Борнео Ибан тайпасының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Борнеодан шыққан этнос

Ибандар немесе Теңіз дайактары – Борнеоның солтүстік-батысында туған-өскен австронезиялық этнос. Ибандар Теңіз дайактары деп те белгілі. «Даяк» атауын британдықтар мен голландтар Борнео аралындағы түрлі этникалық топтарға берген. Ибандар бас аулау және аумақтық көші-қонмен әйгілі болды, сондай-ақ күшті және жеңісті соғысқан тайпа ретінде қадірлі болды. Еуропалықтардың келуінен және одан кейін аймақтың отарлануынан бастап бас аулау амалы біртіндеп тоқтатылды, бірақ көптеген басқа тайпалық дәстүрлер мен әдеттер, сондай-ақ ибан тілі бүгінгі күнге дейін сақталған. Ибан халқы Малайзияның Саравак штатында, Брунейде және Индонезияның Батыс Калимантан провинциясында шоғырланған. Олар дәстүрлі түрде Батыс Калимантанның «румах панджай» немесе «бетанг» (бағаналы) деп аталатын ұзын үйлерінде тұрады.

Этимология

Ибан, "Ибан" термині бастапқыда каян тайпасы қолданған эксоним болған деп саналады. Олар алғаш рет олармен кездескен кезде, Жоғарғы Ражанг өзені аймағындағы теңіз дайактарын "Хиван" деп атаған. Теңіз дайактары, теңізшілік шеберліктеріне байланысты осылай аталғанына қарамастан, ибандар 1750 жылдарға дейінгі жаппай көші-қон кезеңінен бұрын Капуас көлі аймағынан шыққан ішкі этникалық топ.

Ертедегі өмір

Борнеодағы ибан халқының өз тарихы туралы халық арасында ауызша тараған деректер, papan turai (ағашқа ойылған жазбалар) және дәстүрлі мәдени амалдарда сақталған. Жергілікті мифтер мен аңыздарға сәйкес, олар бұрын Калимантан (Индонезия Борнео) -дағы Капуас өзенінен келген. Тайпалық дау-дамайлар салдарынан олар бірте-бірте Сараваққа қоныс аударған. Ибанның ежелгі аңызын Асма Хажи Омардың (1981), Рахим Аманның (1997), Чонг Шин мен Джеймс Т. Коллинстің (2019) лингвистикалық зерттеулері және М. Хеппелдің (2020) материалдық мәдениеттерге жасаған талдаулары да растайды, олар ибан тілі мен мәдениетінің бастауын жоғарғы Капуас өзенінен шыққандығын көрсетеді.

18-19 ғасыр

Борнеодағы дайактардың колониалды есептері мен баяндамалары басқа қауымдармен мұқият орнатылған экономикалық және саяси қарым-қатынастарды, сондай-ақ дайактардың көші-қоны тарихына қатысты мол зерттеулер мен тағылымдарды көрсетеді. Атап айтқанда, Ибан немесе Теңіз дайактарының Оңтүстік Қытай теңізіндегі ерліктері, олардың теңізде өмір кешетін топтарға және 18-19 ғасырлардағы Батыс саудасының жаңа мүдделеріне қарсы қатыгездігі мен соғысқа құштар мәдениетіне байланысты жазылған. Брук 1851 жылы дауға тартылды, өйткені оған дайактарға қарсы күш қолдануда, пираттыққа қарсы операциялардың желеуімен, шектен тыс әрекеттер тағылды. Нәтижесінде, 1854 жылы Сингапурда Тергеу комиссиясы құрылды. Тергеуден кейін Комиссия айыптауларды негіссіз деп тапты. Брук өз дайак әскерлерін басқа да әскери жорықтарда қолданды, мысалы, қытай Саравак көтерілісшісі Лю Шан Банг және малай Саравак Шариф Масахорға қарсы жорықтарда.

20 ғасыр

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық әскерлер Борнео аймағын басып алды және жергілікті халықтың барлығына жаман қарым-қатынас жасады. Малай және Дайак халықтарын жаппай қырғынға ұшыратты, әсіресе Капит дивизиясының Дайактары көп зардап шекті. Осыған жауап ретінде Дайактар одақтас күштерге көмектесу үшін арнайы жасақ құрды. АҚШ-тың 11 әуешісі мен бірнеше ондаған австралиялық арнайы оператившілер Капит дивизиясынан мыңдаған Дайактарды партизандық соғыс тактикасына оқытты. Бұл тайпалық армия 1500-ге жуық жапондық сарбазды өлтірді немесе тұтқынға алды және одақтастарға жапондықтар бақылап отырған мұнай кендері туралы маңызды ақпарат берді. Малайядағы төтенше жағдай кезінде британдық армия Ибан бас аулаушыларын Малайя Ұлттық Азаттық Армиясына (MNLA) қарсы пайдаланды. Әдетте, екі бас аулаушы әрбір жаяу әскер тобына із кесуші және көмекші ретінде қосылып, взвод командирінің бұл жат аймақтағы көзі мен құлағы болды. Бұл туралы ақпарат 1952 жылы британдық коммунистік газеті "The Daily Worker" МНЛА мүшелері деп күдіктелгендердің кесілген бас суреттерін және олармен бірге тұрған Ибан мен британдық сарбаздардың суреттерін жариялағанда көпшілікке белгілі болды. Бастапқыда британ үкіметі Ибан әскерлеріне MNLA-ға қарсы бас аулауға рұқсат бергенін жоққа шығарды, бірақ содан кейін Отаршылдық министрі Оливер Литтлтон парламентте Ибандарға мұндай құқық берілгенін растады. Соғыс аяқталғаннан кейін барлық Дайак әскерлері таратылды.

Тіл

Ибан тілі (яку Ибан) Ибан халқының тілі, бұл – бұрын "Теңіз Даягы" деп аталған Даяк этносының бір тармағы. Бұл тіл малай тілдері тобына жатады, ал ол австронезия тілдер отбасының малай-полинезия тармағы. Малай тілдерінің алғашқы отаны Батыс Борнео деп саналады, сол жерде ибан тілдері әлі де қолданылады. Малай тармағы екінші рет таралуды көрсетеді, бұл, әдетте Орталық Суматрадан, бірақ мүмкін Борнеодан да болған.

Дін

Ибандардың ата-бабалары жүздеген жылдар бойы өздерінің дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен жазыққандық дінін ұстанған. Джеймс Брук келгеннен кейін еуропалық христиан отарлаушыларының әсерімен еуропалық миссионерлердің таралуына және христиандыққа көшуге мүмкіндік болды. Қазіргі таңда көпшілігі христиан дінін ұстанса да, олардың көпшілігі христиандық және дәстүрлі жазыққандық рәсімдерін, әсіресе үйлену немесе мерекелер кезінде сақтап келеді. Бірақ, кейбір ата-бабалық дәстүрлер, мысалы, 'Миринг' кейбір шіркеулерде тыйым салынған. Христиандыққа көшкеннен кейін, көптеген ибандар өздерінің дәстүрлі есімдерін еврейлік негіздегі "христиандық есімдерімен" алмастырды, мысалы, Дэвид Дунгау, Джозеф Джеленггай, Мэри Маянг және т.б. Көптеген христиан ибандары Рождество, Ұлы жұма, Пасха сияқты христиандық мерекелерді де тойлайды. Кейбір ибандар терең сенімді христиандар және христиандық дінге қатаң орайды. Христиандыққа көшкеннен бері, кейбір ибандар ата-бабаларының жазыққандық мейрамдарын христиандық дәстүрлермен тойлайды, ал көпшілігі әлі де Гавай-Даяк (Даяк фестивалі) мерекесін тойлайды, бұл жалпылама табиғатқа құрмет көрсету болып табылады, егер арнайы гавай тойы өткізілмесе, осы арқылы ата-бабаларының мәдениеті мен дәстүрін сақтайды. Брунейде ресми статистикаға сәйкес, 2009 жылдан 2019 жылға дейін 1503 ибан ислам дінін қабылдаған. Брунейдегі көптеген ибандар малайлармен үйленеді және нәтижесінде ислам дінін қабылдайды. Дегенмен, Брунейдегі ибандардың көпшілігі Малайзиядағы ибандар сияқты терең сенімді христиандар. Брунейлік ибандар көбінесе муруттармен немесе христиан қытайларымен де үйленеді, себебі олардың ортақ сенімдері бар. Діндердегі айырмашылықтарға қарамастан, әртүрлі діндерді ұстанатын ибандар бір-бірімен бірге өмір сүреді және бір-біріне көмектеседі, бірақ кейбіреулері діни нанымдарының немесе тіпті саяси көзқарастарының айырмашылығына байланысты ұзақ үйлерін бөліп алады. Ибандар бір-біріне көмектесуді және бірге көңіл көтеруді маңызды санайды. Кейбір егде жастағы ибандар жас ұрпақтың көпшілігінің мәдениеті христиандыққа көшу және қазіргі заманғы өмір салтын қабылдау арқылы жоғалып бара жатыр деген алаңдаушылық білдіреді. Дегенмен, көптеген ибандар заманауи прогресс пен дамуды қабылдайды. Көптеген христиан даяктар еуропалық есімдерді қабылдады, бірақ кейбіреулері әлі де ата-бабаларының дәстүрлі есімдерін сақтап келеді. Ибан халқының көпшілігі христиандыққа көшкеннен бері, кейбіреулері ата-бабаларының 'Миринг' немесе 'Гавай Анту' сияқты наным-сенімдерін тастап кетті, ал көптеген адамдар тек христиандыққа бейімделген дәстүрлі мерекелерді ғана тойлайды. Көптеген жергілікті тұрғындар мен кейбір миссионерлер даяктердің дәстүрлі діни тәжірибелерін құжаттауға және сақтап қалуға тырысты. Мысалы, 1909 және 1910 жылдар аралығында Саравак газетіне ибан тілі, аңыздары және мәдениеті туралы көптеген мақалалар жазған Реверенд Уильям Хоуэлл үлкен үлес қосты. Бұл мақалалар кейіннен 1963 жылы "Теңіз даяктары және Саравақтың басқа да тайпалары" атты кітапқа жинақталды.

For hundreds of years, the Iban's ancestors practiced their own traditional custom and pagan religious system. European Christian colonial invaders, after the arrival of James Brooke, led to the influence of European missionaries and conversions to Christianity. Although the majority are now Christian; many continue to observe both Christian and traditional pagan ceremonies, particularly during marriages or festivals, although some ancestral practices such as 'Miring' are still prohibited by certain churches. After being Christianized, the majority of Iban people have changed their traditional name to a Hebrew based "Christian name" followed by the Ibanese name such as David Dunggau, Joseph Jelenggai, Mary Mayang, etc. For the majority of Ibans who are Christians, some Christian festivals such as Christmas, Good Friday, Easter are also celebrated. Some Ibans are devout Christians and follow the Christian faith strictly. Since conversion to Christianity, some Iban people celebrate their ancestors' pagan festivals using Christian ways and the majority still observe Gawai Dayak (the Dayak Festival), which is a generic celebration in nature unless a gawai proper is held and thereby preserves their ancestors' culture and tradition. In Brunei, 1,503 Ibans have converted to Islam from 2009 to 2019 according to official statistics. Many Bruneian Ibans intermarry with Malays and convert to Islam as a result. Nevertheless, most Iban in Brunei are devout Christians similar to the Iban in Malaysia. Bruneian Ibans also often intermarry with the Murut or Christian Chinese due to their shared faith. Despite the difference in faiths, Ibans of different faiths do live and help each other regardless of faith but some do split their longhouses due to different faiths or even political affiliations. The Ibans believe in helping and having fun together. Some elder Ibans are worried that among most of the younger Iban generation, their culture has faded since the conversion to Christianity and the adoption of a more modern life style. Nevertheless, most Iban embrace modern progress and development. Many Christian Dayaks have adopted European names, but some continue to maintain their ancestors' traditional names. Since the conversion of most Iban people to Christianity, some have generally abandoned their ancestors' beliefs such as 'Miring' or the celebration of 'Gawai Antu', and many celebrate only Christianized traditional festivals. Numerous local people and certain missionaries have sought to document and preserve traditional Dayak religious practices. For example, Reverend William Howell contributed numerous articles on the Iban language, lore, and culture between 1909 and 1910 to the Sarawak Gazette. The articles were later compiled in a book in 1963 entitled, The Sea Dayaks and Other Races of Sarawak.

Музыка

Ибан музыкасы перкуссияға бағытталған. Ибан халқының әр түрлі агунг ансамбльдерінен тұратын музыкалық мұрасы бар – әртүрлі үлкен, ілініп тұратын немесе қолда ұсталатын, дөңгелек немесе түйінделген гонгтардан құралған перкуссиялық ансамбльдер, олар басқа да мелодиялық аспаптарсыз барабан қызметін атқарады. Типтік Ибан агунг ансамбліне енгкермунг (бір-біріне қатар орналасқан кішкентай гонгтар, ксилофон сияқты тартылатын), тауак ("бас гонг" деп аталады), бебендай (ұстағыш барабан қызметін атқарады) және кетебунг немесе бедуп (бір жақты барабан/перкуссиялық аспап) кіреді. Ибанның дәстүрлі музыкасының бір мысалы – табох. Табохтың (музыканың) түрлері нағаздың мақсатына және түріне байланысты әртүрлі болады, мысалы, алун лундай (баяу темпте). Генданг әрбір рәсімнің мақсатына және түріне сәйкес ерекше түрде ойнатылуы мүмкін. Ең танымал түрлері – генданг раях (иіліп соғу) және генданг пампат (сыпырып соғу).

Қолөнер

Тоқыма бұйымдар бетенун деп аталады. Ибан тайпасы тоқыған жамылғылардың бірнеше түрі бар: пуа кумбу, пуа икат, каин карап және каин сунгкит. Ибандар тоқу арқылы жамылғылар, құс киімі (бажу буронг), кайн кебат, кайн бетатинг және селампай жасайды. Тоқу – әйелдердің соғыс жолы, ал каяу (бас алу) – ерлердің соғыс жолы. Пуа кумбу жамылғылары тоқылған заттың мақсатына қарай, дәстүрлі немесе ритуалдық мотивтермен безендіріледі. Тоқу сабағын аяқтағандар тембу каюя (ағашты бітіру) деп аталады. Белгілі ритуалдық мотивтердің ішінде Гаджа Мерам (Көбелек пил), Тианг Сандонг (Ритуалдық тірек), Мелигай (Қасиетті орын) және Тианг Раняй бар. Ибан дайактары орманға тәуелді, бірақ бұл көші-қон, аумақты кеңейту және/немесе жаулардан қашу үшін қажет. Ибандар өзен бойындағы аймаққа қоныстанғаннан кейін, оны үш негізгі бөлікке бөледі: егістік жер, аумақтық иелік (pemakai menoa) және орман қоры (pulau galau). Егістік жер әр отбасыға келісім бойынша бөлінеді. Басшы және ақсақалдар кез келген дау-жанжалды және талаптарды бейбіт жолмен шешуге жауапты. Аумақтық иелік – бұл әр ұзын үйдің отбасыларына азық-түлік табуға және басқа ұзын үйлердің иелігіне қол сұқпай, өздерін шектеуге рұқсат етілген ортақ аймақ. Орман қоры – жалпы пайдалануға арналған, ұзын үй (раму) салуға, қайық жасауға, тоқу және т.б. үшін қажетті табиғи материалдардың көзі. Өзен бойындағы аймақта көптеген ұзын үйлер болуы мүмкін, сондықтан бүкіл аймақ олардың бәріне тиесілі және олар оны сырттан келгендердің шабуылдарынан қорғайды. Бір өзен аймағында тұратын және бірге өмір сүретін ұзын үйлер өздерін ортақ иеленушілер (sepemakai) деп атайды. Әр отбасы (римба) тазалаған әрбір жаңа орман учаскесі автоматты түрде сол отбасының меншігіне өтеді және оның ұрпақтарына мұра ретінде (pesaka) қалады, егер олар басқа аймақтарға көшіп кетпесе және жерлеріне иелік етуден бас тартпаса. Жерге иелік етуден бас тарту қарапайым затты алмастыру арқылы белгіленеді.

Woven products are known as betenun. Several types of woven blankets made by the Ibans are pua kumbu, pua ikat, kain karap and kain sungkit. Using weaving, the Iban make blankets, bird shirts (baju burong), kain kebat, kain betating and selampai. Weaving is the women's warpath while kayau (headhunting) is the men's warpath. The pua kumbu blanket do have conventional or ritual motives depending on the purpose of the woven item. Those who finish the weaving lessons are called tembu kayu (finish the wood). Among well known ritual motifs are Gajah Meram (Brooding Elephant), Tiang Sandong (Ritual Pole), Meligai (Shrine) and Tiang Ranyai. The Iban Dayaks love virgin forests for their dependency on forests but that is for migration, territorial expansion, and/or fleeing enemies. Once the Iban migrated into a riverine area, they will divide the area into three basic areas i. e. farming area, territorial domain (pemakai menoa) and forest reserve (pulau galau). The farming area is distributed accordingly to each family based on consensus. The chief and elders are responsible to settle any disputes and claims amicably. The territorial domain is a common area where the families of each longhouse are allowed to source for foods and confined themselves without encroachment into domains of other longhouses. The forest reserve is for common use, as a source of natural materials for building longhouse (ramu), boat making, plaiting, etc. The whole riverine region can consist of many longhouses and thus the entire region belongs to all of them and they shall defend it against encroachment and attack by outsiders. Those longhouses sharing and living in the same riverine region call themselves shared owners (sepemakai). Each track of virgin forest cleared by each family (rimba) will automatically belong to that family and inherited by its descendants as heirloom (pesaka) unless they migrate to other regions and relinquish their ownership of their land, which is symbolized by a token payment using a simple item in exchange for the land.

Ауыл шаруашылығы және экономика

Дәстүрлі түрде ибан егіншілігі нақты интеграцияланған жергілікті шаруашылық жүйесіне негізделген. Ибандар Фрименнің ибан егіншілігі туралы баяндамасында сипатталғандай, жылына бір рет дөңгелек күріш егістіктерін жиырма жеті кезеңде отырғызады. Осы мағынадағы ауыл шаруашылығы жерлері негізінен дөңгелек күріш егістіктері, дала (бақша) және орман (таяу орман) тұрғысынан қолданылып, анықталды. Ақша табу үшін ибандар базарда немесе қалада сатуға арналған орман өнімдерін жинайды. Кейін резеңке, бұрыш және какао өсірді. Бүгінде көптеген ибандар қалаларда жақсы табыс көздерін іздеу үшін жұмыс істейді. Сауда-саттық ибандар үшін табиғи қызмет емес. Ескі заманда олар күрішті құмыраларға немесе теңізден келген тұздалған балыққа айырбастаған, бірақ күріш көп бұрын экономикалық құндылығын жоғалтқан. Қайта-қайта отырғызылған жерлерден көп өнім алуға болмайды, себебі олардың егісі орманнан табиғи тыңайтқыштарға және суаруға жаңбыр суына тәуелді, сондықтан ауа райының маусымдық айналымы маңызды және оған дұрыс орайласу қажет. Әдетте, түрлі-түрлі тауарлар, орман және ауыл шаруашылығы өнімдерімен сауданы қытайлар жүргізеді, олар қала мен дүкен орналасқан жер арасында сапарлайды.

Құқық бұзу

Теңіз дайактары, аты айтқандай, теңіз тайпаларының бірлестігі, олар негізінен каноэ мен қайықтарда шайқасады. Олардың сүйікті тактикасының бірі – үлкен қайықтарын жасырып, жауды алдап келтіру үшін кішкентай және нашар жабдықталған каноэлерді шабуылға жіберу. Содан кейін каноэлер кері шегінеді, ал жау олардың соңынан келеді. Үлкен қайықтар жасырылған жерге жеткенде, олар арттан шабуылдайды, ал алдаушы ретінде әрекет еткен кішкентай каноэлер бұрылып, шайқасқа қосылады. Мұндай шабуылдарға өзендердің иілімдері қолайлы, себебі ағаштардың салбыраған бұтақтары мен қалың жапырақтары қайықтарды жасыруға өте жақсы мүмкіндік береді. Теңіз дайактарының көптегендері қарақшылар да болған. 19 ғасырда қарақшылық кеңінен таралды, олжаның бір бөлігін алу үшін жергілікті билеушілер тарапынан жасырын түрде қолдау көрсетілді. Малай флоты ұзын соғыс қайықтарынан немесе прахудан тұратын, олардың әрқайсысының ұзындығы шамамен 90 фут (27 метр) немесе одан да көп, ал қайықтың алдында мыс пушка орналасқан. Қарақшылар семсер, найза және мылтықпен қаруланған. Әр қайықты 60-80 адам айдайтын. Бұл қайықтар тығыз шығанақтарда жасырынып, Қытай мен Сингапур арасындағы сауда кемелеріне шабуыл жасап, олжасын күтетін. Малай қарақшылары мен олардың дайак одақтастары кездескен әрбір сауда кемесін қиратып, жойып жіберетін, қарсылық көрсеткен экипаждың көпшілігін өлтіріп, қалғандарын құлдарға айналдыратын. Дайактар өлтірілгендердің басын кесіп, отта кептіріп, содан кейін оларды үйлеріне алып келіп, бағалы мүлік ретінде сақтап қалатын.

Әскери тарих

Даяк соғыс отряды 1817 жылы Гаспар бұғазында HMS Alceste кемесінің апатқа ұшырауынан кейін Мюррей Максвеллмен шайқасты. Ибан даяктарының Брук және оның адамдарымен алғашқы тікелей кездесуі 1843 жылы Брук әскерлерінің Батанг Сарибас аймағына, атап айтқанда Паде, Паку және Римбасқа жасаған шабуылы кезінде болды. Осы шайқастың шешімі – Нагна Себулодағы конференцияда пираттық пен бас сұлулықты тоқтату мақсатында Сарибас бейбіт келісіміне қол қою болды, бірақ жергілікті тұрғындар оған қол қоюдан бас тартты, нәтижесінде келісім күшін жойды. 1844 жылы Брук әскері Батанг-Лупар, Батанг-Ундоп және Батанг-Скрангқа шабуыл жасап, осы аймақтарда тұратын малай шарифтері мен даяктарды жеңді. Малай шарифтері өздерінің танымал беделіне және тума тайпаларға билігіне қарамастан, үлкен шайқассыз Батанг-Лупардағы Патусинде жеңіліске ұшырады. Алайда, Батанг Ундоп шайқасында Брук әскерінің бірі, британдық теңіз офицері Чарльз Уэйд, малай шарифтерін өзен жоғары қуғанда Улу Ундоп шайқасында қаза тапты. Содан кейін Дату Патинги Али мен Мистер Стьюард басқаратын Бруктың малай әскері Скранг Ибан күштерінен Батанг Скранг аймағындағы Керанган Перис шайқасында толық жеңіліске ұшырады. 1849 жылы Бетинг Мару шайқасында Раджан өзенінде саяхатта болып қайтып келе жатқан даяк қайықтарының колоннасы Бруктың соғыс кемесі "Немезисті" байқады. Олар Бетинг Мару құмды сілтісіне қонды және өздерінің ауылдарына қайтып кетті, екі даяк қайығы "Немезиске" қарай жүзіп, оған шабуыл жасап, алдын ала маневр жасады, нәтижесінде екі қайық та бірнеше оқтар атқаннан кейін қауіпсіз түрде шегіне алды. Келесі күні даяктар Бруктың қуғын тобына шабуыл жасап, Бруктың ибан сүйемелдеушілерінің екеуін өлтіріп, содан кейін шегінді. Либау "Рентаптың" күйеу баласы Ляянг 1853 жылы Линтанг Батанг шайқасында Брук салған Скранг бекінісінің үстінде Алан Ли "Ти Мати Руги" (босқа өлген) тұлғасында ақ адамды өлтірген алғашқы ибан ретінде танылды. Брук үкіметі Либау Рентаптың Садок тауы деп аталатын бекінісін басып алу үшін үш рет жазалау экспедициясын ұйымдастыруға мәжбүр болды. Барлығында Брук үкіметі ибандарға қарсы 52 жазалау экспедициясын жүргізді, оның ішінде каян тайпасына қарсы да бір экспедиция болды. Көптеген даяктардан құралған Саравак рейнджерлері 1948-1960 жылдар аралығында Малайядағы төтенше жағдай кезінде коммунистерге қарсы күреске қатысты. Саравак рейнджерлері 1962 жылы Бруней көтерілісі кезінде соғысу үшін британдықтар тарапынан жіберілді.

A Dayak war party in proas and canoes fought a battle with Murray Maxwell following the wreck of HMS Alceste in 1817 at the Gaspar Strait. The Iban Dayak's first direct encounter with the Brooke and his men was in 1843, during the attack by Brooke's forces on the Batang Saribas region i. e. Padeh, Paku, and Rimbas respectively. The finale of this battle was the conference at Nagna Sebuloh to sign a peace Saribas treaty to end piracy and headhunting but the natives refused to sign it, rendering the treaty moot. In 1844, Brooke's force attacked Batang Lupar, Batang Undop, and Batang Skrang to defeat the Malay sharifs and Dayak living in these regions. The Malay sharifs were easily defeated at Patusin in Batang Lupar, without a major fight despite their famous reputation and power over the native inlanders. However, during the battle of Batang Undop, one of Brooke's men, British Navy officer Mr. Charles Wade was killed in action at the battle of Ulu Undop while chasing the Malay sheriffs upriver. Subsequently, Brooke's Malay force headed by Datu Patinggi Ali and Mr. Steward was totally defeated by the Skrang Iban force at the battle of Kerangan Peris in the Batang Skrang region. In 1849, at the Battle of Beting Maru, a convoy of Dayak boats that were returning from a sojourn at the River Rajan spotted Brooke's man of war, the Nemesis. They then landed on the Beting Maru sandbar and retreated to their villages, with two Dayak boats acting as a diversion by sailing towards the Nemesis and engaging her, with the two boats managing to retreat safely after a few shots were exchanged. The next day, the Dayak ambushed Brooke's pursuing force, killing two of Brooke's Iban entourage before pulling back. Layang, the son in law of Libau "Rentap" was known as the first Iban slayer of a white man in the person of Mr. Alan Lee "Ti Mati Rugi" (died in vain) at the Battle of Lintang Batang in 1853, above the Skrang fort built by Brooke in 1850. The Brooke government had to launch three successive punitive expeditions against Libau Rentap to conquer his fortress known as Sadok Mount. In total, the Brooke government conducted 52 punitive expeditions against the Iban including one against the Kayan. The Sarawak Rangers which were mostly Dayak participated in the anti communist insurgency during the Malayan Emergency between 1948 and 1960. The Sarawak Rangers were despatched by the British to fight during the Brunei Rebellion in 1962.

Әскери салымдар

Ибандар ежелгі заманда өз Отанын қорғауда немесе жаңа, тың жерлерге көшіп-қонуда батыл жауынгерлер ретінде танымал болған. Малайзияның Саравак штатынан шыққан екі жоғары наградаланған ибан даяғы сарбазы – Теменггунг Датук және Кананг анак Ланкау (Сері Пахлаван Гага Перкаса, яғни Батырлықтың Ұлы Жоғарғы Орденімен марапатталған) және Скрангтың Аванг анак Равенг (Джордж Кресімен марапатталған). Бүгінгі күнге дейін әскери шенді генералға тек бір даяк жеткен – ол Малайзия армиясының бригадир-генералы Стивен Мундау, ол 2010 жылдың 1 қарашасында жоғарылауға ие болды. Малайзияның ең жоғары наградаланған соғыс батыры – Кананг Анак Ланкау, ол Малайяны (кейін Малайзияны) коммунистерден азат етуге көмектескені үшін марапатталған, ол Сері Пахлаван (Батырлық Командирінің Жұлдызы) және Панглима Гага Берани (Батырлық Жұлдызы) ордендерін екеуін де алған жалғыз сарбаз. Барлық батырлардың арасында 21 Панглима Гага Берани (ПГБ) орденінің иегері бар, оның ішінде 2 Сері Пахлаван иегері де бар. Олардың арасында 14 ибан, екі қытай армия офицері, бір бидаю, бір каян және бір малай бар. Бірақ, «Қызыл толқын Борнео үстінен» атты кітапта жазылғандай, Қарулы Күштердің көп бөлігін малайлар құрайды. ПГБ орденінің ең жас иегері – полиция қызметкері Уилфред Гомес. Саравактан Шри Пахлаван (СП) және Панглима Гага Перкаса ордендерінің алты иегері болды, ал Кананг Анак Ланкаудың қазасынан кейін СП орденінің иегері сержант Нгалину (Оранг Улу) ғана қалды.

Танымал мәдениетте

"Into the Jungle" эпизоды Энтони Бурден: Резервация жоқ бағдарламасында Саравактағы бұрынғы рейнджер және Ибан халқының соңғы мүшелерінің бірі Итам пайда болды. Оның денесіндегі энтегулун (Ибан халқының дәстүрлі қол татуировкасы) оның жаудың басын алғанын көрсетеді. "The Sleeping Dictionary" фильмінде Джон Траскотқа (Хью Дэнси) ғашық болатын ағылшын-ибан қызы Селима (Джессика Альба) бейнеленген. Фильм негізінен Саравакта түсірілді. Малайзиялық әнші Нораниза Идрис 2000 жылы "Ngajat Tampi" әнін, ал 2002 жылы "Tandang Bermadah" әнін жазды, екеуі де дәстүрлі Ибан музыкалық композицияларына негізделген. Екі ән де Малайзияда және көрші елдерде танымал болды. 1958 жылы Л. Кришнан режиссерлік еткен "Chinta Gadis Rimba" (немесе "Ормандағы бойжеткенге ғашықтық") фильмі Харун Аминурашидтің осы аттас романы бойынша түсірілді. Фильмде ата-анасының қарсылығына қарамастан, малайзиялық сүйіктісіне қашып кеткен Ибан қызы Битанг туралы айтылады. Бұл фильм Саравакта толық метражды фильм түсірілген алғашқы туынды, сондай-ақ Ибан әйелінің басты рөлде ойнаған тұңғыш фильм. 1987 жылы Стивен Тео режиссерлік еткен "Bejalai" фильмі Ибан тілінде түсірілген алғашқы фильм және Берлин халықаралық кинофестиваліне іріктелген алғашқы малайзиялық фильм. Фильмде Ибан жастарының ересек болуларына дейін "bejalai" (саяхатқа шығу) салты туралы эксперименттік көрініс бар. Пьер Шендорфердің 1969 жылғы "Farewell to the King" романы және 1989 жылғы оның фильмдік нұсқасында американдық тұтқын Лиройд жапондық оқ ату отрядынан қашып, Борнеоның жабайы жерлерінде жасырынып, Ибан қауымының қамқорлығына ие болады. 2007 жылы Малайзияның Maybank компаниясы Малайзияның тәуелсіздігінің 50 жылдығын тойлауға арналған толығымен Ибан тіліндегі жарнамалық ролик жасады. Жасмин Ахмад режиссерлік еткен және Leo Burnett агенттігінің көмегімен Бау және Капит қалаларында түсірілген жарнамада тек Саравак актерлері жұмыс істеді. "Теңіз диактарының" проасы мен кемесі қираған Джек Обри мен оның экипажы арасындағы қақтығыс Патрик О'Брайанның "The Nutmeg of Consolation" (1991) романының бірінші бөлімін құрайды, бұл Обри Матурин романдарының он төртіншісі. Американдық жазушы Теренс Кларктың "The Day Nothing Happened" әңгімелер жинағын және "The King of Rumah Nadai" романын қараңыз, екеуі де Саравак, Малайзияда орын алады.

The episode "Into the Jungle" from Anthony Bourdain: No Reservations included the appearance of Itam, a former Sarawak Ranger and one of the Iban people's last members with the entegulun (Iban traditional hand tattoos) signifying his taking of an enemy's head. The film The Sleeping Dictionary features Selima (Jessica Alba), an Anglo Iban girl who falls in love with John Truscott (Hugh Dancy). The movie was filmed primarily in Sarawak, Malaysia. Malaysian singer Noraniza Idris recorded "Ngajat Tampi" in 2000 and followed by "Tandang Bermadah" in 2002, which are based on traditional Iban music compositions. Both songs became popular in Malaysia and neighbouring countries. Chinta Gadis Rimba (or Love of a Forest Maiden), a 1958 film directed by L. Krishnan based on the novel of the same name by Harun Aminurrashid, tells about an Iban girl, Bintang, who goes against the wishes of her parents and runs off to her Malay lover. The film is the first time a full length feature film was shot in Sarawak and the first time an Iban woman played the lead character. Bejalai is a 1987 film directed by Stephen Teo, notable for being the first film to be made in the Iban language and also the first Malaysian film to be selected for the Berlin International Film Festival. The film is an experimental feature about the custom among the Iban young men to do a "bejalai" (go on a journey) before attaining maturity. In Farewell to the King, a 1969 novel by Pierre Schoendoerffer plus its subsequent 1989 film adaptation, American prisoner of war Learoyd escapes a Japanese firing squad by hiding in the wilds of Borneo, where he is adopted by an Iban community. In 2007, Malaysian company Maybank produced a wholly Iban language commercial commemorating Malaysia's 50th anniversary of independence. The advert, directed by Yasmin Ahmad with help of the Leo Burnett agency, was shot in Bau and Kapit and used an all Sarawakian cast. A conflict between a proa of "sea dyaks" and the shipwrecked Jack Aubrey and his crew forms much of the first part of The Nutmeg of Consolation (1991), Patrick O'Brian's fourteenth Aubrey Maturin novel. See American writer Terence Clarke’s story collection, The Day Nothing Happened and his novel The King of Rumah Nadai, both of which are placed in Sarawak, Malaysia.

Ұлттық батырлар

Кананг анак Ланкау, Малайзияның ұлттық батыры. Малайзия үкіметі оны "Шри Пахлаван Гага Берани" ерлік медалімен марапаттады. Рентап, Брук әкімшілігіне қарсы көтеріліс жетекшісі және "Раджа Улу" (Ішкі аймақтың патшасы) атағын қолданды.

Әдебиет байқауының жеңімпазы

Франсиска Лухонг Джеймс, 2020 жылғы «Мисс Малайзия» жеңімпазы; оның әкесі оранг улу, ал анасы ибан тайпасынан.

Саясаткерлер

Жугах анак Бариенг, Даяк халқының екінші бас басшысы және Малайзия келісіміне Саравак атынан қол қойған негізгі тұлға. Стивен Калонг Нингкан, Саравақтың бірінші бас министрі. Тави Сли, Саравақтың екінші бас министрі.