Кіріспе

Неміс өнер тарихшысы Эрвин Панофский (30 наурыз 1892, Ганноверде туған – 14 наурыз 1968, Принстон, Нью-Джерсиде қайтыс болған) – неміс еврей өнер тарихшысы, академиялық мансабының көп бөлігін нацистік режимнің билікке келуінен кейін АҚШ-та жалғастырған. Оның еңбектері иконографияны қазіргі заманғы академиялық тұрғыдан зерттеудегі ең жоғалған деңгейді көрсетеді, соның ішінде оның өте ықпалды «Батыс өнеріндегі Ренессанс және Жаңа Ренессанс» және «Ерте Нидерланд сурет салуы» шедеврлері бар. Оның еңбегіндегі ерекшелік – сурет өнер туындыларын түсіндіру үшін тарихи идеяларды пайдалануы және керісінше.

Еуропалық жылдар

Панофский Ганноверде Силезияның бай еврей кенші отбасында дүниеге келді. Ол Берлинде өсті және 1910 жылы Жоахимстальш гимназиясында Абитур емтиханын тапсырды. 1910-1914 жылдары Фрайбург, Мюнхен және Берлинде заң, философия, филология және өнер тарихын оқыды, онда ол өнер тарихшысы Маргарете Бибердің дәрістерін тыңдады, ол Георг Лешкеге орын басып тұрған болатын. Фрайбург университетінде оқып жүрген кезде, Панофскийден сәл үлкен Курт Бадт оны өнер тарихы кафедрасын құрған Вильгельм Вогенің дәрісіне алып барды, оның жетекшілігімен 1914 жылы диссертациясын қорғады. Оның тақырыбы – «Дюрердің көркемдік теориясы» (Dürers Kunsttheorie: vornehmlich in ihrem Verhaltnis zur Kunsttheorie der Italiener), келесі жылы Берлинде «Альбрехт Дюрердің теориялық өнер тануы» (Die Theoretische Kunstlehre Albrecht Dürers) деген атпен жарияланды. Аттан құлағаннан кейін Панофский Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметтен босатылды және осы уақытты Берлиндегі ортағасырлық зерттеуші Адольф Голдшмидттың семинарларына қатысуға пайдаланды. Панофскийдің «Микеланджелоның композициялық принциптері, әсіресе Рафаэльдің принциптерімен салыстырылғанда» («Die Gestaltungsprinzipien Michelangelos, besonders in ihrem Verhältnis zu denen Raffaels») атты екінші диссертациясының (Habilitationsschrift) түпнұсқа қолжазбасы 2012 жылдың тамызында өнер тарихшысы Стефан Клинген тарапынан Мюнхендегі Zentralinstitut für Kunstgeschichte-дегі ескі нацистік сейфтен табылған. Бұл қолжазбаның 1943/44 жылдары Гамбургте жоғалып кеткені жөнінде бұрыннан болжам жасалған, себебі бұл маңызды зерттеу ешқашан жарияланбаған және өнер тарихшысының әйелі оны Гамбургте таба алмаған. Өнер тарихшысы Людвиг Генрих Хайденрайх, Панофскийдің шәкірті, 1946 жылдан 1970 жылға дейін осы қолжазбаны өзінде сақтап тұрған болуы мүмкін. Süddeutsche Zeitung газетінде Виллибальд Сауэрландер Хайденрайхтың қолжазбаны қайтарып алғаны туралы мәселеге түсінік берді: «Панофский Микеланджело туралы ерте жазбаларынан тарихи тұрғыдан алшақтады, себебі ол бұл тақырыптан жалықты және (Сауэрландердің сөзінше) австро-венгрлік өнер тарихшысы Йоханнес Вильдемен кәсіби қақтығысқа түсті, ол Панофскийді Микеланджелоның суреттері туралы әңгімелерінен алынған идеяларын мойындамағаны үшін айыптады. Мүмкін, Панофский жоғалған жұмысының қайда екендігіне мән бермеген шығар, ал Хайденрайх оны құпия ұстауға тырыспаған шығар, бірақ әлі де көп сұрақтар қалды». Панофскийдің өнер тарихындағы академиялық мансабы оны Берлин, Мюнхен университеттеріне және, ақыры, Гамбург университетіне жеткізді, онда ол 1920-1933 жылдары сабақ берді. Осы кезеңде оның өнер тарихы бойынша алғашқы маңызды еңбектері жарық көрді. Маңызды ертедегі еңбектерінің бірі – Эрнст Кассирдің идеяларына негізделген «Идея: Ескі өнер теориясының түсініктер тарихына үлес» (1924; ағылшын тіліне «Идея: Өнер теориясындағы тұжырымдама» деп аударылған).

Америка жылдары (1931 жылдан бастап)

Панофский алғаш рет 1931 жылы Нью-Йорк университетінде оқыту үшін АҚШ-қа келді. Бастапқыда Гамбург пен Нью-Йоркте кезектесіп оқуға рұқсат берілсе де, Германияда нацистер билікке келгеннен кейін Гамбургтегі қызметі еврей болғандықтан тоқтатылды. Ол өзінің өнер тарихшысы әйелі Доротея "Дора" Мосспен (1916 жылдан бастап) АҚШ-та тұрақты қоныстанды. Олар бірге Калер тобының құрамына кірді. 1934 жылы ол Нью-Йорк және Принстон университеттерінде бірдей оқытты, ал 1935 жылы Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы жаңа Зерттеу институтының профессоры болып тағайындалды, және оның қызметі осы институтта өмір бойына жалғасты. 1999 жылы институттың профессорларға арналған тұрғын үй кешенінде оның құрметіне "Панофский аллеясы" ашылды. Панофский Американың өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Ұлыбритания академиясының және басқа да көптеген ұлттық академиялардың мүшесі болды. 1954 жылы Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1962 жылы Американың Орта ғасырлар академиясының Хаскинс медалін алды. 1947–1948 жылдары Гарвард университетінде Чарльз Элиот Нортон профессоры болды, оқыған лекциялары кейін "Ерте Нидерланд суреті" деген атпен жарияланды. Ол өнердегі символдар мен иконографияны зерттеуімен әсіресе танымал болды. 1934 жылғы мақаласында, содан кейін 1953 жылғы "Ерте Нидерланд суреті" еңбегінде Панофский Ян ван Эйктің "Арнольфини портретін" (1934) әуелі тек неке тойының бейнесі емес, сонымен қатар неке шартты растайтын визуалды келісімшарт ретінде интерпретациялады. Панофский некеге байланысты көптеген жасырын символдарды анықтады. Соңғы жылдары бұл тұжырымға қарсы пікірлер айтылса да, Панофскийдің "жасырын" немесе "жасырылған" символизм деп атаған жұмысы Солтүстік Ренессанс өнерін зерттеу мен түсінуде әлі де маңызды рөл атқарады. Дюрерге арналған монографиясында Панофский "Рыцарь, Өлім және Ібіліс" және "Меланхолия I" гравюраларына терең "символикалық" талдау жасады, ал бұл талдау Эразмның "Христиан рыцарының нұсқаулығына" негізделген. Панофский физиктер Вольфганг Паули мен Альберт Эйнштейнмен жақын дос болды. Оның кіші ұлы Вольфганг К. Х. Панофский бөлшектер үдеткіштерін зерттеген танымал физик болды, ал үлкен ұлы Ханс А. Панофский "Пенсильвания мемлекеттік университетінде 30 жыл бойы сабақ берген атмосфера ғалымы болды және метеорологияны зерттеуде көптеген жаңалықтар ашты". Вольфганг Панофскийдің айтуынша, әкесі ұлдарын "meine beiden Klempner" ("менің екі сантехникім") деп атаған. Уильям С. Хекшер оның студенті, эмигрант және жақын досы болды. 1973 жылы Принстон университетіндегі оның орнын Ирвинг Лавин басты. Эрвин Панофский Принстон, Нью-Джерси штатындағы Жоғары оқу институтының "өте көрнекті" профессоры және Джеффри Чипстің биографиясында "20 ғасырдың ең ықпалды өнер тарихшысы" деп танылды. 1999 жылы осы институттың профессорларға арналған тұрғын үй кешеніндегі жаңа "Панофский аллеясы" оның құрметіне аталды.

Негізгі немесе табиғи мазмұн: Түсінудің ең қарапайым деңгейі – бұл шығарманың таза формасын қабылдау. Мысалы, Соңғы кешкі ас суретін қарастырайық. Егер біз осы бірінші деңгейде тоқтасақ, мұндай сурет тек үстелге отырған 13 адамның суреті ретінде қабылданады. Бұл бірінші деңгей – шығарманы түсінудің ең қарапайым деңгейі, оған қосымша мәдени білім қосылмайды.

Екінші немесе дәстүрлі мазмұн (иконография): Бұл деңгей бір қадам ары қарай барып, мәдени және иконографиялық білімді салыстыруға мүмкіндік береді. Мысалы, батыстық көрермен 13 адамның үстел айналасындағы суреті Соңғы кешкі ас екенін түсінеді. Сол сияқты, шапалақ тағылған, арыстанмен бірге бейнеленген адамның суреті киелі Марк ретінде түсіндірілуі мүмкін.

Үшінші немесе ішкі мағына немесе мазмұн (иконология): Бұл деңгей шығарманы түсіну үшін жеке, техникалық және мәдени тарихты ескереді. Ол өнерді оқшауланған оқиға ретінде емес, тарихи ортаның өнімі ретінде қарастырады. Осы деңгейде жұмыс істейтін өнер тарихшысы "неге суретші Соңғы кешкі ас суретін осылай бейнелеген?" немесе "Бұл еңбектің тапсырыс берушісі үшін Марк қасиеттісі неге соншалықты маңызды болды?" сияқты сұрақтар қоя алады. Қысқасы, соңғы деңгей – синтез, өнер тарихшысы "мұның бәрі нені білдіреді?" деп сұрайды. Панофский үшін Ренессанс өнерін зерттегенде барлық үш деңгейді қарастыру маңызды болды. Ирвинг Лавин "осы мәнге деген талап, оның іздеуі, әсіресе ешкім күмәнданбаған жерлерде, Панофскийді өнерді бұрынғы тарихшылар сияқты дәстүрлі гуманитарлық ғылымдармен теңдестіретін интеллектуалды күш-жігер ретінде түсінуге итермеледі" деді. Эрвин Панофскийден кейін дамыған иконология әдісі 1950 жылдардың ортасынан бері сынға ұшырады (Отто Пэхт, Светлана Алперс және т.б.). Алайда, сыншылардың ешқайсысы Панофскийдің интерпретациялық моделін толығымен алмастыратын модельді таба алмады. Христиан өнерін интерпретациялауға қатысты, Панофский өмірі бойы зерттеген иконографиялық мәтіндерге деген қызығушылық маңызды болып қалады, себебі христиандық бейнелер мен сәулеттің мағынасы Киелі кітаптардың, діни қызметтердің және теологиялық мәтіндердің мазмұнымен тығыз байланысты, олар көптеген тапсырыс берушілер, суретшілер және көрермендер үшін авторитетті деп есептелді.

Стиль және кино ортасы

1936 жылы жазылған «Кинодағы стиль және орта» атты эссесінде Панофский фильм өнеріне тән визуалды белгілерді сипаттауға ұмтылады.

Мұра

2016 жылы Мюнхендегі Zentralinstitut für Kunstgeschichte (Сән тарихының орталық институты) Панофский профессурасын (Панофский профессорасы) құрды. Алғашқы Панофский профессорлары Виктор Стоичита (2016), Гаувин Александр Бейли (2017), Каролина ван Эк (2018) және Оливье Бонфайт (2019) болды. Оның еңбегі француз социологы Пьер Бурдьедің "Өнер ережелері" және "Ерекшелік" сияқты кітаптарында дамыған дәм талғамының теориясына зор ықпал етті. Атап айтқанда, Бурдье habitus тұжырымын алғаш рет Панофскийдің "Гот сәулеті және схоластикасы" еңбегінен бейімдеді, бұл жұмысты ол бұрын француз тіліне аударған еді.