Кіріспе

Батыс Тимордың жалпы ауданы, оның ішінде жағалаудағы аралдар бар. Ең биік нүктелері – теңіз деңгейінен жоғары Мутис тауы және теңіз деңгейінен жоғары Лакаан тауы. Батыс Тимордың негізгі тілдері – Даван, Марае және Тетун, сондай-ақ Кемак, Бунак және Хелонг тілдері Шығыс Тиморда да қолданылады. Фаброн тармағына жататын австронезиялық тілдер тобының жергілікті аймақтарында ғана қолданылатын тағы үш тіл бар: Ндао, Рот және Сабу. 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалауға сәйкес, ең көп халқы бар қалалар: 466 632 тұрғыны бар Купанг қаласы, 85 838 тұрғыны бар Атамуба қаласы, 49 589 тұрғыны бар Кефаменану қаласы, 41 640 тұрғыны бар Сое қаласы және 41 631 тұрғыны бар Бетун қаласы.

Колонияға дейінгі кезең

Тимор халқы аралға аймақтың жалпы қоныстануының бір бөлігі ретінде келді. Антропологтар бұл жерде үш көші-қон толқынының ұрпақтары өмір сүреді деп болжайды, бұл Тимордың этникалық-мәдени әртүрлілігін түсіндіреді. Австралиялық папуалықтардың соңғы мұз дәуірінде, шамамен б.з.д. 40 000 – 20 000 жылдары Тиморға солтүстік-батыстан келгені есептеледі. Батыс Тимордың көп бөлігін құрайтын Атоин мето халқы, тілі австронезиялық тілдер тобына жатса да, осы алғашқы көші-қон толқынының ұрпақтары саналады. Бұл мәселеге Купанг аймағында қоныстанған Хелонг тайпасы да қатысты, олар Атоин мето халқымен аралдың батыс шетіне ығыстырылды. Б.з.д. 3000 жылдары батыстан келген меланезиялықтар екінші көші-қон толқынымен бірге Тиморға дөңгелек балта мәдениетін әкелді. Шығыс Тимор шекарасында тұратын Бунак халқы олардың ұрпақтарынан тараған. Тарихи тұрғыдан Тиморға соңғы көшіп келген халық – малайлар. Малайлардың Тиморға бір немесе екі толқынмен келгені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Индоқытайдан келген прото-малайлар, шамамен б.з.д. 2500 жылы Тиморға жеткен болуы мүмкін. Олар Шығыс Азия халықтарының кеңеюінен туған қысым нәтижесінде архипелаг бойынша тарады. Шамамен 500 жылдары темір дәуіріндегі австронезиялық халықтардан пайда болған және озық егіншілік технологияларымен, металлургия туралы жаңа біліммен жабдықталған дейтеро-малайлар архипелагтың басым халқына айналып, Тиморға да жетті. Батыс Тимордың шығысындағы Тетум халқы Шығыс Тимордағы ең ірі этникалық топты құрайды және олар, сондай-ақ шекарада тұратын Кемак халқы сияқты, малай көшіп келгендерінің ұрпақтары болып саналады. Батыс Тимордың басым халқы Атоин метоның соңғы мәдени байланыстары аралдың бұрынғыда өте бай сандал ағашы ресурстарына қызығушылық танытқан Азия (Үндістан және Қытай) және Еуропа (Португалия және Нидерланды) саудагерлерінің әрекеттеріне байланысты туындады. Ғасырлар бойы Солтүстік-Шығыс Азиямен жүргізілген сандал ағашы саудасы Тимор мәдениетіне әсер етпеді деуге болмайды. Тимор сандалын сатып алғандардың барлығы мәдени тұрғыдан өз іздерін қалдырды.

Португал тілі

Еуропалықтар Тиморды алғаш рет 16 ғасырда отарлаған. 1512 жылы (басқа деректерде 1509 немесе 1511 жыл) португалдық теңізші Антонио де Абреу Тәмiр аралдарын іздеу кезінде Тимор аралын тапқан алғашқы еуропалық болды. Португалдықтар Тиморға жеткенде, халықтың бір-біріне шамалы тәуелді көптеген кішігірім патшалықтарға (индонезиялық: kerajaan) бөлінгенін көрді. Аралдың орталық бөлігін Тетум, Бунак және Кемак тайпаларының одақтастарымен Вехале (Вехали) патшалығы бақылап тұрды. Тетум тайпасы патшалықтың негізін құрады. Қазіргі Батыс Тимор аумағындағы Ларан ауылы сол кезде бүкіл аралдың рухани орталығы саналды. Вехале үлгісімен, Батыс Тиморда Сонбай патшалығы пайда болды. 1556 жылы доминикан ордені сандал ағашы саудасын қамтамасыз ету үшін қазіргі Панте Макассардан батысқа қарай алты шақырым жерде Лифау ауылын құрды. Португалия бастапқыда Тиморда аз ғана гарнизон мен сауда посттарын орнатты. Голландтардың қаупі күшейген кезде ғана португалдар өздерінің беделдерін кеңейте бастады. Голланд саудагерлері алғаш рет 1568 жылы Тиморға келді. Аралдың ішкі аймақтарын бақылауға алу үшін португалдар 1642 жылы Франсиско Фернандес басшылығымен кең ауқымды шабуылды бастады. Бірақ бұл әрекет жағалаудағы христиан дініне өткен билеушілерді қорғаумен ақталады. Бұрынғы христиандану португалдарға жылдам және қатал жеңіске жете алуға көмектесті, өйткені олардың тиморлықтарға әсері қарсылықты әлсіреткен еді. Фернандес алдымен Сонбай аймағынан өтіп, содан кейін аралдың діни және саяси орталығы саналған Вехале патшалығын жаулап алды. Жеңіске жеткеннен кейін Топастардың көшіп келуі күшейді. Олар – Солор және Флорес аралдарының тұрғындары мен португалдардан тараған метистер еді. Топастардың орталығы Лифау, Тимордағы португалдардың негізгі базасы болды. Кейін Топастар қазіргі Кефаменану және Ники Ники ауылдарында да қоныстанды. Жергілікті билеушілер оларға жер берді және көп ұзамай Ноимути сияқты өздерінің кіші патшалықтарын құрып, аралдағы күшке айналды. Хорнай және Коста рулары кейде Тимордың үлкен бөлігін бақылап, араларында қақтығыстар тудыратын.

Нидерланды

1640 жылы голландтар Тимор аралында Купанг маңында алғашқы бекінісін салғаннан бастап, аралдың саяси бөлінісі күйінде басталады. Купанг шығанағы бүкіл аралдағы ең қолайлы табиғи порты саналды. 1642 жылдан бастап португалдық бекетін қарапайым бекініс қорғады. 1644 жылы голландтардың жасаған екі шабуылы сәтсіз аяқталды. Үздік қорғаныс үшін 1647 жылы Антонио де Сан-Жакоинто басшылығындағы доминикандықтар жаңа бекініс салса, 1653 жылы голландтар португалдық бекетін қиратты және 1656 жылдың 27 қаңтарында генерал Арнольд де Влами ван Оутхоорн басшылығындағы күшті әскермен толығымен басып алды. Бірақ голландтар Купангтың сыртындағы Топасспен қақтығысқаннан кейін ауыр шығынға ұшырағандықтан, дереу бекіністен кетуге мәжбүр болды. Алайда, голландтардың ықпалы 1667 жылы голландтар басып алған Маубараны қоспағанда, Тимордың осы аймағымен ғана шектелді. 1688 жылы Купанг шығанағындағы португалдық бекіністі толығымен басып алғанға дейін Голланд Шығыс Индия компаниясы (VOC) осы аймақтағы бес кішкентай билеушімен – «бес адал одақтас» (1665 жылы Сонбай Кечил, Хелонг, Амаби, 1683 жылы Амфоан және 1688 жылы Таэбену) келісімдер жасады. XVIII ғасырдың ортасында португалдықтардың көзқарасы бойынша Тимор екіге бөлінді. Кішкентай батыс бөлігі 16 жергілікті патшалықтан тұратын Сервиао провинциясынан құралды және оны Топасс басқарды. Шығыс жартысы Белу (Беллум) провинциясы болды және 46 патшалықтан тұрды. 1752 жылы голландтар Амараси патшалығына және Ноимути Топасс патшалығына шабуыл жасады. Бұл шабуылды Купангтың голландтық қолбасшысы, неміс Ханс Альбрехт фон Плюсков басқарды. 1761 жылы Лифауда Топасспен жасалған өлтіру жоспары орындалуға жақын болды. Голландтар бұл жорықты Молукка аралдарындағы плантациялардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін құл іздеу үшін де пайдаланды. 1752 жылы Малакка епископы голландтардың құл саудасын, сондай-ақ қытайлар мен арабтарға сатылған құлдарды, католиктерді қауымнан шығаруға әкелетін қылмыс деп айыптады. 1755 жылы Голланд Шығыс Индия компаниясы (VOC) Джон Эндрю Паравичиниді Кіші Сунда аралдарының бірнеше билеушілерімен келісімдер жасау үшін жіберді. 1756 жылы Солор, Роти, Саву, Сумба және Батыс Тимордың көп бөлігіндегі 48 кішкентай патшалар VOC-пен одақ құрды. Бұл қазіргі Индонезияның Батыс Тиморы жерінде голландтардың билігінің басталуы болды. Олардың арасында Вейвику Вейле королі және Белудің бас принці Хасинто Корреа (Хиацинто Кореа) болды, ол сонымен қатар Орталық Тимордағы өзіне тәуелді 27 аумақтың атынан күмәнді Паравичини келісімін жасады. Португалиялықтар үшін бақытты жағдай, Вейле жергілікті билеушілерді голландтардың жағына тартуға жеткілікті күшке ие болмады. Осылайша, бұрынғы шығыс вассалдар Португалияның туына ие болды, ал Вейле голландтардың билігіне көшті. 1769 жылдың 11 тамызында португал губернаторы Антонио Хосе Телес де Менесес Топасс Лифаудан кетуге мәжбүр болды. Тимордың шығысындағы Дили португалдардың жаңа астанасы болды. Топаз Франсиско да Хорней Лифауды голландтарға ұсынды, бірақ олар мұқият ойланғаннан кейін бас тартты. Голландтар 1729 жылы жергілікті билеуші христиан дінін қабылдағаннан кейін әскерге сарбаздарды шақырып, мектептер ашты. Ротинес халқы жақсы білімді элитаға айналды. Голландтар оларды тиморлықтарға қарсы салмақ ретінде пайдалану үшін Батыс Тиморға көшіп келуін ынталандырды, сондықтан олар әлі күнге дейін осында бар. Көтерілістердің себебі, әлдебір VOC әкімшілігінің кемшіліктері болды, бұл енді доменнің кеңеюімен ашық көріне бастады. 1733 жылдан кейін Батавияда безгек эпидемиясы салдарынан VOC-да кадрлар тапшылығы болды. Купангтағы жағдай одан да нашар болды, мұнда малярияға байланысты еуропалықтардың өлімі әсіресе жоғары болды. Паравичини өзінің келісімінде VOC-ты мақтаған барлық адамдардан, олардың қызметкерлерін жаман, адал емес, ашкөз, қатыгез және мойынсұнбаушылықты сипаттады. Олар жергілікті билеушілерді бағасы жоғары тауарлар сатып алуға мәжбүрледі, ал Оперхоудтар (тұрғындар) кедейленген раджаларды тонады. Тимор патшалықтары жыл сайын таудан алтын іздеуге 200 адам мен әскерін жіберуге мәжбүр болды. Әскери экспедициялар да, алтын іздеу де күткен нәтижеге қол жеткізбеді. Бірақ бұл жағдайдың салдарынан тиморлықтар арасында наразылық күшейді. Бұл алтын іздеу кезіндегі апаттар регенттер үшін де қауіпті болуы мүмкін еді. 1777 жылы бір голландық бес алтын кен орны құлаған кезде, құрбандардың туыстары оларды алтын іздеуге жіберген билеушілерден кек алуы мүмкін екенін хабарлады. Сонымен қатар, жемқорлық және голландтардың Топассқа ұқсас, бірақ көпшілігі христиан дінін қабыламаған Мардикерлермен де мәселелер болды. Олар өзінің ықпалын кеңейтуге тырысқан мақтаншыл топ ретінде қарастырылды. Уильям Блай 1789 жылы «Баунти» кемесіндегі бүлік кезінде теңізде қалып қойғаннан кейін Купангқа адал серіктерімен бірге келді. 1790 жылы Сонбай және Маубарадағы көтеріліс голландтар тарапынан басып құйылды, бірақ колония 19 ғасырға дейін де қиындықтарға толы болды және голландтар аралдың ішкі бөлігін бақылауға ала алмады. 1799 жылы Голланд Шығыс Индия компаниясы банкротқа ұшырады және Голланд үкіметі Батыс Тимордың билігін өз қолына алды, бірақ экономикалық жағынан қызықты емес және алыс Купангқа көп көңіл бөлмеді. Сауда негізінен қытайлармен жүргізілді. 1797 жылы британдықтар Голландтың басып алынуынан қорқып, Купангты басып алуға тырысты. Бірақ британдықтар жергілікті халық пен құлдардың көмегімен голландтық қолбасшы тарапынан жеңіліске ұшырады. Компанияның келесі құлауы салдарынан 1799 жылы аймақ ресми голланд билігіне қайтадан көшті. Наполеон соғыстары кезінде британдықтар 1811 жылы Купангты басып алды. 1812 жылы британдықтардың бақылауы голландтық Батыс Тимордың барлығына тарады. Тек Оранж-Нассау үйінің голланд тағына қайта оралуынан кейін голландтар 1916 жылдың 7 қазанында тиморлық иеліктеріне ресми түрде қайта ие болды. Әрине, губернатор жағдайынан түсіп, Лиссабон осы келісім туралы білгеннен кейін қызметтен алынды. Бірақ келісімдерді өзгерту мүмкін болмады, тіпті шекара туралы келісім 1854 жылы қайтадан келісілді және 1859 жылы Лиссабон шарты ретінде ратификацияланды. Тимордың әртүрлі кішкентай патшалықтары голланд және португалдық билік арасында бөлінді. Алайда, шарттың кейбір кемшіліктері болды. Теңізге шығу мүмкіндігі жоқ анклав басқа тараптың аумағында қалды. Сонымен қатар, тиморлық патшалықтардың дәл шекаралары және олардың дәстүрлі талаптары колониялық демаркацияның негізі болды. 1872 жылдан бастап голландтар «ішкі істерді» жергілікті билеушілерге қалдырды, осылайша олар құл саудасын және қақпақтарды тоқтатусыз жалғастыра берді және басқа жерлерге шабуылдар жасады. Алайда, 1885 жылы Батыс Тимордың ірі патшалықтарының бірі Сонбай, раджаның қайтысынан кейін анархияға түсті. Голланд губернаторы мен гарнизоны Купангта болмағанда, колониялық астана тіпті көтерілісшілер тарапынан басып алынды. Голландтар осыдан кейін олар бақылаған билеушілердің ішкі істеріне араласпау саясатын тоқтатты. Содан кейін генерал-губернатор Ян Якоб Рохуссен әскер жіберіп, аралдың ішкі бөлігін әскери басқаруға алды. Билеушілер қайтадан Голландтың егемендігін мойындаған және шетелдік державалармен байланысқа тыйым салынған келісімге (Korte Verklaring) қол қоюға мәжбүр болды. Екі колониялық держава арасындағы шекара мәселесін шешу үшін үш келісімнен (1893, 1904 және 1913) ғана кейін шешілді. 1916 жылдың 17 тамызында Гаагада Шығыс және Батыс Тимордың қазіргі шегарасын анықтайтын шартқа қол қойылды. Португалия мен Голланд арасындағы осы шекара және жергілікті халықтың Батысқа немесе Шығысқа жататыны туралы пікірлер бүгінгі күнге дейін салдарына ие. Вехале патшалығының немесе оның жақын одақтастарының бір бөлігін құраған әртүрлі этникалық топтар бөлінді...

20 ғасыр

ХХ ғасырда Батыс Тимор Голландияның Шығыс-Индия аралдарындағы тәуелді аймақ мәртебесіне ие болды, бұл әкімшілдік жұмысты жеңілдету үшін жасалды. Голландияның Батыс Тимордағы әлсіздігін 1904 жылы олар Вехале билеушісінен оның астанасы Ларанда әскери күшпен ресми қабылдау өткізуге мәжбүр болғандығынан көруге болады. Бұл голландиялық өкілдердің "Императормен" (Кейзермен) алғашқы тікелей кездесуі болды. 1924 жылы "Тимор эволюциясы", 1926 жылы "Тимор Пескутан" оқиғалары болды. Бұл даму Португалияның Шығыс Тиморындағы жағдайға қайшы келді, онда диктатура саяси қызметті басып тастады. Индонезия Ұлттық қауымдастығы (PNI) Батыс Тиморда ықпал ете бастады, ал Индонезия Коммунистік партиясы (PKI) 1925 жылы Купанг қаласында филиал ашты. Олар салықтарды төмендетуді және мәжбүрлі еңбекті тоқтатуды талап етті, бұл олардың жетекшісі Кристиан Пандидің түрмеге қамалуына және жер аударылуына әкелді. Жергілікті басқару 1958 жылға дейін Лиурайлардың қолында болды. Кейіннен биліктен алынғандарына қарамастан, олардың отбасылары әлі күнге дейін Батыс Тимор қоғамында зор ықпалға ие. 1988 жылдан бастап аймақты дамыту жөніндегі күш-жігер күшейді. Батыс Тимор 1998 жылдан 2002 жылға дейін Шығыс Тимордағы созылған қақтығыс салдарынан босқындарға пана берді. 2000 жылдың 6 қыркүйегінде Хорватиядан Перу Симундза, Пуэрто-Рикодан Карлос Касерес Коллацио және Эфиопиядан Самсон Арегахен – барлығы БҰҰ қызметкерлері – Индонезияны қолдаған 5000 адамнан құралған жасақпен, пышақтармен қаруланған, Атманбуа қаласындағы БҰҰ кеңсесіне жасаған шабуылда қаза тапты. Бұл кеңсе Шығыс Тимормен шектес аймақта орналасқан және негізгі босқындар лагерінің орналасқан жері болды (гуманитарлық қызметкерлерге жасалған шабуылдарды қараңыз).

География

Батыс Тимор – Тимор аралының батыс жартысын қамтитын (саяси тұрғыдан Шығыс Тимордың бөлігі болып табылатын Оэкуссе округін қоспағанда) және Индонезияның Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының бір бөлігін құрайтын саяси емес аймақ. Батыс Тимордың көп бөлігі Индонезияның Шығыс Нуса-Тенгера провинциясына жатады, астанасы Купанг Тимор аралының батыс шетінде орналасқан. Индонезияның аралдың батыс бөлігі 14 513 км² аумақты алып, Купанг қаласына (Батыс Тимордың басты порты және ең ірі қаласы, сонымен қатар Нуса-Тенгера Тимур провинциясының астанасы) және Белу (астанасы: Атамуа), Купанг (ішінде Семау аралы бар; астанасы: Купанг), Оңтүстік Орталық Тимор (астанасы: Сое) және Солтүстік Орталық Тимор (Тимор Тенгах Утара; астанасы: Кефаменану) әкімшілік аймақтарына (кабупатен) бөлінген. 2012 жылдың 14 желтоқсанында Оңтүстік Белу Малаканың жаңа әкімшілік аймағына айналды (астанасы: Бетун). Солтүстік жағалаудағы Оекуссе Амбено аймағы 817 км² аумақты алып, Шығыс Тимор мемлекетіне тиесілі. Арнайы әкімшілік аймақтың астанасы – Панте Макасар. Батыс Тимордың қазіргі бейнесі өте күрделі геологиялық тарихқа байланысты, оның ерекшелігі – қысқа аралықта биіктіктің үлкен айырмашылығы. Батыс Тимордың бетінің 60%-дан астамы көбінесе тік жарлы төбелерден тұрады. Таулы аймақтар мен жазықтарды кесіп өтетін көптеген өзендер мен арналар таулы ландшафтқа терең, V пішіндес жартастар жасаған. Батыс Тимордың ең биік нүктесі – Мутис тауы. Батыс Тимор Австралия мен Шығыс Тимордың арасында орналасқан, бұл аралды Индонезия саудасы үшін стратегиялық маңызды орынға айналдырады.

Климат

Батыс Тимор Малай архипелагының жалпы климатынан ерекшеленбейді: Тимор аралының батыс бөлігіне тән муссондық климат орналасқан. Осылайша, Тимор да Индонезияның таныс суретін көрсетеді: жылдың бір жартысында батыс муссоны, екінші жартысында шығыс муссоны басым болады. Батыс муссоны қазаннан мамырға дейінгі айларда күшті, кенеттен жауатын жаңбырлармен сипатталады, ал шығыс муссоны жылдың қалған бөлігінде ең құрғақ кезенді құрайды. Сондықтан Батыс Тиморда кең және ауқымды саванналар орналасқан, ауа температурасы салыстырмалы түрде құрғақ, жаңбырлы маусымда жауын-шашын аз болады. Күшті жаңбырлар кезінде өзендер қысқа мерзімге қаһарлы, ағысы күшті су ағындарына айналып, жол және байланыс мәселелерін тудырады. Бұрын осы оқшауланған жазықтар мен таулы аймақтар саяси тұрғыдан дербес аумақтардың қалыптасуына жағдай жасаған.

Әкімшілік

Батыс Тимор Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының құрамына кіреді. Бұрын Купанг қаласы (кабупатен немесе регенттік деңгейдегі әкімшілік аймақ) және төрт регенттік (кабупатен) болып бөлінген; батыстан шығысқа қарай олар: Купанг қаласы, Купанг, Тимор-Тенгең Селатан (Оңтүстік Орталық Тимор), Тимор-Тенгең Утара (Солтүстік Орталық Тимор) және Белу. Алайда, бесінші регенттік – Малака – 2012 жылдың желтоқсанында Белу регентшілігінің оңтүстік жартысынан құрылды. Әкімшілік аумақ 2002 және 2009 жылдары Купанг регентшілігінен Ротэ-Ндао регенттігі (оңтүстік-батыстағы Ротэ және Ндао аралдары) және Сабу-Райжуа регенттігінің (батыстағы Саву аралдары) бөлінуімен қысқарды. Арал провинция халқының 35,5% құрайды. Код Wilayah Қаланың немесе Регенттіктің атауы Статут (құрылған жылымен қоса) Аумағы (км²) 2010 жылғы санақ бойынша халық саны 2020 жылғы санақ бойынша халық саны 2023 жылдың ортасындағы халық санының бағасы Капиталы HDI2022 бағалауы 53.71 Купанг қаласы Купанг 0.8020 53.01 Купанг регенттігі UU 69/1958 Оэламаси 0.6504 53.02 Оңтүстік Орталық Тимор регенттігі (Тимор-Тенгең Селатан) UU 69/1958 Сое 0.6273 53.03 Солтүстік Орталық Тимор регенттігі (Тимор-Тенгең Утара) UU 69/1958 Кефаменану 0.6426 53.04 Белу регенттігі UU 69/1958 Атамула 0.6322 53.21 Малака регенттігі UU 3/2013 Бетун 0.6134 Батыс Тимор.

Халық саны

2023 жылдың ортасында 2 011 269 адам тұрған деп есептеледі, олардың арасында 1999 жылы Шығыс Тимордағы зорлық-зомбылықтан қашқан кейбір босқындар да болды.

Тілдер

Ұлттық тілден басқа, Индонезия тілінде, Аустронезия тілдер тобының Фаброниктік қорына жататын жергілікті тілдер (Батыс Аустронезия тармағының Шығыс Индонезия кіші тобы) Батыс Тиморда, ал қалғандары Шығыс Тиморда қолданылады. Бұл тілдерге Уаб Мето, Тетум, Ндаон, Ротин және Хелонг тілдері жатады. Сонымен қатар, Индонезиялық емес тілдер де бар (әсіресе шығыста), олар көбінесе Папуа тілдері деп жіктеледі. Уаб Мето, Атоин Мето халқының тілі, Тетум және Кемак сияқты Батыс Аустронезия тілдеріне жатады, ал Бунак Папуа тілі ретінде жіктеледі. Атоин Мето (Атони) Батыс Тимордың басым бөлігін құрайтын халық. Атоин Мето атауы жергілікті немесе туған халықты (атони – адам, мето – мәдениеттің ішкі бөлігі, жергілікті, сондықтан шетелдік емес) білдіреді. Сондай-ақ, Атони Пах Мето, яғни "құрғақ жердің халқы" сияқты этностық атаулар да бар, бұл атау мекендеу орнына сілтеме жасайды, немесе жай ғана Мето деп аталады. Әдебиетте Дван, Оранг Гунун (тау халқы) немесе Тиморлықтар сияқты кемсітетін, шетелдік атаулар кездеседі, бұл тәуелсіз Шығыс Тимордың тұрғындарымен шатасуға әкелуі мүмкін. Олар ішкі аймақтың төменгі таулы аймақтарында тұрады, ауыл шаруашылығы үшін 500 м мен 1000 м аралығындағы биіктікті ұнатады және көршілес Шығыс Тимормен шекарадағы Белу және Малака әкімшілік аудандарын қоспағанда, Батыс Тимордың барлық аумағын мекендейді. Тетум, Бунак және Кемак этностары, олардың көпшілігі Шығыс Тиморда тұрады, негізінен осы жерде қоныстанған. Әрбір топты тығыз экономикалық және әлеуметтік байланыстар байланыстырады. Сонымен қатар, Атоин Мето тіліне жақын Хелонг және Ротин тілдері аралдың батысында қолданылады. Хелонг тілі Купангтың бастапқы тілі болған, бірақ көбінесе Бахаса Индонезиямен алмастырылды және қазір тек қаланың оңтүстігіндегі шығыс жағалауындағы және Семау аралындағы бірнеше ауылдарда ғана қолданылады. Роти аралынан келген Ротин тілі көптеген диалекттерге бөлінген. 19 ғасырда голландтар жүргізген қоныс аудару бағдарламасының нәтижесінде Ротин тілінде сөйлейтіндерді Батыс Тимордың көптеген аймақтарында кездестіруге болады. Голланд тіліндегі (колониалдық тіл) білім қазір көбінесе егде жастағы ұрпаққа ғана тән.

Дін

Батыс Тимор – бүгінде Индонезиядағы негізінен христиандар тұратын аймақтардың бірі. Шығыс Тимор сияқты, христиан діні Батыс Тимор халқының басым көпшілігінің (89%) діні болып табылады, оның 53% католик, 36% протестант. Ислам дінін 9,7% құрайды. Қалған 0,2% индуистер мен буддистерді қамтиды. Арал тұрғындарының көптегені, басым бөлігі мұсылман болған индонезиялықтардан өзгешеленгісі келеді, сондықтан дін олар үшін маңызды рөл атқарады. Алғашқыда тиморлықтар анимистер болған. 15 ғасырдан бастап Оңтүстік-Шығыс Азияға тараған ислам дінінің ықпалы Тиморға жеткен жоқ. Алғашқы доминикандықтар 1556 жылы қоныстанды және Лифау (Lifao) қаласын құрды. Доминикандық Антонио Тавейра Тиморды миссионерлікпен қамтуға ықпал етті. 16 ғасырдың соңында ол солтүстік және оңтүстік жағалаудағы мемлекеттерге назар аударды. 1640 жылға қарай, бірнеше дін қызметкері Тиморда 10 миссионерлік орталық пен 22 шіркеу құрды. Дегенмен, аз ғана бөлігі христиан дініне көшті. Бабаларға табыну және рухтарға сенім кең тарады. Тек 19 ғасырдың ортасында жергілікті тұрғындар арасында ірі масштабты католиктік миссионерлік бағдарлама басталды, бірақ оның жемісі 20 ғасырдың басында ғана көрінді – 16 жергілікті князь дінін өзгертті. Кейін протестант миссионерлері Батыс Тиморға келді. Бүгінде Батыс Тимор халқының 91% христиан, оның 56% католик, 32% протестант және 3% басқа христиан шіркеулеріне жатады. Мұсылмандар 8% құрайды. Дінді ұстанатындардың саны өте жоғары, шамамен 80-85%. Алайда 2001 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, халықтың 70% бабаларға табыну және рухтарға сенімді сақтап қалған. Батыс Тимордың шығысында және Оэ Куссе Амбенода католиктердің үлесі айтарлықтай жоғары. Мысалы, Атамуба епархиясындағы шамамен 500 мың адамның 96,5% католик. Голланд Тиморының католиктік миссионерлік апостольдық викариатынан Купангтың митрополиттік архиепископиясы және оның суфрагандық Атамбуа епархиясы құрылды. Оэ Куссе Амбено Шығыс Тимордың Дили архиепископиясына қарасты.

Экономика

Құрғақ және жаңбырлы маусымдардың кезектесуі Батыс Тимор халқының шашыраңқы орналасқан шаруа қожалықтарының егіншілік ритмін және әлеуметтік өмірін анықтайды. Батыс Тимордың орташа жұмыссыздық деңгейі 2,39%. 1998 жылы халықтың 30% павперлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді; 2012 жылға қарай бұл көрсеткіш 30% деңгейінде қалып отыр. Экономиканың негізгі бөлігі – ауыл шаруашылығы, оның ішінде жүгері, күріш, кофе, копра және жеміс өндіру үшін отпен кесу әдісі қолданылады. Сонымен қатар, эвкалипт, сандал, терек, бамбук және роза ағашы сияқты ағаштар да жиналады. Бұл дақылдардың өсімі үшін жауын-шашынның мөлшері мен ұзақтығы арасындағы байланыс маңызды фактор болып табылады, яғни азық-түлік дақылдарын өсіру үшін құрғақшылықтың ұзақтығы шешуші рөл атқарады; бұл аймаққа байланысты жылына тоғыз айға дейін созылуы мүмкін. Осы себепті, ауыл шаруашылығы үшін ең маңызды тәуекел факторы – жауын-шашынның үзіліссіздігінің болмауы: ауыл шаруашылығы – муссонның мінез-құлқымен күресте.