфлиннің «Өнер тарихының принциптері» еңбегі қазіргі кезде өнер тарихшылары мен өнер философиясының мамандары арасында үлкен ықпалға ие. 2015 жылы «Эстетика және өнер сын журналында» Принциптердің жарыққа шығуының 100 жылдығына арналған арнайы саны жарық көрді, оны Бенс Нанай редакциялады.

Тиімділігі мен қабылдануы

Генрих Вёльфлин, мүмкін, өзінің буынының ең маңызды өнер тарихшысы болған, сол кездегі эстетикалық тазалыққа соншалықты сезімтал болды ki, ол Рем де Гурмон сияқты радикальды диссоциация техникасын жасады. – Эдгар Винд, Өнер және анархия, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft No. 1163, Франкфурт-на-Майне, 1994, 27-бет. Вёльфлиннің «Қағидаларының» халықаралық ғылымға және өнер тарихын оқытуға тигізген әсері 2015 жылы Бейнелеу өнерін зерттеу орталығында өткен симпозиумда талқыланды.

Шығармалары

Х. Вёльфлин. Өнер тарихының қағидалары. Кейінгі өнердегі стильдің даму мәселесі, М. Д. Хотингердің 7-ші неміс басылымынан (1929) ағылшын тіліне аударған (Dover Publications, New York 1932 және қайта басылымдары). Х. Вёльфлин. Классикалық өнер. Италия Ренессансына кіріспе. Питер мен Линда Мюррейдің (Phaidon Press, Лондон 1952, 2-ші басылым 1953) 8-ші неміс басылымынан (Benno Schwabe & Co, Базель 1948) аударған. Х. Вёльфлин. Альбрехт Дюрердің өнері (Die Kunst Albrecht Dürers), (F Bruckmann, Мюнхен 1905, 2-ші басылым 1908). Х. Вёльфлин. Бамберг Апокалипсисі: 1000 жылғы Рейхенау суретті қолжазбасы (Die Bamburger Apokalypse: Eine Reichenauer Bilderhandschrift vom Jahre 1000), (Kurt Wolff, Мюнхен 1921). Х. Вёльфлин. Италия және неміс форма сезімі (Italien und das deutsche Formgefühl), (1931). Х. Вёльфлин. Өнер тарихына арналған естеліктер (Gedenken zur Kunstgeschichte), (1941). Х. Вёльфлин. Кіші жазбалар (Kleine Schriften), (1946).