Кіріспе

18 ғасырдағы африкалық құл және дін қызметкері; Гаити революциясының жетекшісі. Кейбір замандас деректерге сәйкес, Букман, Сесиль Фатиманмен бірге, Воду мамбосы, 1791 жылғы тамыз айында Бойс-Кайман жерінде өткен діни рәсімге төрағалық етті. Бұл рәсім 1791 жылғы құл көтерілісіне түрткі болды, ол көбінесе Гаити революциясының басталуы деп есептеледі. Букман колонияның солтүстігіндегі Ле-Кап-Франсе аймағындағы құлдар көтерілісінің маңызды жетекшісі болды. Ол француз плантаторлары мен отаршыл әскерлердің қолынан 1791 жылғы 7 қарашада, көтеріліс басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң қаза тапты. Француздар Букманның басын жазалап көрсетіп, оның жеңілмейтіндігі туралы қалыптасқан беделді жоюға тырысты. Француз билігінің мұндай әрекеті Гаити халқы үшін Букманның маңыздылығына олардың сенімділігін көрсетеді.

Өмірбаян

1767 жылы Дутти Букман Сенегамбия аймағында (қазіргі Сенегал және Гамбия) дүниеге келді. Ол Сенэгамбияда тұтқындалып, Кариб теңізіне құл ретінде жеткізілді, алдымен Ямайка аралына, содан кейін Сент-Домингке, қазіргі Гаитиге, ол жерде ол Гаити Воду хоунган діни қызметкері болды. Ол басқа құлдарды оқытуға тырысқаннан кейін, француз плантациясының иесіне сатылып, командир (құл бақташысы) және кейіннен кареташы болып тағайындалды. Оның французша аты ағылшынша "Book Man" ("кітап адамы") деген лақап есімінен шыққан, Сильвиан Анна Диуф және Сильвиан Камара сияқты ғалымдар бұл лақаптың мұсылмандық тамырлары бар деп түсіндіреді; олар "кітап адамы" терминінің әлемнің көптеген бөліктерінде мұсылманды білдіретін синонимі екенін атап көрсетеді. Лоран Дюбуа Букманның дәстүрлі африкалық дін мен Ибраһимдік діннің бір түрін біріктірген болуы мүмкін деп санайды. "Dutty bookman" деген сөз тікелей "ластанған кітап адамы" дегенді білдіреді, яғни ол, көбінесе, лас киім киген және кітаптарға құмар адам болған. Ямайка диалектісінде "Dutty" ("датти") сөзі "лас" дегенді білдіреді, ал "book man" ("кітап адамы") – кітаптарға қызығушылық танытқан адамды білдіреді.

Бой Каимандағы рәсім

Қазіргі заманғы деректер бойынша, рәсім 1791 жылдың 14 тамызында немесе шамамен сол күндері Бои-Кайман жерінде өтті. Боукман және діни қызметкер Сесиль Фатиман бірнеше апта бұрын құлдар көтерілісін ұйымдастыру мақсатында өткізілген кездесулердің соңғысына төрағалық етті; қатысушылардың арасында Жан Франсуа, Биассу, Жанно және басқалар болды. Жануар құрбандыққа шалынды, ант қабылдады, сосын Боукман келесі сөздерді айтты:

blockquote| Күн жасаған, бізге жоғарыдан нұр сыйлаған, теңізді көтерген және дауылды күркіреткен Құдай бар, түсінесіздер ме? Ол бұлттың арасында жасырынып, бізді қадағалайды, ақтардың жасайтын әрбір ісін көреді! Ақтардың Құдайы оларды қылмысқа итермелейді, бірақ бізден жақсылық күтеді. Бірақ осы қамқор Құдай бізге кек алуға бұйырады. Ол біздің қолымызды бағыттап, көмектеседі. Көз жасымызды қанаған ақтардың Құдайының бейнесін тастап жіберіңдер! Барлық жүрегімізде сөйлейтін еркіндікті тыңдаңдар.|Датти Букман

Африка діндері энциклопедиясына сәйкес, "жануардың қаны қатысушыларға Сен-Домьингтің азаттығы үшін адалдықтарын нығайту үшін ішімдік ретінде берілді". Бір аптадан кейін 1800 плантация қиратылып, 1000 құл иесі қаза тапты. Боукман Сен-Домьингде құл көтерілісін ұйымдастыруға тырысқан алғашқы адам емес, себебі одан бұрын 1676 жылы Падрежан және 1757 жылы Франсуа Макандал сияқтылар бұл іске кіріскен. Алайда, оның ірі денесі, жауынгерлік сымбаты және қаһарлы мінезі оны тиімді басшыға айналдырып, Гаити революциясын бастауға көмектесті.

Халықтық мәдениеттегі мұра және сілтемелер

"Боукман Эксперианс" тобы оның құрметіне аталған. Боукманның көркемделіп суреттелген образы американдық жазушы Гай Эндордың "Бабук" романында, Гаити революциясы туралы антикапиталистік ойлармен толған әңгімеде басты кейіпкер ретінде бейнеленген. Гаити халқы Боукманды лоа (жетекші рухтар) пантеонына қабылдап, оған құрмет көрсеткен. Боукман ("Букман") көтерілісі Лэнс Хорнердің "Қара күн" кітабында жаңадан баяндалған. "Кітапшы" – Тринидад карнавалында осы күнге дейін сақталған әртүрлі шайтандық бейнелердің бірі. 2012 жылдың 9 наурызында қаза тапқан гаитилік қоғамдық белсенді Санба Букман өзінің есімін Боукманнан алған. 2014 жылғы "Top Five" фильмінде басты кейіпкер Андре Аллен (Крис Рок сомдаған) Боукманның өмірбаянына арналған "Uprize" фильмін насихаттау турнесінде болады. Эдвидж Дантикаттың "Отты қабырғаның көтерілуі" атты әңгімесінде Кішкентай жігіт кейіпкері мектептегі қойылымда Боукман рөлін ойнайды.