Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Азияның этносы Кам халқы (Кам: Gaeml, ), Қытайда ресми түрде Донг халқы деп аталады, Кам-Суй халқының бір бөлігі және Қытай Халық Республикасы тарапынан ресми түрде танылған 56 этностың бірі. Олар негізінен шығыс Гуйчжоу, батыс Хунань және солтүстік Гуансиде қоныстанған. Кам тілінде сөйлейтін шағын топтар Вьетнамның Туйен-Кван провинциясында табылады. Олар жергілікті өсірілген Кам тәтті күріштерімен, ағаш өңдеу шеберлігімен және ерекше сәулет өнерімен, әсіресе "жел мен жаңбыр көпірі" деп аталатын жабық көпірлермен әйгілі. Кам халқы өздерін Кам, Джемл немесе Гаемл деп атайды.

Тарих

Камдар – Қытайдың оңтүстігінің көп бөлігін мекендеген ежелгі Рау халқының қазіргі ұрпақтары деп саналады. Кам аңыздарында, кам халқының ата-бабалары шығыстан көшіп келгендігі айтылады. Оңтүстік кам халқының көші-қон аңыздарына сәйкес, олардың ата-бабалары Гуанчжоу, Гуандун және Учжоу (Гуанси) қалаларынан келген. Солтүстік кам халқы шегіртке шабуылынан қашып, Чжэцзян мен Фуцзяннан көшіп кеткендерін айтады. Кейбір ғалымдар (көбінесе қытай ғалымдары) кам халқының біздің заманымыздың бірінші ғасырынан бері Бай Юэ тайпасының бір тармағы болғанын жоққа шығармайды. Бай Юэ хандығы бірінші ғасырда Юэ патшалығының құлауынан кейін Янцзы өзенінің алабында орналасып, көптеген кішігірім биліктердің құрылуына себеп болды. Суй, Маонан және Мулао тілдері кам тілімен ең жақын байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, Солтүстік кам тіліне қытай тілінің ықпалы Оңтүстік кам тіліне қарағанда күштірек болған. Қонақтар шақырылып, тағам мен сыйлықтар әкеледі. Баланың туғанын анасының туыстарына хабарлайды. Бала туғаннан кейін үш күн өткен соң әйел туыстары келіп, сыйлықтар сыйлайды. Ер бала дүниеге келгенде жер құдайына құрмет көрсетіледі (Солтүстік кам халқының дәстүрі). "Көпір" тұрғызу – үш ағаш тақтай қатар тізеліп, жолдан өтетін адамдарға жақсы тілек білдіріледі. Қолды орау – баланың қолы оралып, өмір бойы ұрлық жасауына жол бермеу үшін жасалады. Бір айлық болғанда алғашқы шашы қырқылады. Шамамен бір айлық шағында ашытылған күріш жейді. Алты айлық шағында шарапқа малынған ет жеу – маңызды кезең саналады.

Жерлеу рәсімі

Мяо халқының мәйітімен қатар, Кам жерлеу рәсімі де өте сәнді. Табиғи емес себептермен (мысалы, апаттарда) қайтыс болған адамдар кремацияланады, ал табиғи себептермен қайтыс болғандар жерленеді. Жерлеу келесі кезеңдерден тұрады:
Соңғы демді тыңдау – соңғы сөздерді тыңдау және адамның соңғы демі. Ашық шай ішу – Өлген адамның аузына үш қасық "ашық шай" және кішкентай күміс ақша салынады. Денені жууға су сатып алу. Денені "жуу" – Денені ылғал ақша қағазымен жабады. Мәйітке киім кигізу – Ескі киімдері шешіледі. "Арман төсегін" дайындау – Қорқытқы (суона) оқылуымен бірге, қаралы отырыс өткізіледі. Жолға шығу – Қызыл әтеш өлтіріліп, мәйіт арман төсегінен алынып, табутқа салынады. Қайғырып жүргендер ақ бас киім киеді (Хан қытайларында да бар). "Құдық" (құрым қабір) қазу. Еске алу рәсімі өткізу – Сыйлықтар таратылады. Тауға көтерілу – Табуттар әдетте таудың биік беткейіне қойылады. Табутты "құдыққа" қою – Тауық сойылып, дұға оқылады. Содан кейін тауықты қабірге түсіріп, кейін жеу үшін қайтадан шығарады. Жерлеу тойын өткізу – Түскі және кешкі ас ұйымдастырылады. Тауға қайту – Ұлдар қабірге оралып, қабір төбесін тұрғызады. Өлген адам "үйіне қайтып", ата-бабаларға арналған құрбандық үстелінде жатқанына шақырылады. "Ұлдарды беру" (егер қайтыс болған әйел болса) – Бұл рәсімде, қайтыс болған анасының ұлдарына деген парызы оның үлкен ағасына немесе оның өкіліне беріледі.

Дін

Кам халқы дәстүрлі түрде көпқұдайлы, сонымен қатар оларда әртүрлі рухтарға сену кең таралған. Тотемдеріне тасбақалар, жыландар және аждаһарлар жатады, ал құдайға сыйынған ата-бабаларына мифтік Сонг Санг, Сонг Эн, Чжан Лян және Чжан Мэй тұлғалары кіреді. Дегенмен, Кам халқы тарихи байланыстар арқылы ханьмен бірге буддизм, даосизм және конфуциандық діндердің ықпалына ішкен. Бұл ықпал көбінесе ата-бабаларға табыну, жерлеу рәсімдері және Көктем мен Аждаһа қайықтары сияқты мерекелерде көрінеді. Кам халқы болжау үшін күріш дәндерін, бамбук тамырларын, ұлуларды, тауық сүйектерін, көздерін, қанын және жұмыртқаларын пайдаланады. Бүгінде Кам халқы даосизм, буддизм және аз дәрежеде христиан діндерін ұстанады.

Табулар мен ырымдар

Дәстүрлі Кам діні көптеген табуларды, белгілерді және фетиштерді қолданады. Фетиштер әдетте ағаш бұтақтары, қамыс, жапырақтар және тамырлар сияқты өсімдік бөліктері болып табылады. Кейбір табулар мен ырымдар төменде келтірілген. Олар қытайлық жолбарыс жылында үйленбейді, себебі алғашқы баласын дүниеге келтіргенге дейін тоғыз жыл күтуі керек. Жүкті әйелдер неке тойларына қатыса алмайды, науқас туыстарына бара алмайды, құдайларға құрбандық шала алмайды. Әйелдер анасының үйінде босанбайды. Бала туумен байланысты тағы да көптеген табулар мен ырымдар бар. Балалардың шашын бір айлық жасқа дейін кесуге болмайды. Бірінші рет шашы кесілген кезде түскен шашты сақтау керек, оны тастауға болмайды. Қайтыс болған адамның жаны металл заттардан, әсіресе мыстан қорқады. Жаңбырлы күндері мәйітті табытқа салуға болмайды. Мәйітті қабірге апарып жатқанда есімдерді айтуға болмайды. Тағамдық таяқшаларды ыдысқа тигізуге болмайды, себебі бұл кедей адамдардың әдетін еске салады. Қарғаның немесе өлімінің себебі белгісіз жабайы жануарлардың еті бақытсыздық әкеледі және оны жеуге болмайды. Үйленбеген еркектер шошқаның аяғын жемеуі керек, себебі шошқаның тұяғы екіге бөлінген. Жақында көрші қайтыс болса, жаңа үй салуға болмайды. Жүкті әйелдер жаңа үй салынып жатқан жерге бармауы керек. Шатырға найзағай шағып, зақымданған ағаш үй салуға қолданылмайды. Екі үйдің кіреберіс есіктері бір-біріне тікелей қарауы керек емес, себебі бұл қатыгез дау-жанжалға әкелуі мүмкін. Жаңа үйге түнде, ауыл ұйықтап жатқанда көшу жақсы. Қытай жаңа жылының бірінші күні ештеңе сатып алмау керек, себебі бұл жаңа жылға арналған заттардың азаюына себеп болуы мүмкін. Бұл күні еденді сыпыруға, қоқысты тастауға, достарға баруға, дауласуға және тамақты кесу үшін пышақ қолдануға болмайды. Күріштенгенге дейін және күріш отырғызылғанға дейін люшэн ойнауға болмайды, себебі ол жәндіктердің шабуылын тартуы мүмкін. Аң аулау кезінде жүкті әйелге кездесу бақытсыздық әкеледі. Аң аулағанда жануарлардың есімдерін айқайлап айтуға болмайды, себебі тау құдайы оларды қорғау үшін ояна қоймайды. Ағысқа қарсы жүзіп жүрген балықтарды құдайлар қорғайды, ал оларды ұстау бақытсыздыққа әкеледі. Айдың 7, 17 немесе 27 күндері үйден шығу ұнамайды. (Бұл әдет қытайлардың арасында да бар.) Жақында қайтыс болған адамның үстінен мысық секірсе, ол тіріледі. Сондықтан үй жануарларын одан алыс ұстау керек.

Сиқыр және шаманизм

Табиғаттан тыс элементтерді қамтитын ырымдарға аждаһа биі, көктемгі бұқа биі және өрттен сақтану рәсімдері жатады, онда күл қайықтарға салынып, ағысқа жіберіледі. Сиқыр жеке түрде орындалуы мүмкін. Сиқырдың мақсаттары көп, мысалы, жаман рухтарды қуу, алаңдаған баланың жанын қайтару, жаулардан кек алу және махаббатты қоздыру. Қытайдан алынған вуду қуыршақтары жасалады, оларға тік ілгіштер шаншылады, ал олардың үстіне адамның аты мен туған күні жазылады. Содан кейін қуыршақ саз құмыраға салынып, жерге көміледі. Кек алу сиқыры үшін ақ қасқырлар қолданылуы мүмкін. Шаманизмді Кам халқы қадірлейді және ол Миао (Хмонг) шаманизмімен көптеген ортақ белгілерге ие. Шаманның басты міндеттерінің бірі – ауру адамдардың жандарын қайтару.