Кіріспе
Вьетнамның Орталық Таулы Жерлерінің жергілікті халқы. Монтагнард (,/m//ɒ//n//.//t//ə//n/'/j//ɑːr//d/) – Вьетнамның Орталық Таулы Жерлерінің әртүрлі жергілікті халықтарын білдіретін жалпы атау. Француз тіліндегі «монтаньярд» (mɔ̃. ta.ɲaʁ) сөзі «тау тұрғыны» деген мағынаны білдіреді және Вьетнамдағы француз отаршылдық кезеңінен қалған мұра. Вьетнам тілінде олар «người Thượng» деп белгілі, бірақ бұл термин Вьетнамдағы басқа азшылық этностарға да қолданылуы мүмкін. Қазіргі Вьетнамда екі термин де көнеленген, ал жергілікті этностар «đồng bào» немесе «người dân tộc thiểu số» деп аталады. Бұрын оларды қарапайым халыққа жатқызып, «mọi» деп атаған. Кейде бұл топқа «дегар» термині де қолданылады. АҚШ-та тұратын көптеген адамдар өздерін «монтаньярдтар» деп атайды. Бүгінде халық саны шамамен төрт миллионға жетеді, оның ішінде шамамен бір миллион монтаньярд. Орталық Таулы Жердегі 30-ға жуық монтаньярд тайпалары он тоғыздан астам әртүрлі этникалық топтарды қамтиды, олар негізінен малайя-полинезиялық, тай және австроазиялық тілдер отбасыларынан шыққан тілдерде сөйлейді. Халық саны бойынша ірі тайпалар: жарай, раде, бахнар, кохо, мнонг және стиенг. 2019 жылы Махольдт және тағы басқалар жүргізген генетикалық зерттеуге сәйкес, монтаньярдтардың ең ірі екі тобы – жарай және раде – вьетнамдық этностардың басым бөлігінен генетикалық жағынан ерекшеленеді. Жарай және раде тайпаларының митохондриялық талдауларына сәйкес, олардың әке шежіресіндегі ата-бабалары қара терілі және жұмсақ шашты адамдар болған, олар Андаман халықтарымен байланысты, ал ана шежіресіндегі ата-бабалары негізінен полинезиялықтардан тараған, олар кейінірек келген. Бұл зерттеу Орталық Таулы Жердің жергілікті халқының генетикалық әртүрлілігін көрсетеді, сонымен қатар ежелгі адамдардың Африкадан көшіп келуін растайды және қазіргі заманғы адамның африкалық тегіне күмәнді қарауға қарсы тұрады. Ежелгі қытай жылнамаларында, мысалы, «Джин кітабында» Линьидің (Чампа) батысында «жабайылар» деп сипатталған көптеген тайпалар тұрғаны жазылған. Цзинь әулетінің жылнамашыларының мәліметінше, біздің заманымыздың 4-ші ғасырында Лам Тхап патшасы Фан Вэнь Дацзи, Сяоцзи, Шип, Сюланг, Куду, Ганлу және Фудан тайпаларын бағындырып, Чампаның құрамына қосты. «Тангтың көне кітабында» Чампа халқының «қоңыр терілі, терең орналасқан көзді, бойы аласа, кең мұрынды және қырылған шашты» екені айтылған. Үнді және қытай мәдениетіне жақын мемлекеттермен қоршалған монтаньярд тайпалары, биік таулардың арқасында, тарихқа дейінгі дәуірден бастау алатын ерекше мәдениеттерін сақтап қалды. Вьетнамдықтар монтаньярд аймағын «Rung Moi» (Қырғаулар орманы) деп атаған. Монтаньярдтардың 19-шы ғасырдан бері вьетнамдық көпшілікпен қарым-қатынасы шиеленіскен. Вьетнамдықтар немесе киньдер ортақ тіл мен мәдениетке ие және Вьетнамның басым әлеуметтік институттарын дамытып, сақтап келсе, монтаньярдтар бұл мұраны бөліспейді. Монтаньярдтар өздерінің тайпалық әдет-ғұрыптарын және ата-бабаларының жер иелігін сақтап қалды. Буддалық вьетнамдықтардан айырмашылығы, олар патриархалды, монтаньярдтар негізінен дәстүрлі матрилинейлікті ұстанады, мысалы, жарай және раде тайпаларында үйдің басшысы анадан үлкен қызына беріледі және әйелдер рулық қауымдастықтарда басшылықты жүзеге асырады. Екі топ арасында жер иелігі, тіл мен мәдениетті сақтау, білім мен ресурстарға қол жеткізу және саяси өкілдік сияқты көптеген мәселелер бойынша қақтығыстар болған. Вьетнамдықтар 1471 жылы Чамды жеңіп, бұрынғы Чампаны басып алды. Күткендей, вьетнамдық билеушілер кинь қоныстанғандар үшін көптеген әскери колониялар құрды. Алайда, олар шамдардан айырмашылығы, Таулы Жерге терең енбеді және Таулы Жерді отарлауға тырыспады. Бірақ 1802 жылы Вьетнам императоры Гиа Лонг монтаньярд тайпаларын бағындыруды жоспарлады. Бірнеше тайпалар мен әмірліктер номиналды түрде вьетнамдық билеушілерге бағынып, салық төлеуші мәртебесін қабылдады. Монтаньярдтар мен батыстықтардың арасындағы байланыс 16-шы ғасырда португал миссионерлері, содан кейін голланд саудагерлері мен француз миссионерлері арқылы басталды. Кристофоро Борри сияқты еуропалық иезуиттер Кочинкинаның таулы аймақтарында патшаға бағынбаған «кэмои» (варварлар) деп аталатын тайпалар тұрғанын хабарлады.
Montagnard (,/m//ɒ//n//.//t//ə//n/'/j//ɑːr//d/) is an umbrella term for the various indigenous peoples of the Central Highlands of Vietnam. The French term Montagnard (mɔ̃. ta.ɲaʁ) signifies a mountain dweller, and is a carryover from the French colonial period in Vietnam. In Vietnamese, they are known by the term người Thượng , although this term can also be applied to other minority ethnic groups in Vietnam. In modern Vietnam, both terms are archaic, and indigenous ethnic groups are referred to as đồng bào or người dân tộc thiểu số Earlier they were referred to pejoratively as the mọi. Sometimes the term Degar is used for the group as well. Most of those living in the United States refer to themselves as Montagnards, Today, the population is approximately four million, of whom about one million are Montagnards. The 30 or so Montagnard tribes in the Central Highlands comprise more than nineteen different ethnic groups who speak languages drawn primarily from the Malayo Polynesian, Tai, and Austroasiatic language families. The main tribes, in order of population, are the Jarai, Rade, Bahnar, Koho, Mnong, and Stieng. According to a genetic survey conducted in 2019 by Macholdt et al., two largest Montagnards groups, the Jarai, Rade, are genetically distinct from the mainstream Vietnamese ethnic groups. According to mitochondrial analyses on Jarai and Rade individuals, their paternal ancestors were a dark skinned and woolly hair people related to Andamanese peoples, and their maternal ancestry mainly descended from a group of Polynesians who arrived much later. This study underlines the genetic diversity within the Central Highlands' native population, while further consolidating the Out of Africa migration of ancient peoples and refutes any challenge to the African origin of modern humans. Ancient Chinese chronicles like the Book of Jin recorded that the West of Linyi (Champa) were inhabited by numerous tribes who were described as "savages." According to the Jin dynasty annalists, in the 4th century CE the King of Lâm Ấp, Fan Wen, went to subdue and incorporated the tribes of Daqijie, Xiaoqijie, Ship, Xulang, Qudu, Ganlu, and Fudan in the Central Highlands into Champa's territory. The Old Book of Tang notes that the people of Champa have "black skin, eyes deep in the orbit, short stature, broad nose, and frizzy hair." Surrounded by Indianized and Sinicized states from all sides, the Montagnard tribes however have preserved their distinct cultures dating back to the prehistoric era, thanks to the high mountains. The Montagnard region was known by the Vietnamese as Rung Moi (Forest of the Savages). The Montagnards have a history of tensions with the Vietnamese majority since the 19th century. While the Vietnamese or Kinh majority have a common language and culture and have developed and maintained the dominant social institutions of Vietnam, the Montagnard do not share that heritage. The Montagnards retain their tribal customs and ancestral land ownership. Unlike the Buddhist Vietnamese who are patriarchal, the Montagnards mainly practice traditional matrilineality, such as the Jarai and Rade, where head of the house is passed down from the mother to the oldest daughter, and women take charge of the leadership in tribal communities. There have been conflicts between the two groups over many issues, including land ownership, language and cultural preservation, access to education and resources, and political representation. The Vietnamese defeated the Chams in 1471 and occupied former Champa. As anticipated, Vietnamese rulers established numerous military colonies, đôn điên, for Kinh settlers. However, they did not venture deep into the Highlands unlike the Chams, and there were no attempts to colonize the Highlands. But in 1802, the emperor of Vietnam, Gia Long, planned to pacify the Montagnard tribes. Several tribes and chiefdoms accepted tributary status under nominal Vietnamese overlord. Contacts between the Montagnards with Westerners started in the sixteenth century by Portuguese missionaries, followed by Dutch traders and French missionaries. European Jesuits such as Christoforo Borri reported tribes known as kemois (barbarians) dwelling in the mountainous areas of Cochinchina yet not subjected to the king.
Колониялық кезең
Франция Вьетнамды 1862 жылы, ал Тонкин мен Анамды 1884 жылы жаулап алды. Сол кезде Монтаньяр жері көбінесе зерттелмеген болатын. Француз үкіметі Монтаньяр жерлеріне деген талаптарын растау үшін қосымша дәлелдер іздеп, вьетнамдық жылнамаларды зерттеді және 1889 жылы П’тау Апуи мен П’тау Ианың жарай басшылықтарына қатысты Вьетнамның тарихи билігін мойындады. Келесі екі онжылдық ішінде француз үкіметі таулы аймақтарды бақылауға алу және жергілікті халықтың сенімін жеңіп алу үшін көп күш жұмсады. Бірақ Монтаньяр тайпалары қарсылық көрсетті. 1901 жылдан 1914 жылға дейін садақ-жебе мен таяқтармен қаруланған Монтаньяр жауынгерлері төрт жоғары шенді француз әскери офицерін өлтірді. 1885 жылға қарай Контум франко-вьетнамдық католиктердің маңызды қонысына айналды. Таулы аймақтарға тікелей басқару 1898 жылы басталды. Аймақ француздық орталықтан, Контумнан басқарылды және Монтаньярлардан салық жинау жүйелі түрде жүргізілді. Миссионерлер бахнар тайпаларын католицизмге көшіруге сәттілікке жетті, бірақ Седанг, жарай және мньонг сияқты француз отаршылдығына және олардың ауылдық жерлеріне өнеркәсіптің енуіне қарсылық көрсеткен тайпалармен қиындықтарға тап болды. Седанг пен мньонг тайпаларының қарсылығы 1914 жылға дейін жалғасты. Алайда, католик шіркеуі мен француз колониалды әкімшілігі арасында ынтымақтастықтан гөрі бәсекелестік болды. Контумдағы миссионерлік орталық француз үкіметінің шенеуніктеріне өздерінің және олармен байланысты жамағаттарының артықшылықтарын сақтауда жиі қарсылық көрсетті, ал француз үкіметі католик миссионерлерін христиан емес ауылдарды көшіру, құлдар ұстау, кісі өлтіру және жерлерді тартып алуда айыптады. Миссионерлер мен колониалды шенеуніктер арасындағы даулар 1930 жылдары француз мемлекеттік шенеуніктері Монтаньярларды буддизмге көшіруге тырысқан кезде өршіді. Таулы аймақтарды отарлау үшін бірнеше жоспар ұсынылды. Кейбіреулері Монтаньярларды христиандыққа көшіру керек, бірақ олардың түпнұсқалық мәдениетін де құрметтеу және сақтау қажет деп есептеді. Басқа әлеуметтік дарвинистер колонизацияны негізінен католик вьетнамдық қоныс салушылармен жүзеге асыру керек деп ұсынды, олар жергілікті тайпалардан көп болып, оларды «мәдениеттендіру» жұмысын атқаруы керек еді. Анри Мэтр өзінің «Жуңғардағы Мои» кітабында қара Монтаньярлар әлеуметтік дарвинистік теорияларға сәйкес тез жоғалып кетеді деп мәлімдеді, себебі вьетнамдықтар мен француздар сияқты дамыған нәсілдер Монтаньярларды олардың атамекендерінде біртіндеп ығыстыратын болады. Француздық азаматтық қызметкері Л. Нуэ Монтаньярдың жерді кесіп, өртеу әдісін байқап, оны кедейліктің себебі деп санады және «Мои халқы әрқашан аш» деп жазды. Ол 1875 жылғы француз жарлығы Монтаньярлардағы ауыстырып егіс жасау тәжірибесіне тыйым салса, Монтаньярлар аштықтан өліп, жойылып кетуі мүмкін деп ойлады. Нуэ Вьетнамның Орталық таулы аймаққа көшіп кетуі әлеуметтік дарвинистік «тіршілікке ең лайықтысы жеңеді» сценарийін қалыптастырады деп сенді, бұл екі топқа да пайдалы болар еді. Француз миссионерлері XIX ғасырда Монтаньярлардың бір бөлігін католицизмге көшірді, бірақ американдық миссионерлер 1920 және 1930 жылдары олардың көп бөлігін протестантизмге көшірді. Шамамен бір миллион Монтаньярдың жартысына жуығы протестант, ал шамамен 200 мыңы рим-католик. Бұл Вьетнамның Коммунистік партиясын Монтаньярларға күдікпен қарауға мәжбүр етті, әсіресе Вьетнам соғысы кезінде, олардың американдық күштерге көбірек көмектесуге бейімділігі бар деп есептелді. Индокитай Коммунистік партиясы Монтаньяр автономиясы туралы 1935 жылы Макаода өткен Ұлттық партияның бірінші съезінде алаңдады. Съездің қаулыларында барлық этникалық топтарға «Индокитай Совет Республикалары Одағына қосылу немесе жеке мемлекет деп жариялау арасында таңдау жасау құқығы» берілді. Индокитай жұмысшыларының, шаруаларының және сарбаздарының кеңес үкіметі ешқандай кедергі келтірмейді немесе бөгет қоймайды. Орталық таулы аймақтарды отарлау 1930 жылдары көптеген факторлардың бірігуіне байланысты тоқтап қалды, соның ішінде Н’Транг Лунг басшылығымен Мньонг тайпаларының ұзаққа созылған қарсылығы мен резеңке көтерілістері; 1929 жылғы Ұлы депрессия; резеңке мен кофеге деген әлемдік сұраныстың төмендеуі; және 1914 жылдан 1926 жылға дейін Дзяк Ляк провинциясының әкімшісі Леопольд Сабатье қолданған жеңілдету саясаты. Раде мәдениетіне құрмет көрсеткен Сабатье миссионерлердің жергілікті Монтаньярларға салған зәбір-золымдықтары мен мәжбүрлеп ассимиляциялауына наразы болды. Сабатье француз өнеркәсіптік кәсіпорындарының одан әрі кеңеюіне және Вьетнамдықтардың Орталық таулы аймаққа көшіп кетуіне ашық қарсылық көрсетті, оны дәстүрлі Монтаньяр қоғамын басты қауіп деп есептеді. Нәтижесінде 1940 жылға қарай аймақта бар болғаны 5000 француз және 35000 вьетнамдық тұрды, олардың көп бөлігі резеңке кәсіпкерлері және католик қоныс салушылар болды, ал 750000 жергілікті Монтаньярлармен салыстырғанда олардың саны аз болды.
The colonization of the Central Highlands became stalled in the 1930s due to combination of many factors, including prolonged indigenous resistances of the Mnong led by N'Trang Lung and rubber uprisings; the Great Depression of 1929; decreasing global demand of rubber and coffee; and the mitigative policies applied by Leopold Sabatier, administrator of Đắk Lắk province from 1914 to 1926. Sabatier, an admirer of Rhade culture, was disgusted by abuses and forced assimilation imposed by missionaries upon the native Montagnards. Sabatier openly opposed against further expansion of French industrial businesses and Vietnamese migration into the Central Highlands, which he believed to be main threat to traditional Montagnard society. As a result, by 1940 only 5,000 French and 35,000 Vietnamese lived in the region, mostly rubber contractors and Catholic settlers, compared to 750,000 indigenous Montagnards.
1929 жылғы тәртіпсіздіктер
1929 жылы резеңке бағасы төмендеді және жағдай шиеленісті болды. Монтаньяр тайпалары резеңке плантацияларына және жүк көліктеріне шабуылдар жасады. Бұл оқиғалар аса ірі болмаса да, әкімшілік көтерілісшілердің ауылдарына әуе шабуылымен жауап берді. Француздар да аймақты бақылауды жеңілдету үшін жаңа жолдар салуға кірісті. Неомарксистік ғалым Джеффри Ганн Монтаньяр көтерілісінен сегіз жыл бұрын Монтаньярлар арасындағы жергілікті христиандық мыңжылдық қозғалыстың өркендеуі 1929 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде француздың күшті реакциясының салдары болды деп санайды.
1937 жылғы Монтанарлар көтерілісі
1937 жылы маусым айында Чхо Рео маңындағы көрнекті жарай басшысы Сэм Брам бастаған көптеген түрлі тайпалардың Монтаньяр ауылдары эзотерикалық христиан діни қозғалысын құра бастады. Басшы қызының питон туғанын жариялады, ол питон құдайының бойына кіргені деп саналды. Сэм Брам өзінің ізбасарларына сиқырлы су (жарай: ла Юн) таратты және биік жерлерден ақтар мен вьетнамдықтарды қуудың Киелі кітаптағы болжамды орындалатыны туралы уағыз айтты. Жаңа дін Контум, Куанг Нам, Куанг Нгай және Буон Ма Тхуоттағы француз гарнизонының Рхаде сарбаздарына жылдам тарады. Диу Пайтон қозғалысының бірнеше түрлі тайпаларға тартуы француз отаршылдық шенеуніктерін, сондай-ақ, пан-орталық ұлтшылдық пайда болып келе жатқанына көндірді. Француздар Pays Moïs халқын бір ұлт ретінде қарастыра бастады және олардың жеке мәртебеге ие болуына лайық деп санады, сондай-ақ Монтаньяр ішіндегі тайпалық бәсекелестікті басуға тырысты. Француз билігінің мүмкіндігі оларға Монтаньяр мәдениетінің қай аспектілерін сақтау керектігін, ал қайсысын өзгерту керектігін шешуге мүмкіндік берді; олар ритуалдық бұқа сою сияқты зиянсыз дәстүрлерді қуана қарсы алды, бірақ егістік ауыстыруды немесе Диу Пайтон қозғалысының қалдықтарын тоқтатуға тырысты. 1920 жылдары қарсыластарымен қуылған Леопольд Сабатье француздықтардың көзінде жергілікті халықты түсінген көреген адам ретінде қайта қалыпқа келтірілді. Нәтижесінде француз әкімшілігі Монтаньярларға оларды Кин халқынан қорғайтын, бірақ қатаң әке тұлғасы ретінде таныстырды, француз әкімшілігінің Монтаньярдың автономиясын сақтау мақсатымен жасалғанын дәлелдеді. Француз әскері де Жапониямен соғыс болған жағдайда және олар ішкі аймаққа шегінуге мәжбүр болғанда, биік жерлерді пайдалануға дайын болуға тырысты.
Француздық Индокитай соғысы
1946 жылғы сәуірде Плейку қаласында Вьетминь қолдауымен Оңтүстік ұлттық азшылықтарының съезі өтті. Хо Ши Мин съезге жолдаған хатында ұсынылып отырған Вьетнам мемлекетінің көпұлтты екенін мойындады, ол Кин басымдығымен және "ұлттық" азшылықтардың елі болар еді. Француздар мен Вьетмин арасындағы күрес басталғанда Монтаньярлар екіге жарылды. Кейінірек коммунистік Вьетнам тарихнамасы Вьетминге көмектескен Кату, Х'ре, Бахнар, Кор тайпалары сияқты Монтаньяр халықтарының қарсылығын мақтан тұтар еді. Бірақ Контум француздардың бекінісі болды және француздар 1945-1946 жылдары Орталық жоталарды қайта басып алды. Француздар Орталық жоталарды бақылауға алып, Монтаньяр автономиялық аймағын құрғанмен, уақыт өте келе олардың бақылауы ірі қалалардың сыртында шектелді. Француз әскеріне шақырылған Монтаньярлар француз офицерлерінің нашар қарым-қатынасына, олардың ауыр жұмыстарға пайдалануына наразы болып, кейде дезертирлік жасады. 1950 жылы француз үкіметі Орталық жоталарды Вьетнам императоры Бао Дайдың билігімен Pays Montagnard du Sud (PMS) деп белгіледі, оны француздар 1949 жылы Хо Ши Миннің Вьетнам Демократиялық Республикасына балама ретінде номиналды мемлекет басшысы етіп тағайындаған еді. Француз отаршылары коммунистік Вьетминге қарсы Монтаньярлар мен басқа тайпаларды пайдалану үшін "бөліп биле" стратегиясын қолданғанда, Вьетмин де француздардың ізін басқан, алданып қалған тайпа басшыларымен және оларға наразы тайпалармен одақтасып, француздарға қарсы соғыстың сол стратегиясын және тактикасын қолданды. 1953 жылға қарай Вьетминнің француз күштерінен басымдық танытқаны және көптеген тау тайпалары Вьетмин бақылауында болғаны анық болды. Сол жылы Вьетмин бүкіл елден 20 түрлі этностың 140 тайпа басшысы қатысқан тағы бір съез өткізді, онда "ұлттық азшылықтар" үшін этникалық автономиялық аймақтар құрылатыны жарияланды. 1956 жылға қарай Солтүстік Вьетнам үш этникалық автономиялық аймақ құрды. 1950 жылдардың ортасында бұрын оқшауланған Монтаньярлар Вьетнам үкіметі Орталық жоталарды жақсырақ бақылауға тырысқаннан кейін және 1954 жылғы Женева конференциясынан кейін Солтүстік Вьетнамнан келген жаңа этникалық азшылықтар осы аймаққа қоныстанғаннан кейін сыртқы әлеммен байланыс күшейді. Осы өзгерістердің нәтижесінде Монтаньяр қауымдастықтары өздерінің әлеуметтік құрылымдарын нығайту және ортақ ұлттық сананы дамыту қажеттігін сезінді. Француздар Вьетнамнан шығып, вьетнамдық егемендікті мойындаған кезде Монтаньярдың саяси тәуелсіздігі күрт төмендеді.
Вьетнам соғысынан кейінгі кезең
Бұрынғы уәделеріне қарамастан, Вьетнам коммунистік басшылары соғыстан кейін Монтаньярлар туралы ойламады. Вьетнамдықтардың Таулы аймақты отарлауы жаңадан басталды. Монтаньярлардың жерлері тартылып, кофе және алюминий компанияларына берілді. ФУЛРО-ның антикоммунистік қанаты енді біріккен Вьетнамға қарсы көтерілісін жалғастыруға шешім қабылдады. 1976 және 1979 жылдары Вьетнам Халық армиясын тазарту кезінде оның жоғары лауазымдарында Монтаньярлардың бар екені анықталды. ФУЛРО біріккен Вьетнам үкіметіне қарсы күресін жалғастырды; көтеріліс 1980-жылдардың ортасына дейін созылды. Вьетнам коммунистік үкіметінің 1970-жылдардағы дінге қарсы науқанының салдарынан Монтаньярлардың көптеген дәстүрлі анимистік діндері ырымшыл деп айыпталды және Вьетнам үкіметі ресми түрде мойындаған алты діннен тыс қалды. Осы себепті осы кезеңде Монтаньяр тайпалары арасында евангелистік нанымға өту кеңінен тарады. Дегенмен, олардың көптеген шіркеулері жергілікті, конфессиялық емес және Вьетнам Евангелистік шіркеуінен (ECVN S) тіркелмеген. Ең маңыздысы, жергілікті этникалық азшылық протестанттары Киелі кітапты (NIV) өздерінің ана тілдеріне аударуды, жергілікті шіркеулерді, жергілікті пасторларды, уағыздарды және кездесулерді жергілікті салт-дәстүрлерге сәйкес шатырларда өткізуді қалайды. Алайда, бұл тілектер Вьетнам билігінің күдігі мен жауыздығына тап болды, олар конфессиялық емес жергілікті протестантизмді ФУЛРО-ның жалғасы деп есептеді. Керісінше, Таулы аймақтағы этникалық Kinh шіркеулері Вьетнам Евангелистік шіркеуіне қарасты және биліктен толық заңдық құқықтар мен қорғау алды. Дега шіркеуінің Вьетнамдағы қуғын-сүргінін «коммунистік христиандық қақтығысы» деп қарастыратын қарапайым медиа бейнелеуіне Оскар Салеминк сияқты ғалымдар қарсылық білдіреді. Олар әлемдегі жергілікті халықтардың евангелизациялануының ұқсас үлгісін, әсіресе Жаһандық Оңтүстікте, саяси режимдерге қарамастан сипаттайды, бірақ Вьетнамда антикоммунистік актаулар риторикасы оны коммунистік идеологияға байланыстырады. Лондон университетінің профессоры Себ Рамсби этникалық Kinh шовинизмнің Батыс медиасының баяндамасымен бірге шеттетілген жергілікті христиандарды оңшыл христиандық консервативті саясатқа сынсыз жақтауға итермелейтінін, бұл неоколониализмнің түпкі себебі екенін айтады. ФУЛРО-ның Вьетнамға қарсы көтерілісі 1992 жылы аяқталды, 407 ФУЛРО жауынгері Камбоджадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік күштеріне бағынды. Оларды американдық журналист Нейт Тайер сұхбатқа алды. Техас университетінің профессоры Фрэнк Просханның айтуынша, Нейт Тайер «Вьетнам коммунистеріне қарсы ондаған жылдар бойы күрескен ержүрек, адал Монтаньяр халқы» туралы халықаралық БАҚ-та таралған мифті ойлап тапты, бұл АҚШ арнайы күштерінің бұрынғы қызметкерлерінің колониалдық ностальгиясын оятты. Индокитай соғыстары кезінде 200 000-нан астам Монтаньяр қаза тапты және олардың ауылдарының 85%-ы жойылды немесе тасталып кетті. Монтаньярлардың көпшілігі Оңтүстік Вьетнамның бұрынғы президенті Нго Динь Дьемнің мұрасының салдарынан жерлерін жоғалтты. Орталық Таулы аймақтың жергілікті тұрғындары жергілікті экологияны жақсы біледі және бұрын орманмен байланысты өмір сүрген, ал қазір кедейленіп, бөлек ауылдарда өмір сүруде. Төменгі жерлерден Kinh халқының бақылаусыз көшіп келуі, орманды жою, плантациялар, АҚШ бомбалауы, жапырақтарды жою және ұзаққа созылған соғыс көптеген табиғи ормандарды жойып, көптеген сирек кездесетін түрлерді жойылуға итермеледі. Аймақтағы орманды алқаптың пайыздық үлесі 1960 жылы 55%-дан 1980 жылы 17%-ға дейін төмендеді. Вьетнамның 1986 жылғы Đổi Mới реформасынан кейін, кофе мен бағалы металдарға деген әлемдік капиталистік сұраныстың артуына байланысты, Орталық Таулы аймаққа үлкен толқындарда вьетнамдықтар көшіп келіп, жергілікті таулы жерлерді басып кетті. 1975 жылы аймақтағы вьетнамдықтардың саны 500 000 болса, бүгінде 4 миллионға жетті, бұл жергілікті этникалық топтарды үш есеге арттырды. Олар di dân tự do (табиғи көші-қон) деп аталды және Вьетнам билігі оларға уақытша төзімділік танытты. Үкімет тарапынан жүргізілген отырықшы саясат да жергілікті халықтарды қоғамнан шеттетіп тастады. Бір вьетнамдық антрополог осы кедейлендіру процесінің типік үлгісін сипаттады: Kinh қоныстанушылары кемшіктік заңдар мен сот жүйесін пайдаланып, бір кездері жергілікті халықтарға тиесілі болған меншігін алаяқтықпен заңдастырды. Өндіріс құралдарынан (жерлерден) шеттетілуінің нәтижесінде Орталық Таулы аймақтың жергілікті халқы Вьетнамдағы ең кедей халыққа айналды, олардың көпшілігі қалаларға көшіп, вьетнамдық плантация иелеріне немесе шетелдік инвестициялық мекемелерге жұмыс істеуде, бұл құбылысты Салеминк «әлеуметтік бағытталған» еркін нарықтық капитализмде жергілікті халықтардың пролетаризациялануы деп атады. Жергілікті наразылықтарға байланысты, 2004 жылдың шілдесінде Вьетнам Премьер-министрі Фан Ван Кхай 134-заңды қабылдады, ол әрбір төмен кірісті жергілікті шаруа отбасына 0,37 акр шаруашылық жерді немесе кемінде 200 шаршы метр тұрғын жерді бөлуге міндеттенді, сондай-ақ Орталық Таулы аймаққа Вьетнамдықтардың бақылаусыз көші-қонын шектеді немесе тоқтатты. 2001 жылдан бері 1000-нан астам Монтаньяр қашқын Камбоджаның Ратанакири және Мондулкири провинцияларына кірді, бұл Камбоджаның қашқынға қатысты халықаралық заңдық міндеттемелеріне және оның шекарасын бақылауға құқығына қатысты мәселелерді көтерді. Адам құқығын қорғайтын ұйымдар бұл саясатты Камбоджаның қашқынды қайтаруға қарсы халықаралық заңдық міндеттемесін (қашқынды зиян келтіретін елге мәжбүрлеп қайтармау) бұзу деп сипаттады. Біріккен Ұлттар Ұйымының қашқын істері жөніндегі комиссариаты баспана беру өтінімдерін қарастыруға қатысқанмен, көптеген қашқын депортациядан қашу үшін Ратанакири орманды аймақтарында жасырынып жүр. 2003 жылы топ «Дегар Монтаньярлары» ретінде өкілдіксіз халықтар мен ұлттар ұйымына қабылданды, бірақ мүшелігі 2016 жылы тоқтатылды.
Диаспора
Оңтүстік-шығыс Азиядан тыс, Монтаньярлардың ең ірі қауымдастығы әлемде АҚШ-тың Солтүстік Каролина штатындағы Гринсборо қаласында орналасқан. Гринсборо қаласы Монтаньяр қоры (Montagnard Foundation, Inc.) сияқты бірнеше қоғамдық және лоббилік ұйымдарға да мекенжай болып табылады.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Сидни Джонс, Малкольм Смарт, Джо Сондерс, HRW (2002). Монтаньярларды қудалау: Вьетнамның орталық таулы аймақтарындағы жер және дінге байланысты жанжалдар. Human Rights Watch. АҚШ Конгресі. Сенат. Сыртқы қатынастар комитеті (1998). Монтаньярлардың қиын жағдайы: Сыртқы қатынастар комитеті алдындағы тыңдау, АҚШ қатынастары, Конгресс кітапханасының түпнұсқасы.