Кіріспе

Ежелгі заманнан бері гректер, этрусқтар және келттер Италия түбегінің оңтүстігінде, ортасында және солтүстігінде қоныстанған. Валкамоникадағы көптеген тас суреттері б.з.б. 8000 жылға дейін соққан, ал мыңдаған қабірлерден этрус өнерінің бай мұралары, сондай-ақ Паэстум, Агридженто және басқа да жерлердегі грек колонияларының бай қалдықтары табылды. Ежелгі Рим соңында Италия мен Еуропаның үстем күшіне айналды. Италиядағы римдік ескерткіштер өте бай, Римнің өзіндегі императорлық монументтерден бастап, Помпей және көршілес аймақтардағы ерекше сақталған қарапайым ғимараттарға дейін. Рим империясы құлағаннан кейін, орта ғасырларда Италия Каролинг өнерінің, Священная Рим империясының Оттон өнерінің, нормандық өнерінің ғана емес, сонымен қатар Равенна мен басқа да орындардағы Византия өнерінің де маңызды орталығы болды. Италия Ренессанс кезеңінде (1300–1600) өнерлік дамудың негізгі орталығы болды, ол Джоттоның прото-Ренессансымен басталып, Антонелло да Мессина, Леонардо да Винчи, Микеланджело және Рафаэльдің қарыштап дамыған Ренессансында ең биік деңгейге жетті, олардың туындылары Ренессанстың кейінгі кезеңіне, маньеризмге әсер етті. Италия 17 ғасырда барокко (1600–1750) және 18 ғасырда неоклассицизм (1750–1850) арқылы өнердегі үстемдігін сақтап келді. Осы кезеңде мәдени туризм Италия экономикасының маңызды тірегіне айналды. Барокко мен неоклассицизм Римде пайда болып, барлық Батыс өнеріне тарады. Италия 19 ғасырдың ортасынан бастап халықаралық өнер аренасында маккиайоли, футуризм, метафизика, Новеченто Итальяно, кеңістік өнері, кедей өнері және транс-авангард сияқты қозғалыстармен өкілдік етті. Италия өнері ғасырлар бойына бірнеше маңызды қозғалыстарға ықпал етті және көптеген ұлы суретшілерді, архитекторлерді және мүсіншілерді дүниеге әкелді. Бүгінде Италия халықаралық өнер аренасында маңызды орынға ие, онда көптеген ірі өнер галереялары, мұражайлар мен көрмелер бар; елдегі маңызды өнер орталықтарына Рим, Флоренция, Венеция, Милан, Турин, Генуя, Неаполь, Палермо, Сиракуза және басқа да қалалар кіреді. Италияда әлемдегі ең көп – 58 ЮНЕСКО Мәдени мұрасының нысандары бар.

Этруск өнері

Этруск қола фигуралары мен терракотадан жасалған жерлеу рельефтері, Рим империясы жартыаралда империясын құруға кіріскен кезде әлсіреген, күшті Орталық Италия дәстүрінің мысалдарына толы. Қазіргі заманға дейін жеткен этруск суреттерінің көп бөлігі – қабырға фрескалары, олардың басым бөлігі Таркиниядан табылды. Бұл ғалымдарға белгілі Италиядағы Римге дейінгі бейнелеу өнерінің ең маңызды үлгісі болып табылады. Фрескалар жаңа жабынның үстіне салынған суреттерден тұрады, сондықтан жабын кепкен кезде сурет жабынның бір бөлігіне айналып, қабырғаның ажырамас бөлігіне кірігіп, оның жақсы сақталуына мүмкіндік береді (іс жүзінде, сақталған этруск және римдік суреттердің көбі фреска түрінде). Түстер әртүрлі түсті тастар мен минералдардан жасалған, олар ұнтақталған да орталыққа араластырылған, ал жіңішке сурет салу қылқаламдары жануарлардың түктерінен жасалған (ең жақсы қылқаламдар бұқаның түктерінен жасалған). Б.з.д. 4 ғасырдың ортасынан бастап, тереңдік пен көлемді көрсету үшін жарық-көлеңке әдісі қолданыла бастады. Көбінесе дәстүрлі мифологиялық көріністер бейнеленгенімен, кейде күнделікті өмірден көріністер де кездеседі. Сақталған фрескаларда пропорция ұғымы жоқ, сондықтан дене мүшелері пропорциясыз жануарлар немесе адамдардың бейнелері жиі кездеседі. Этруск фрескаларының ең танымал мысалы – Таркиниядағы Арыстан қабірі.

Римдік өнер

Этрусктер Римнің ең алғашқы монументалды ғимараттарын салған. Рим ғибадатханалары мен үйлері этрус үлгілеріне тікелей негізделген. Рим ғибадатханаларында этрус әсерінің элементтеріне подиум және қалған үш қабырғасының есебінен алдыңғы жағына баса назар аудару жатқан. Үлкен этрус үйлері римдік қалалардағыдай орталық залдың төңірегінде орналасқан. Римдіктердің үлкен үйлері кейіннен атриум төңірегінде салынды. Этрус сәулетінің әсері республика кезінде, әсіресе гректерден келген басқа да әсерлерге байланысты біртіндеп азайды. Этрус сәулетінің өзі гректердің ықпалында болғандықтан, римдіктер грек стильдерін қабылдағанда, ол мүлдем жат мәдениет емес еді. Республика кезінде эллинистік әлемнен сәулеттік әсерлер тұрақты түрде сіңіріліп отырды, бірақ б.з.д. 211 жылы Сиракуза құлағаннан кейін Грек өнер туындылары Римге көптеп құйыла бастады. Б.з.д. 2 ғасырда осы туындылардың ағыны және одан да маңыздысы – грек шеберлерінің келуі жалғасты, бұл рим сәулетінің дамуына шешуші әсер етті. Республиканың соңында, Витрувий сәулет туралы трактатын жазғанда, грек сәулет теориясы мен үлгілері басым болды. Империя кеңейген сайын рим сәулеті кең аумаққа таралып, қоғамдық және жеке ғимараттардың құрылысында қолданылды. Көптеген аймақтарда стиль элементтері жергілікті талғамға, әсіресе безендіруге байланысты өзгерді, бірақ сәулет римдік екенін тануға болатын. Жергілікті сәулет стильдері рим сәулетінің әртүрлі дәрежеде әсеріне түсті, ал көптеген аймақтарда рим және жергілікті элементтер бір ғимаратта біріктірілген. Бірінші ғасырға қарай Рим әлемдегі ең ірі және ең дамыған қалаға айналды. Ежелгі римдіктер қаланың санитарлық жүйелерін, жолдарын және ғимараттарын жақсарту үшін жаңа технологиялар ойлап тапты. Олар қалаға таза суды жеткізетін су құбырларын және қаланың қалдықтарын шығаратын кәріздерді салды. Римдіктердің ең байлары бақтары бар үлкен үйлерде тұрды. Алайда, халықтың көп бөлігі тас, бетон немесе әк тастан салынған пәтерлерде тұрды. Римдіктер жаңа техникаларды дамытып, цементтің беріктігін арттыру үшін Неапольдің жанындағы Поццуоли ауылынан алынған жанартаулық топырақ сияқты материалдарды қолданды. Осы бетоннан олар үлкен тұрғын үйлер – инсулаларды салды. Байлардың үйлерінде қабырғаларға суреттер салынды. Суреттерде көбінесе бақтардың көрінісі, грек және рим мифологиясынан алынған оқиғалар, тарихи оқиғалар немесе күнделікті өмірден көріністер бейнеленген. Римдіктер едендерді мозаикамен – кішкентай түрлі-түсті плиткалардан жасалған суреттермен немесе өрнектермен безендірді. Бай түсті суреттер мен мозаикалар рим үйлеріндегі бөлмелерді кеңірек және жарық етіп көрсетуге көмектесті, сонымен қатар үй иесінің байлығын көрсетті. Кейінгі империяның христиан дәуірінде, 350-500 жылдар аралығында, қабырғаға сурет салу, мозаикалық төбе және еденге жұмыс жасау, жерлеу мүсіндері гүлденді, ал толық көлемді мүсіндер және панельдік суреттегі мүсіндер діни себептермен жойылды. Константин империяның астанасын Византияға (кейін Константинополь деп аталды) көшіргенде, рим өнері шығыс әсерлерін қосып, соңғы империяның византиялық стилін жасады. V ғасырда Рим тоналанғанда, шеберлер шығыс астанасына көшіп, жұмыс тапты. Константинопольдегі Агия София шіркеуі император Юстиниан I-нің басқаруымен шамамен 10 000 жұмысшы мен шеберлерді жұмысқа тартты, бұл рим өнерінің соңғы гүлденуі болды, сонымен қатар ол Равеннаның әйгілі мозаикаларын жасауға бұйрық берді.

Ортағасырлық өнер

Орта ғасырлар бойы итальяндық өнер негізінен сәулеттік безендіруден (фрескалар мен мозаикалардан) тұрды. Италиядағы Византия өнері – стандартталған каллиграфиясымен және түстер мен алтынды көркем пайдалануымен ерекше ресми және жоғары дәрежедегі безендіру болды. XIII ғасырға дейін Италиядағы өнер көбінесе аймақтық сипатта болды, сыртқы еуропалық және шығыстық әсерлерге ұшырады. Шамамен 1250 жылдан кейін түрлі аймақтардың өнері ортақ ерекшеліктерді дамытты, нәтижесінде белгілі бір біртүтастық және айқын өзгешелік байқалды.

Итало-византиялық өнер

Батыс астанасы құлағаннан кейін Рим империясы Константинополь басшылығымен тағы 1000 жылға жуық жалғасты. Византия шеберлері Италияның маңызды жобаларында кеңінен қолданылды, ал 14 ғасырға дейін «итало-византиялық» деп аталатын сурет салу стилінің үлгілерін кездестіруге болады. «Итало-византиялық» стиль бастапқыда стандартты византиялық икона түрлерін көшіру немесе оларға ұқсату арқылы жасалған діни суреттерді қамтиды, бірақ бұл суреттер византиялық техникада оқытылмаған суретшілердің қолынан туған. Бұл византиялық иконалардың нұсқалары, көбінесе «Мадонна мен бала» бейнесі, сондай-ақ басқа да сюжеттер; олар Батыс Еуропаға салыстырмалы түрде кішкентай, тасымалдауға ыңғайлы, жақтаулы суреттерді енгізді. Көбінесе олар алтын түспен жатқызылған. Бұл стиль итальяндық суретте 13 ғасырдың соңына дейін басым болды, содан кейін Чимабуэ мен Джиотто итальяндық, немесе кем дегенде флоренциялық суретті жаңа деңгейге көтерді. Алайда, бұл стиль 15 ғасырға дейін және кейбір аймақтарда, белгілі бір жағдайларда одан да кейін сақталды.

Duecento

Duecento – XIII ғасырдағы мәдениетті білдіретін итальян тіліндегі термин. Осы кезеңде Солтүстік Еуропада бастау алған готикалық сәулет Италияға, әсіресе солтүстік бөлігіне тарады. Әулие Доминик және Ассизилік Әулие Франциск негізін салған доминикан және францискан монахтар ордендері бұл кезеңде кең танылып, қаржылық қолдауға ие болды. Олар көбінесе арзан әрі аз безендірілген готикалық стильді пайдалана отырып, ірі құрылыс жобаларын жүзеге асырды. Фрескалық қабырға суреттері салыстырмалы түрде арзан болды және діншілерді білім беру үшін қолданылатын. Ассизилік Әулие Франциск базиликасы – бұл төбелі жерде бірінің үстіне бірі орналасқан екі ірі шіркеудің бірдей кешені. 1228 жылы салына бастаған бұл ғимарат Цимабуэ, Джиотто, Симоне Мартини, Пьетро Лоренцетти және, мүмкін, Пьетро Каваллини сияқты сол кезеңнің көрнекті суретшілерімен фрескалармен безендірілген, бұл ең тамаша мысалдардың бірі.

Үш жүз

Треченто – 14 ғасырдағы мәдениетті білдіретін итальян тіліндегі термин. Бұл кезең итальяндық Ренессанстың бастауы немесе, кем дегенде, өнер тарихындағы прото-Ренессанс деп есептеледі. Треченто кезеңінің суретшілеріне Джотто ди Бондоне, сондай-ақ ғасыр ішінде Италиядағы ең маңызды мектеп саналған Сиена мектебінің суретшілері кіреді, олардың ішінде Дуччо ди Буоннисенья, Симоне Мартини, Липпо Мемми, Амброджио Лоренцетти және оның інісі Пьетро бар. Алғышқы мүсіншілер қатарында Джованни Пизаноның екі шәкірті – Арнольфо ди Камбио және Тино ди Камайно, сондай-ақ Бонино да Кампионе есімдері аталады.

Қайта өрлеу дәуірі өнері

Орта ғасырларда суретшілер мен мүсіншілер өздерінің туындыларына рухани сипат беруге тырысты. Олар көрермендердің назарын суреттері мен мүсіндерінің терең діни мағынасына шоғырландыруды қалады. Алайда, Ренессанс кезеңінің суретшілері мен мүсіншілері, Ренессанс кезеңінің жазушылары сияқты, адамдар мен табиғатты шынайы бейнелеуге ұмтылысты. Орта ғасыр сәулетшілері Құдайдың құдіретін көрсету және адамның рухани төмендігін сезіндіру үшін алып соборлар салған. Ренессанс дәуірінің сәулетшілері ғимараттарды адам денесі пропорцияларына сәйкес және ежелгі үлгілермен әшекейлеу арқылы жобалаған.

Ерте қайта өрлеу дәуірі

XIV ғасырдың басында флоренциялық суретші Дьотто Рим империясы құлағаннан бергі алғашқы рет табиғатты шынайы бейнелеген суретші болды. Ол Ассизи, Флоренция, Падуа және Римдегі шіркеулер үшін керемет фрескалар (ылғал жабынға салынған суреттер) жасады. Дьотто шынайы эмоцияларды көрсететін, көрінетін тұлғаларды жасауға тырысты. Ол көптеген кейіпкерлерін шынайы ортада бейнеледі. Флоренциялық сәулетшілердің, суретшілердің және мүсіншілердің ерекше тобы 15 ғасырдың басында жұмыс істеді. Олардың қатарында суретші Мазаччо, мүсінші Донателло және сәулетші Филиппо Брунеллески болды. Мазаччоның ең тамаша туындысы – 1427 жыл шамасында Флоренциядағы Санта-Мария-дель-Кармин шіркеуінің Бранкаччи капелласында салған фрескалар сериясы. Фрескалар Киелі кітаптан алынған, күшті эмоцияға толы көріністерді шынайы көрсетеді. Бұл суреттерде Мазаччо Брунеллескидің сызықтық перспектива жүйесін пайдаланды. Донателло мүсіндерінде адам денесінің қадір-қасиетін шынайы және көбінесе драматизммен көрсетуге тырысты. Оның шедеврлерінің ішінде Киелі кітаптағы батыр Дәуіттің үш мүсіні бар. 1430 жылдарда аяқталған нұсқасында Донателло Дәуітті алып Ғолиатты жеңгеннен кейін, әдемі, жалаңаш жас жігіт ретінде бейнеледі. Биіктігі шамамен 2 метр болатын бұл мүсін, классикалық антик кезеңнен бері Батыс өнерінде жасалған алғашқы ірі, бос тұрған жалаңаш мүсін еді. Брунеллески – ежелгі Рим сәулет стилін қайта жаңғыртқан алғашқы Ренессанс сәулетшісі. Ол аркалар, бағаналар және классикалық сәулет элементтерін өз жобаларында қолданды. Оның ең танымал ғимараттарының бірі – Флоренциядағы Пацци капелласы. 1442 жылы салына бастап, 1465 жылға қарай аяқталған капелла, жаңа Ренессанс стилінде салынған алғашқы ғимараттардың бірі болды. Брунеллески сонымен қатар сызықтық перспективаны меңгерген алғашқы Ренессанс суретшісі болды, бұл математикалық жүйе суретшілерге жазық бетте кеңістік пен тереңдікті көрсетуге мүмкіндік берді.

Жоғары қайта өрлеу дәуірі

15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басында өнер үш тұлғаның ықпалында болды. Олар – Леонардо да Винчи, Микеланджело және Рафаэль. Леонардо да Винчи Ренессанс өнерінің ең танымал екі туындысын – «Соңғы кешкі ас» қабырғалық суреті мен «Мона Лиза» портретын жазды. Леонардо тарихындағы ең терең ойлы адамдардың бірі болды. Ол табиғаттағы барлық нәрсенің қалай жұмыс істейтінін білуге құштарлық танытты. 4000-нан астам беттен тұратын дәптерлерінде ол егжей-тегжейлі сызбалар жасап, өз байқауларын жазды. Леонардо адам денесінің қаңқасы мен бұлшық еттерін мұқият суреттеді, оның жұмыс істеу механизмін түсінуге тырысты. Оның ізденгіш санасының арқасында Леонардо Ренессанс дәуірінің білімге және интеллектуалдық құштарлыққа құштар рухының символына айналды. Микеланджело суретші, сәулетші және ақын ретінде өзгеше талант иесі болды. Одан ары, ол тарихындағы ең ұлы мүсінші деп есептеледі. Микеланджело адам бейнесін бейнелеуде шеберлік танытты. Мысалы, оның 1516 жылы жасаған Исраил халқының басшысы Мұсаның мүсіні, физикалық және рухани күштің күшті әсерін қалдырады. Осы қасиеттер Ватиканның Сикстин капелласы төбесінде Микеланджело салған Киелі кітап сюжеттері мен классикалық тақырыптағы фрескаларында да көрінеді. 1508-1512 жылдары салған бұл фрескалар Ренессанс өнерінің ең ұлы туындыларының қатарына жатады. Рафаэльдің суреттері Микеланджелонікіне қарағанда, сызықтары жұмсақ және поэтикалық. Рафаэль перспектива жасау және бояуларды нәзік қолдануда шебер болды. Ол Мадоннаның (Құдай ана Марияның) көптеген суреттерін және көптеген көрнекті портреттерді жазды. Оның ең ұлы туындыларының бірі – «Афина мектебі» фрескасы. Бұл сурет классикалық грек және рим үлгілерінің ықпалында жасалған. Онда ежелгі Грекияның ұлы философтары мен ғалымдары классикалық аркалар аясында бейнеленген. Осылайша Рафаэль классикалық антика мәдениеті мен өзінің заманының итальян мәдениеті арасында байланыс орнатты. Жоғары Ренессанс архитектурасының негізін қалаушы – Донато Браманте, ол 1499 жылы 55 жасында Римге келді. Оның алғашқы римдік шедеврі – Монториодағы Сан-Пьетродегі Темпиетто (1502) – классикалық ғибадатхана архитектурасын еске түсіретін орталықтандырылған күмбезді құрылым. Папа Юлий II Брамантені папалық архитектор етіп тағайындады, олар бірлесіп 4 ғасырлық Ескі Санкт-Петер шіркеуінің орнына алып өлшемді жаңа шіркеу салу жоспарын жасады. Алайда бұл жоба Браманте қайтыс болғаннан кейін көп уақыттан соң ғана аяқталды.

Манеризм

Манеризм – талғамды, сарай стилі. Ол Италияның Флоренция қаласында гүлденді, оның басшы өкілдері Джорджо Вазари және Бронзино болды. Россо Фиорентино мен Франческо Приматиччо бұл стильді француз сарайына әкелді. Венециялық суретші Тинтореттоға бұл стиль әсер етті. Манеризмнің сурет салуға қатысты тәсілі басқа өнер түрлеріне де ықпал етті. Сәулет өнерінде Джулио Романоның еңбектері көрнекті мысал болып табылады. Итальяндық Бенвенуто Челлини және Фландрияда туған Джамболонья мүсін өнеріндегі стильдің негізгі өкілдері еді. Кейбір тарихшылар бұл кезеңді Жоғары Ренессанстың классицизмінің құлдырауы немесе тіпті Жоғары Ренессанс пен барокко арасындағы кезең ретінде қарастырады, онда мерзімдер әдетте 1520-1600 жылдар аралығында болады және ол өз алдына толыққанды, оң стиль деп есептеледі.

Барокко және рококо өнері

XVII ғасырдың басында Рим Италияның өнер саласындағы үстемдігінің қайта жаңғыруының орталығы болды. Пармада Антонио да Корреджо шіркеулердің күмбездерін бұлттарда жұмсақ сырғанап жүрген жанды суреттермен безендірді – бұл тәсіл барокко стиліндегі төбе суреттеріне терең ықпал етті. Караваджоның қызыл дауылдай түсті суреттері мен Болоньялық Каррачи отбасының күшті, иллюзионистік суреттері итальян өнерінде барокко кезеңін бастады. Доменичино, Франческо Альбани, кейін Андреа Сакки Каррачи өнеріндегі классикалық идеяларды іске асырғандардың қатарында болды. Ал, Гидо Рени, Герчино, Орацио Джентилески, Джованни Ланфранко, сондай-ақ кейін Пьетро да Кортона мен Андреа Поццо классикалық аллегориялық стильде жақсы оқығанмен, бастапқыда Караваджоға жақын манерада, қимыл-қозғалысқа толы, ым-ишарат ететін суреттер салуға бейімділік танытты. Барокконың сән-салтанаты мен сәулет өнеріндегі көрнекті шебері – Жан Лоренцо Бернини. 1640 жылға қарай көптеген суретшілер француз эмигранты Николя Пуссеннің Римде таныстырған классикалық стильге бет бұрды. Скульпторлар Аленссандро Алгарди мен Франсуа Дюкесной де классикалық стильге ұмтылыс жасады. Барокконың соңғы кезеңінің көрнекті өкілдері – генуэздік Джованни Баттиста Гаулли, неаполитандық Лука Джордано және Франческо Солимена. XVIII ғасырдың жетекші тұлғалары Венециядан шықты. Олардың арасында рококо стилінің көрнекті өкілі Джованни Баттиста Тиеполо, архитектура суретшілері Франческо Гуарди, Каналетто, Джованни Баттиста Пьяццетта және Бернардо Беллотто, сондай-ақ римдік ескіліктерді граверлеген Джованни Баттиста Пиранеси болды.

Неоклассикалық және 19 ғасырдағы өнер

Италиялық неоклассицизм – неоклассицизм деп аталатын жалпы кезеңнің ең алғашқы көрінісі болды және неоклассицизмнің басқа ұлттық нұсқаларына қарағанда ұзаққа созылды. Ол шамамен 1750 жылы барокко стиліне қарсы дамыды және шамамен 1850 жылға дейін жалғасты. Неоклассицизм Помпеидің қайта жаңғыру дәуірінде басталып, Италиядағы Ұлы саяхаттан (Grand Tour) оралған және грек-римдік идеалдарды қайта ашқан өнер студенттерінің бір буыны арқылы бүкіл Еуропаға тарады. Еуропаның басқа бөліктеріндегідей, итальяндық неоклассикалық өнер негізінен ежелгі римдік және ежелгі грек өнері мен сәулетінің қағидаларына, сондай-ақ итальяндық Ренессанс сәулетінің және оның негіздеріне, мысалы, Вилла Капра "Ла Ротонда" сияқты ескертулерге негізделген. Италиялық өнер мен сәулеттегі классицизм мен неоклассицизм Италияның Ренессанс кезеңінде, әсіресе Леон Баттиста Альбертидің жазбалары мен жобаларында және Филиппо Брунеллескидің еңбектерінде дамыды. Ол классикалық антикалық сәулетте және әсіресе, көптеген мысалдары сақталған ежелгі Римнің сәулетінде көрсетілгендей симметрияға, пропорцияға, геометрияға және бөліктердің реттелуіне ерекше мән берді. Реттелген бағаналар, пилястралар мен антаменттердің орналасуы, сондай-ақ жартылай дөңгелек аркалар, жарты шар пішіндес күмбездер, нишалар мен эдикулалар ортағасырлық ғимараттардың күрделі пропорционалдық жүйелерін және дұрыс емес пішіндерін ығыстырды. Бұл стиль Италияның басқа қалаларына, кейіннен Еуропаның қалған бөлігіне жылдам тарады. Ол алғаш рет Римде, Парижге көшуден бұрын, XVIII ғасырдың екінші жартысында Антонио Канова және Жак-Луи Давид сияқты суретшілердің белсенді болған жеріне орналасты. Каналетто және Джованни Паоло Панини сияқты ведута суретшілері де Ұлы саяхат кезінде үлкен жетістікке жетті. Мүсінші Антонио Канова неоклассикалық стильдің көрнекті өкілі болды. Ол халықаралық деңгейде танымал болды және Еуропаның ең ұлы мүсіншісі саналды. Франческо Хайец Италиядағы романтизмнің ең ірі өкілі: оның көптеген туындылары, әдетте ортағасырлық ортада, шифрланған патриоттық Рисорджименто (Risorgimento) хабарын қамтиды. Неоклассицизм – Ренессанс пен бароккодан кейін барлық Батыс өнеріне тараған соңғы итальяндық стиль.

Макиайолилер

Италия өзінің импрессионизмнің ерекше түрін жасады, Макиайоли суретшілері, олар көбінесе танымал импрессионистерден бұрын болды: Джованни Фаттори, Сильвестро Лега, Телемако Синьорини, Джузеппе Аббати. Макиайоли суретшілері Франциядағы импрессионизмге жол ашты. Олар жарық пен көлеңке, немесе маки (сөзбе-сөз – дақтар) өнер туындысының негізгі құрамдас бөлігі деп есептеді. 19 ғасырда итальян суретшілері мен сыншылары «маки» сөзін сурет немесе картинаның жылтыраған сапасын сипаттау үшін қолданды, ол орындалудың эскиздік және спонтандығына немесе жалпы әсерінің гармониялы кеңдігіне байланысты болды. 1862 жылдың 3 қарашасында «Gazzetta del Popolo» журналында жарияланған сын мақаласы «Макиайоли» терминінің баспа бетінде алғаш рет пайда болуын белгіледі. Бұл термин бірнеше мағынаны білдірді: ол суретшілердің аяқталған жұмыстары тек эскиздер ғана екенін әжуалай білдірді және «darsi alla macchia» фразасын еске түсірді, яғни идиомалық түрде бұталар мен қалың өсімдіктерде жасыру дегенді білдіреді. Шындығында, суретшілер өздерінің көптеген туындыларын осы жабайы аймақтарда жасады. Атаудың бұл мағынасы суретшілерді заңнан тыс адамдармен байланыстырды, дәстүршілдердің пікірінше, жаңа суретшілер мектебі сол кездегі өнер көрінісін анықтаған қатаң заңдарға сәйкес өнер ережелерінен тыс жұмыс істеді.

Италияның заманауи және қазіргі заманғы өнері

ХХ ғасырдың басында футуризмнің өкілдері қазіргі әлемнің динамикалық көрінісін жасады, ал Джорджо де Кирико ерекше метафизикалық тыныштықты бейнеледі, ал Амедео Модильяни Париж мектебіне қосылды. Кейінгі заманауи суретшілердің ішінде мүсіншілер Джакомо Манзу, Марино Марини, натюрморт суретшісі Джорджио Моранди және иконокласт суретші Лусио Фонтана бар. ХХ ғасырдың екінші жартысында итальян дизайнерлері, әсіресе Миландықтар, өздерінің ойша және тапқыр функционалдық туындыларымен халықаралық стильдерге зор әсер етті.

Футуризм

Футуризм – 1909 жылдан 1916 жылға дейін дамыған итальяндық өнер қозғалысы. Бұл өмірдің барлық салаларында өткенмен үзіліске ұмтылған көптеген өнер қозғалыстарының алғашқысы болды. Футуризм машиналар дәуірін сипаттайтын қуат, жылдамдық және қызығушылықты дәріптеді. Француз кубистік суретшілерінен және бірнеше экспозициялы фотосуреттен футуристер реалистік формаларды бірнеше бейнеге және түстердің бір-біріне жабысып тұрған фрагменттеріне бөлуді үйренді. Осылайша олар қазіргі өмірдің энергиясы мен жылдамдығын бейнелеуге тырысты. Әдебиетте футуризм дәстүрлі сөйлем құрылымдары мен өлең формаларын жоюды талап етті. Футуризм алғаш рет 1909 жылғы 20 ақпанда Париждің «Ле Фигаро» газеті итальяндық ақын және редактор Филиппо Томмасо Маринеттидің манифестін жариялаған кезде жарияланды. (Футуризм манифестін қараңыз.) Маринетти «Футуризм» сөзін өткеннің өнерін тастап, мәдениет пен қоғамдағы өзгерістерді, түпнұсқалықты және жаңашылдықты атап өту мақсатын көрсету үшін қолданды. Маринеттидің манифесті автомобильдің жаңа технологиясын, оның жылдамдығы, қуаты мен қозғалысының сұлулығын дәріптеді. Ол зорлық-зомбылық пен қақтығысты дәріптеп, дәстүрлі құндылықтарды жоққа шығаруға және мұражайлар мен кітапханалар сияқты мәдени институттарды жоюға шақырды. Манифестің риторикасы құштарлықпен өрнектелген; оның агрессивті әуені халықтың ашуын ояту және дау тудыру үшін әдейілеп жасалған. Маринеттидің манифесті Миландағы жас суретшілер тобын футуристік идеяларды бейнелеу өнеріне қолдануға ынталандырды. Умберто Боччони, Карло Карра, Луиджи Руссоло, Джакомо Балла және Джинно Северини 1910 жылы сурет салу туралы бірнеше манифест жариялады. Маринетти сияқты олар да түпнұсқалықты дәріптеді және мұрагерлік дәстүрлерге деген жеккөрушіліктерін білдірді. Боччони сондай-ақ мүсінге қызығушылық танытып, 1912 жылдың көктемінде бұл тақырыпта манифест жариялады. Ол өзінің теориясын екі мүсінде толық жүзеге асырды деп саналады: «Ғарыштағы бөтелкенің дамуы» (1912), онда ол бөтелкенің ішкі және сыртқы контурларын бейнеледі, және «Ғарыштағы үздіксіздіктің бірегей формалары» (1913), онда адам фигурасы бір тұтас нысан ретінде бейнеленбейді, керісінше, ол фигура қозғалатын кеңістіктегі бірнеше жазықтықтан тұрады. Реалистік принциптер сәулет өнеріне де қатысты. Антонио Сант’Элия 1914 жылы архитектураға қатысты футуристік манифест жасады. Оның жоғары механикаландырылған қалалар мен батыл заманауи аспан ғимараттарын суреттеген көрнекі суреттері ХХ ғасырдағы ең фантастикалық архитектуралық жоспарлардың кейбіреулерін болжады. Боччони, топтың ең талантты суретшісі болған, ал Сант’Элия 1916 жылы әскери қызметте қаза тапты. Боччонидің өлімі, топтың құрамының кеңеюімен және Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан болған апаттың шынайылығымен бірігіп, бейнелеу өнеріндегі маңызды тарихи күш ретінде футуристік қозғалысқа нүкте қойды.

Метафизикалық өнер

Метафизикалық суретшілдік – 1917 жылы Феррарада Карло Карра мен Джорджио де Чириконың еңбектері арқылы пайда болған итальяндық өнер қозғалысы. Де Чириконың өзі қабылдаған «метафизикалық» сөзі осы қозғалыстың поэтикасының негізгі элементі болып табылады. Олар түс көру сияқты бейнелерді, кейіпкерлер мен заттардың уақыт тоқтағандай сезім тудыратын суреттерін салған. Метафизикалық суретшілер көрінетін әлемді дәстүрлі перспективалық кеңістікте бейнелеуді қабылдаса да, адамдарды қуыршақтар сияқты көрсету, ерекше және логикаға сыймайтын жағдайлардағы заттар, нағыз емес жарық пен түстер, бейнелердің табиғаттан ауытқып, қозғалмай тұрған сипаттарын сомдады.

Novecento Italiano (Италиялық жүз)

Novecento қозғалысы, 1922 жылы Миланда құрылған итальян суретшілерінің тобы, бұрынғы итальяндық реалистік өнерге қайта оралуды жақтады. Novecento (итальянша: 20 ғасыр) қозғалысының негізін қалаушылар сыншы Маргарита Сарфатти және жеті суретші болды: Ансельмо Буччи, Леонардо Дюдревилль, Ахилл Фуни, Джан Эмилио Мальерба, Пьеро Маруссиг, Убальдо Оппи және Марио Сирони. Сарфаттидің жетекшілігімен топ еуропалық авангардтық бағыттарды қабылдамай, Италияның өнер тарихын жаңартуға тырысты. Novecento қозғалысымен байланысты басқа суретшілердің арасында мүсіншілер Марино Марини мен Артуро Мартини, сондай-ақ суретшілер Оттоне Розай, Массимо Кампилли, Карло Карра және Феличе Казорати бар.

Ғарыштық

Италиялық суретші Лусио Фонтана құрған кеңістіктік өнер (Spatialism) қозғалысының негізгі қағидалары 1947 және 1954 жылдар аралығында жарияланған манифесттерде қайталанды. Конкреттік өнер, дада және тахизм элементтерін үйлестіре отырып, қозғалыстың жақтастары мольбертте салудан бас тартып, жаңа технологиялық жетістіктерді қабылдады, өнер туындыларына уақыт пен қозғалыс ұғымдарын енгізуге тырысты. Фонтананың кесілген және тесілген картиналары оның идеяларын көрнекті түрде бейнелейді.

Кедей өнер

Arte Povera – 1960 жылдары Италияда туған көркемдік бағыт. Ол тұжырымдамалық, минималистік және перформанс өнер элементтерін үйлестіріп, өнердің коммерциялануына қарсы тұру мақсатымен, топырақ немесе газет сияқты құндылығы жоқ немесе қарапайым материалдарды қолданды. Бұл фраза итальян тілінде "кедей өнер" деп аударылады.

Трансавангард

Трансавангард термині итальяндық сыншы Ахилле Бонито Оливаның өнертапқысы. Ол трансавангард өнерін формат жағынан дәстүрлі (көбінесе сурет немесе мүсін түрінде); саяси мәселелерден тыс; және, ең бастысы, көп түрлі деп сипаттады.