Кіріспе

Борнео аралының жергілікті этникалық тобы – даяк (/'//d//aI//.//@//k//audio=En us Dayak from Indonesia айтылуы (Америка дауысы). ogg/; ескіше жазылуы: Даджак) немесе дьяк немесе даюх – Борнеоның түпкілікті халықтарының бірі. Бұл 200-ден астам өзен мен таулы аймақтарда қоныстанған этностық топтарды бірге атайтын кең мағынадағы термин. Әрбір топтың өзіндік диалектісі, салты, заңдары, территориясы және мәдениеті бар, бірақ оларды ортақ белгілерімен анықтау оңай. Даяктар бұрын анимизмді (кахаринган және халықтық индуизм) ұстанған, бірақ 19 ғасырдан бері Авраам діндерінің таралуына байланысты христиандыққа және исламға жаппай көшкен.

Этимология

Көбінесе бұл атау брунейлік және меланау тілдеріндегі "ішкі ел халқы" деген сөзден шыққан деп саналады, ол нақты этностық топқа сілтеме жасамайды. Голланд және неміс авторлары бұл терминді Борнеоның мұсылман емес тумаларын білдіретін жалпы атау ретінде қабылдады. Осылайша, тарихи тұрғыдан алғанда, даяктар мен даяк емес тумалардың арасындағы айырмашылық діни ерекшелік ретінде қарастырылған. Ағылшын жазушылары голландтар мен немістердің жіктеуін қабылдамады, ал Джеймс Брук "даяк" терминін тек екі нақты топқа – құрлық даяктарына (бидайу) және теңіз даяктарына (ибан) қолдануды ұсынды. 19 ғасырдан бері голландтардың жіктеуі Индонезияда аралдың жергілікті, көбінесе мұсылман емес тайпаларын білдіретін жалпы атау ретінде қолданылып келеді. Бұл термин 1900 жылдардың басында сол тайпалардан шыққан өркендеп келе жатқан орта тап пен зиялылар (мысалы, Хаусман Бабое) арасында кеңінен танымал болды және Калимантан даяктарын біріктіруші термин ретінде пайдаланылды. Малайзияда "даяк" термині көбінесе ибандарға (бұрын теңіз даяктары деп аталған) және бидайу тайпаларына (бұрын құрлық даяктары деп аталған) қатысты қолданылады.

Индуизм

Даяктар құрған Борнеодағы ең алғашқы патшалықтар мен мемлекеттердің кейбіреулері индуизмді ұстанған, оның ішінде Виджаяпура, Кутай және Бангкуле сұлтандығы. Археологтар мен тарихшылар даяқтар Индонезия архипелагындағы ең көне патшалық – Нан Сарунай патшалығын құрды ма, жоқ па деген мәселеде пікір таласып келеді. Бұл патшалықтың бар екендігіне бірнеше өрнектелген қабір тастары мен даяқтардың «Усак Жава» халық әні дәлелдейді, ол 13-14 ғасырларда Мажапахиттың Нан Сарунайды басып алғаны туралы айтады деп есептеледі. Археологтар радиокөміртектік талдау нәтижесі бойынша бұл патшалық б.з. дейінгі 200 жылға дейін, архипелагтағы ең көне патшалық саналатын Кутай патшалығынан бірнеше ғасыр бұрын болған болуы мүмкін деп күдіктенеді.

Қахаринган

Индонезияда даяктардың діні Кахаринган деп аталады және оны анимизмнің бір түрі деп санауға болады. 1945 жылы, жапондық оккупация кезінде, жапондықтар Кахаринганды даяк халқының діні деп атады. 1980 жылы Сухарто режимі тұсындағы «Жаңа тәртіп» кезінде Кахаринган Индонезияда индуизмнің бір түрі ретінде тіркелді, себебі Индонезия мемлекеті діннің 6 түрін ғана мойындайды: ислам, протестантизм, римдік католицизм, индуизм, буддизм және конфуциандық. Кахаринганның индуизммен бірігуі теологиялық жүйедегі ұқсастықтарға байланысты емес, себебі Кахаринган – Калимантандағы ең ежелгі сенім. Индонезиялық Калимантандағы жағдайдан өзгеше, Малайзия мен Брунейде Кахаринган діни атау ретінде қолданылмайды, сондықтан дәстүрлі даяк сенімдері Индонезия шекарасынан тыс халықтық анимизм немесе жазықсырлық (пұтқа табынушылық) түрі ретінде қарастырылады. Кахаринганның практикасы топтан топқа әртүрлі, бірақ шамандар – басқа әлемдерге экстаздық сапар жасау мамандары – даяк дінінің орталық тұлғалары болып табылады және Көк әлем (Жоғары әлем) мен жердің, тіпті Астық әлемнің әртүрлі салаларын байланыстыруға қызмет етеді, мысалы, ауруларды емдеу үшін олардың Көк әлемдегі өлгендер мекеніне бет алған жандарын қайтару, өлген адамның жанын Жоғары әлемдегі лайықты орнына сүйемелдеу және қорғау, жылдық жаңару және егіншілік жаңарту мерекелерін өткізу сияқты. Егер асыл адам (каманг) қайтыс болса, оның жерлеу рәсімдері ең күрделі болады. Индонезияда Кахаринган сенімдерінің институционализациялануына байланысты, Калимантандағы Кахаринган практикасы жақында кодификацияланды және ұйымдастырылған дінге айналдырылды, мысалы, 1971 жылы Панатуранды Кахаринганның қасиетті кітабы ретінде кодификациялау, 1980 жылы Кахаринганның ресми органы – Инду Кахаринган Діни Кеңесін (Маджелис Агам Инду Кахаринган) құру және Балай Басарах деп аталатын құдай үйлерін стандартизациялау сияқты шаралар қабылданды.

Христиандық

Соңғы екі ғасыр ішінде көптеген даяқтар христиан дініне көшті, осылайша Борнеодағы христиандардың көпшілігін құрады, мұндайда кейбір мәдени дәстүрлер мен ежелгі әдеттерден бас тартты. Христиан дінін еуропалық миссионерлер Борнеоға Рейн Миссиондық қоғамы (кейін Базель Миссиясы) арқылы әкелді. Борнеоның мұсылман және христиан тұрғындары арасындағы діни келіспеушіліктер әртүрлі уақытта қауымдық қақтығыстарға себеп болды. Дегенмен, дінаралық қарым-қатынас көбінесе жақсы деңгейде.

Ислам діні

Дәстүр бойынша Борнеоның көптеген аймақтарында ислам дінін қабылдау малайшарумен (индонезия/малай: masuk Melayu) байланыстырылады, яғни малай этносының құрамына сіңіп кетумен. Алайда, бірнеше Даяк субэтностары (көбінесе Орталық Калимантанда) ислам дінін басым түрде ұстанады, бірақ өздерін Даяктар деп санайды. Мысалы, 19 ғасырда исламға өткен, бірақ әлі де Нгаджу халқымен тілдік және мәдени байланыстарын сақтап қалған Бакумпай халқы осылардың қатарында. Олар "Даяк" атауына жағымды қарайды және өздерін мұсылман Даяктар деп таниды.

Экономикалық қызмет

Тарихи тұрғыдан алғанда, даяк халқының көпшілігі егіншілікпен айналысып, орман өнімдерін жинау арқылы табыстарын арттырып отырған – бұл өнімдер өз күнкөрісі үшін (папоротниктер, емдік шөптер, талшықтар және ағаш) де, сату үшін де қолданылады. Сонымен қатар, олар балық аулау, аң аулау және уақытша жалақылы жұмыспен де айналысады. Қазіргі таңда, көптеген заманауи даяктар, әсіресе Борнеоның қалалық аймақтарында, түрлі заманауи экономикалық қызметтерге белсенді қатысып жатыр.

Төменгісінен тыс

Индонезия архипелагында ислам дініне енгенге дейін және батыс мәдениеттерімен қарым-қатынас орнату алдында, Даяқ, явандық және балилік халық арасында көкірек ашық жүру қалыпты жағдай болған. Явандықтар мен балиліктердің қоғамдарында әйелдер көкірек ашық жұмыс істеген немесе демалыс алған. Даяқтардың арасында тек қана ірі кеуделі әйелдер немесе жүктілік немесе бала туғаннан кейін кеудесі түсіп қалған үйленген әйелдер ғана кеуделерін жапқан, себебі бұл олардың жұмысына кедергі келтірген. Киім-кешектердің қолжетімді болуымен бірге көкірек ашық жүру тоқтатылды.

Татуировка

Көптеген даяк қоғамында татуировка адам, өсімдіктер және жануарлар бейнелерін бір дене өнеріне біріктіретін қасиетті туынды ретінде қарастырылады. Татуировка – өмірдің рухани көрінісі, ол тірілерді, рухани күштерді және ғаламды біріктіру үшін қолданылады. Дәстүр бойынша, даяк ер немесе әйел дене өнерін таңдауының алуан түрлі себептері болған. Біреулер үшін ол адамның этникалық тегін және қоғамдағы дәрежесін көрсету үшін пайдаланылған. Ал енді біреулер үшін татуировка – құлшылықтың белгісі, дағдыны көрсету, өмірдегі ерекше оқиғаны еске алу немесе өмірлік жолға қадам басқандығының символы болған.

Ұзын құлақ жапырақтары

Бірнеше даяқ тайпаларында бұрын әйелдердің ұзын құлақ жапырақтары сұлулықтың белгісі саналған. Ұзарту процесі әдетте бала 4 жасқа келгенде басталады. Бастапқы кезеңде құлағына сырға салу арқылы тесік жасалады, содан кейін құлағына хисанг (арнайы салмақты күміс немесе қола сырға) тағылады. Жасы ұлғайған сайын жаңа хисангтар қосылады. Әйел үйленгеннен кейін, әр құлағына 20 данаға дейін хисанг тағылуы мүмкін. Хисангтар күміс және қола сияқты құнды және қымбат металдардан жасалғандықтан, ол оның қоғамдағы мәртебесін, байлығын және әлеуметтік тұруын көрсетеді. Осылайша, құлақ жапырақтары неғұрлым ұзын болса, ол қоғам үшін соғұрлым маңыздырақ болады. Қазіргі кезде құлақ жапырақтарын созу дәстүрі көбінесе егде жастағы адамдарға ғана тән, себебі 1960 жылдан бері жаңа туған сәбилерге хисанг тағу сирек кездеседі.

Ұзын үйлер

Дәстүрлі Дайак қоғамында ұзын үй немесе Ламин үйі қауымның жүрегі саналады, ол ауылдық өмірдің ортасы болып табылады және қоғамдық сәулеттің көрінісі ретінде қызмет етеді. Кейде 200 метрден асатын бұл ірі құрылыс жеке тұрмыстық бөліктерге бөлінуі мүмкін. Ғимаратта ортақ ас үй, салтанаттар өткізілетін орындар, әлеуметтік жиындарға арналған кеңістіктер мен теміршілік шеберханасы да бар. Бұл құрылыс тек сәулет және дизайнмен ғана шектелмейді, ол Дайактардың дәстүрлі саяси құрылымы мен басқару жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Сондықтан, ұзын үйде тұратын адамдардың өмірі ұзын үйдің әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерімен реттеледі.

Мүсіндер

Борнеодағы археологиялық жазбаларға сүйенсек, аралдың алғашқы тұрғындары қарапайым моншақтар жасау үшін органикалық материалдарды пайдаланған. Моншақтар бастапқыда тас, сүйек, тіс және қабықшалардан жасалған. VIII-IX ғасырларда шетелдік саудагерлер келген кезде, Борнеоның ежелгі моншақ мәдениетін түрлі-түсті шыны моншақтарды енгізу арқылы одан әрі дамытты. Бұл ерте моншақтар көбінесе кішкентай, қызыл, сары, ақ, бирюза және қара сияқты қарапайым түстерде болады. 1500-1600 жылдар шамасында түрлі түсті моншақтар пайда болды. Дәстүрлі моншақ өнері түрлі Даяк қауымдарында маңызды орынға ие. Көптеген Даяк мәдениеттерінде моншақтар тек әшекей заттары ретінде ғана емес, сонымен қатар маңызды мәдени ықпалға ие. Кейбір моншақтар тек қана діни амалдар үшін қолданылады және осындай рәсімдерде тағылады. Ал әулеттік моншақтар (патка деп аталады) маңызды отбасылық мүлік саналады және көбінесе бір ұрпақтан екінші ұрпаққа мұра болып өтеді.

Металл өңдеу

Металл өңдеу Мандау (пышақ) (мачеталар – малай және индонезия тілдерінде Паранг (пышақ)) жасау арқылы кеңінен дамыған. Жапырылудың алдын алу үшін жүмсақ темірден жасалады, ал кескіш жиегіндегі ойыққа қатайтылған темірден жасалған тар жолақ орнатылады, бұл процеске "нгамбох" (теміршілік) дейді. Бас аулау кезінде Парангты жылдам шығару қажет болды. Осы мақсатта Мандау салыстырмалы түрде қысқа, бұл тығыз ормандарда жол кесуге де қолайлы. Ол кескіш жиегі жоғары қаратылып қынапқа салынады, ал тұтқасының сол жағында жоғары қарай шығыңқы бөлік бар, сондықтан оны тұтқаны ұстамай, қолдың жанымен жылдам шығаруға болады. Содан кейін қол тұтқаны шығарып алу кезінде ұстай алады. Осы үш фактордың (қысқалығы, кескіш жиегінің жоғары қарауы және шығыңқылығы) үйлесімі өте жылдам шығару әрекетін қамтамасыз етеді.

Бас аулау және бейбітшілік орнату

Бұрын дайактар ежелгі бас аулау дәстүрі үшін (дайактар бұл рәсімді Нгаяу деп те атайды) қорқыныш тудырған. Голланд Борнеосындағы (қазіргі Калимантан) отаршылдық кезеңдегі ең маңызды мұралардың бірі – 1874 жылы Орталық Калимантандағы Даманг-Батуда (Кахаян дайактарының мекені) өткен Тумбанг Аной келісімі. Бұл ресми жиын Калимантанның барлық дайак тайпаларын бейбіт келісімге келтіру үшін шақырылған. Бірнеше айға созылған жиында Калимантан дайактары түрлі дайак топтары арасындағы қақтығыстар мен шиеленістерге себеп болатын бас аулау дәстүрін тоқтатуға келісті. Жиын дайак халқының бейбіт шешімімен аяқталды. Кейіннен 1940 жылдардың ортасында, одақтас державалар Борнеодағы жапондық оккупацияға қарсы осы амалға қолдау көрсеткен кезде бас аулау қайтадан жандана бастады. Сонымен қатар, 1960 жылдардың соңында Индонезия үкіметі дайактарды Қытайдың ішкі Калимантан аймағында коммунизмді қолдайды деген күдікпен қытайларды тазалауға шақырғанда, және ғасыр толысқан шақта Мадура эмигранттары мен дайактар арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен кезеңде де бұл құбылыс қайта оянды.

Әскери

Даяқ сарбаздары немесе із кесушілер батылдығы тұрғысынан Шотландия Корольдік полкі мен Гурка сарбаздарымен бірдей саналады. Саравак рейнджерлері Ұлыбритания армиясына Қиыр Шығыс құрлық әскерлері ретінде қосылды, олар әлемнің кез келген жеріне жіберуге дайын болды, бірақ 1963 жылы Малайзия құрылғаннан кейін, қазіргі Корольдік рейнджерлер полкінің негізін қалады. Индонезияда Тжилик Ривут есінде қалды, өйткені ол 17 қазан 1947 жылы Индонезия Ұлттық Қарулы Күштерінің алғашқы әуе шабуылын басқарды. Бұл топ MN 1001 деп аталды, ал 17 қазан жыл сайын Индонезия Әуе Күштерінің Paskhas күні ретінде тойланады, оның тамыры осы Борнеодағы алғашқы парашютистер операциясына жетеді.