Кіріспе

Тіс қалпына келтіру, тіс пломбалары немесе жай ғана пломбалар – кариес немесе сыртқы жарақат салдарынан жоғалған тіс құрылымының қызметін, тұтастығын және пішінін қалпына келтіруге, сондай-ақ тіс имплантаттарымен сүйенген мұндай құрылымды алмастыруға қолданылатын емдеулер. Олар негізінен екі түрге бөлінеді – тікелей және жанама, және олар орналасқан жері мен мөлшері бойынша жіктеледі. Мысалы, тамыр каналдарын толтыру – бұл тіс пульпасының қалыпты орналасқан кеңістігін толтыру үшін қолданылатын қалпына келтіру техникасы.

Тікелей қалпына келтірулер

Бұл әдіс дайындалған тіске жұмсақ немесе иілгіш толтыру материалдарын салуды және тісті қайта жасайды. Содан кейін материал бекітіліп, тіс қалпына келтіріледі. Егер тістің қабырғасы жоғалған болса және оны қайта құру қажет болса, материалды салу алдында тістің пішінін қайта жасау үшін матрица қолданылуы керек, осылайша оны тазалау оңай болады және тістердің біріне-бірі жабысуына жол бермейді. Композиттік толтыруларды орналастырғанда, байланыс нүктесін қалыптастыруға көмектесетіндіктен, секциялық матрицалар көбінесе айналма матрицалардан артықшылыққа ие. Бұл пациенттердің тістер арасында тамақ қалдырғаны туралы шағымдануын азайту үшін маңызды. Дегенмен, секциялық матрицаларды қолдану техникалық жағынан қиын болуы мүмкін, сондықтан соңғы толтыруда проблемалардың пайда болуын болдырмау үшін сақтық пен шеберлік қажет. Тікелей толтырулардың артықшылығы – олар әдетте жылдам бекітіледі және бір процедурада салынуы мүмкін. Тіс дәрігері таңдау үшін әртүрлі толтыру материалдарына ие. Шешім әдетте қуыстың орналасуы мен ауырлық деңгейіне негізделген. Материал тіспен жанасқанда бекітілуі керек болғандықтан, бекіту процесінен тіске аз мөлшерде энергия (жылу) беріледі.

Тікелей емес қалпына келтірулер

Бұл техникада қалпына келтіру дайындалған тістің тіс іздерін пайдаланып, ауыздың сыртында жасалады. Көбінесе жанама қалпына келтірулерге инлейлер мен онлейлер, тәждер, көпірлер және қаптамалар жатады. Әдетте, тіс дәрігері берген деректер бойынша тіс техникі жанама қалпына келтіруді жасайды. Дайын қалпына келтіру әдетте тіс цементімен тұрақты түрде бекітіледі. Бұл процедура көбінесе тіс дәрігеріне екі рет баруды қажет етеді. Көбінесе жанама қалпына келтірулер алтын немесе керамикадан жасалады. Жанама қалпына келтіру дайындалып жатқан кезде, кейде дайындалған тісті қорғау және айналасындағы тіс тіндерін сақтау үшін уақытша қалпына келтіру қолданылады. Алып тасталатын протездер (көбінесе тіс протездері) кейде тіс қалпына келтірудің жанама түрі болып саналады, себебі олар жоғалған тістерді алмастыру үшін жасалады. Тістерге алып тасталатын протездерді бекітуге көмектесетін көптеген дәлдік бекіткіштері (оларды біріктірілген қалпына келтірулер деп те атайды) бар, оларға магниттер, клиптер, ілгектер және имплантаттар жатады, олардың өзі де тіс қалпына келтірудің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. CEREC әдісі – кабинеттегі CAD/CAM қалпына келтіру процедурасы. Дайындалған тістің оптикалық бейнесі камера арқылы түсіріледі. Содан кейін арнайы бағдарламалық қамтамасыз ету осы суретті компьютер экранында 3D виртуалды модельге айналдырады. Тіс түсіне сәйкес керамикалық блок фрезерлеу станогіна салынады. Толығымен керамикалық, тіс түстес қалпына келтіру аяқталып, орнына бекітілуге дайын болады. Басқа бір өндіріс әдісі – STL және тіс CAD файлдарын CAD/CAM бағдарламалық өнімдеріне импорттау, олар пайдаланушыны өндіріс процесі арқылы жетектейді. Бағдарламалық қамтамасыз ету титан және цирконий сияқты нақты материалдар үшін, сондай-ақ тосқауылдар мен көпірлер сияқты нақты протездер үшін құралдарды, өңдеу тізбегін және кесу шарттарын оңтайландыра алады. Кейбір жағдайларда, кейбір имплантаттардың күрделілігі жұмыстың барлық бөліктеріне жету үшін 5 осьті өңдеу әдістерін қолдануды талап етеді.

Амальгама

Амальгамалар – екі немесе одан көп металлдың реакциясы нәтижесінде түзілетін қорытпалар, олардың бірі сынап болып табылады. Бұл қатты қалпына келтіру материалы және күміс-сұр түсті. Ең көне тікелей қалпына келтіру материалдарының бірі саналатын тіс амальгамасы бұрын кеңінен қолданылып, жоғары нәтижелер көрсеткен, бірақ соңғы кезде балама жабысқақ қалпына келтіру материалдарының дамуы, эстетикалық қалпына келтірулерге деген сұраныстың артуы және материалдың денсаулыққа қатысты ықтимал тәуекелдері туралы халықтың пікірлері сияқты бірнеше себептерге байланысты оның танымалдылығы төмендеді. Тіс амальгамасының құрамы ISO 1559 стандартымен реттеледі (ISO 1559 – тіс амальгамасы қорытпасының стандарты). Полимерлену кезіндегі қысқаруды азайту және материалдың мөлдірлігіне байланысты радиоқақтығын қамтамасыз ету үшін кремний, кварц немесе әртүрлі шыны сияқты органикалық емес толтырғыштар қосылады, бұл тіс қалпына келтірулер айналасындағы тіс кариесін диагностикалауға көмектеседі. Толықтырғыш бөлшектер композиттерге тозуға төзімділік қасиетін береді. Құрамы әртүрлі, матрицаны құрайтын шайырлардың авторлық қоспалары, сондай-ақ жасалған толтырғыш шынылар мен шыны-керамикалар бар. Шайыр матрицасы мен толтырғыш бөлшектер арасындағы байланысты күшейту үшін силан сияқты байланыстырушы агент қолданылады. Сыртқы энергия (жарық/жылу және т.б.) әсер еткен кезде бастауыш пакет шайырлардың полимерлену реакциясын іске қосады. Мысалы, камфорхинон 460-480 нм критиктік толқын ұзындығы бар көк жарықпен қоздырылып, процесті бастау үшін қажетті бос радикалдарды тудырады. Тіс дайындалғаннан кейін жұқа праймер немесе жабыстырушы агент қолданылады. Қазіргі фотополимерленген композиттер олардың мөлдірсіздігіне байланысты салыстырмалы түрде жұқа қабаттармен қолданылады және қатырылады. Кейбір уақыттан кейін соңғы бет пішіні қалыптасып, жылтыратылады.

Салыстыру

Композиттер мен амальгамалар негізінен тікелей қалпына келтіру үшін қолданылады. Композиттер тістің түсіне сай жасалуы мүмкін, ал толтыру процедурасы аяқталғаннан кейін беті жылтыратылады. Амальгама пломбалары жасы ұлғайған сайын кеңейіп, тістің жарылуына себеп болуы мүмкін, соның салдарынан жөндеу және пломбаны ауыстыру қажет болуы мүмкін, бірақ пломбадан ағу ықтималдығы төмен. Композиттік пломбалар жасы ұлғайған сайын қысқарып, тістен алшақтауы мүмкін, бұл сүректің астына енеуіне әкеледі. Егер ағу ерте анықталмаса, қайталап шіруі мүмкін. 2003 жылғы зерттеу көрсеткендей, пломбалардың қызмет ету мерзімі шектеулі: амальгама үшін орташа есеппен 12,8 жыл, ал композиттік материалдар үшін – 7,8 жыл. Пломбалардың бүлінуіне пломбадағы, тістегі немесе олардың арасындағы байланыстағы өзгерістер себеп болады. Екінші қуыстың пайда болуы бастапқы пломбаның құрылымдық тұтастығына да әсер етуі мүмкін. Пломбалар кішкентай және орташа көлемді қалпына келтірулер үшін ұсынылады. Инлайлар мен онлайлар – тікелей пломбаларға қарағанда қымбат тұратын жанама қалпына келтірудің баламасы. Олардың беріктігі жоғары болуы керек, бірақ ұзақ мерзімді зерттеулер керамикалық немесе композиттік инлайлардың композиттік тікелей пломбалармен салыстырғанда айтарлықтай төмен сәтсіздік деңгейін әрқашан анықтамайды. Порцелан, кобальт-хром және алтын тәждер мен ішінара жабылатын тәждер (онлейлер) сияқты жанама қалпына келтіру үшін қолданылады. Дәстүрлі порцелан әйелдік және молярлық тістерді қалпына келтіру үшін әрқашан ұсынылмайды. Кейбір қатты порцеландар қарсы тістердің тез тозуына себеп болуы мүмкін.

Тәжірибелік

АҚШ-тың Ұлттық стоматологиялық зерттеу институты, халықаралық ұйымдар және коммерциялық жеткізушілер жаңа материалдарды зерттейді. 2010 жылы зерттеушілер тірі организмде (in vivo) эмальға ұқсас фторпатит қабатының минералдануын күшейте алғанын хабарлады. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, тіс жонымен үйлесімді толтыру материалы әзірленді; бұл материал бұрын тамыр каналды жоғарылату немесе тіс жұлып алу қажет болған жағдайларда қолданылуы мүмкін.

Тіс имплантаттарын қолдану арқылы қалпына келтіру

Тіс имплантаттары – сүйекке орналастырылатын, әдетте титаннан немесе титан қорытпасынан жасалған тіректер. Олар жоғалған тістердің орнына қойылатын тіс қалпына келтірулерді ұстап тұруға мүмкіндік береді. Мұндай қалпына келтіруге тоқпан, көпірлер немесе тіс протездерін орнату кіреді.

Нервті қабыстыру

Терең қуыс толтырылғаннан кейін, жүйке тітіркенуі мүмкін. Бұл қысқа мерзімде суық және ыстыққа сезімталдыққа, сондай-ақ сол тісті шаққанда ауырсынуға әкелуі мүмкін. Бұл өздігінен басылуы мүмкін. Егер басылмаса, тісті сақтап қалу үшін тамыр каналды емдеу сияқты басқа емдеу түрлері қарастырылуы мүмкін.

Тіс құрылымының әлсіреуі

Тіс құрылымының салыстырмалы түрде үлкен бөлігі жоғалған немесе толтыру материалымен алмастырылған жағдайларда, тістің жалпы беріктігі төмендеуі мүмкін. Бұл, тіске артық күш түскенде, мысалы, жарақат алғанда немесе түнде тісті қыршу кезінде, тістің сыну қаупін едәуір арттырады, соның салдарынан жарылған тіс синдромы пайда болуы мүмкін.