Кіріспе

Римдік сәулетші және инженер

Римдік сәулетші Витрувий (/v//ɪ/'/t//r//uː//v//i//ə//s/ viTROOveeəs; шамамен б.з.д. 80–70 – б.з.д. 15 жылдан кейін) – бірінші ғасырда өмір сүрген римдік сәулетші және инженер, «De architectura» атты көп томдық еңбегімен танымал. Ежелгі дәуірден сақталған сәулет туралы жалғыз трактат ретінде, ол Ренессанстан бері сәулет теориясы бойынша алғашқы кітап және классикалық сәулет канонының маңызды көзі саналады. Оның замандастары кітабын қаншалықты түпнұсқа немесе маңызды деп қарастырғаны белгісіз. Ол барлық ғимараттар үш қасиетке ие болуы керек дейді: беріктік (firmitas), пайдалылық (utilitas) және сұлулық (venustas) – бұл қағидалар көне рим сәулетінің көп бөлігінде көрінеді. Сәулеттегі кемелді пропорция және адам денесі туралы талқылауы Леонардо да Винчидің «Витрувиан адамы» атты әйгілі ренессанстық суретіне әкелді. Витрувийдің өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оның өзінің айтуынша, ол рим әскери кеңселеріндегі қарудың үшінші класындағы артиллерист болған. Ол, мүмкін, артиллерияның аға офицері болған, ол докторос баллистарум (артиллерия мамандары) мен машиналарды іс жүзінде басқаратын либраторларды басқарған. Армия инженері ретінде ол қоршау үшін баллиста және скорпион артиллериялық соғыс машиналарын құрастыруға маманданған. Витрувий Юлий Цезардың бас инженері Луций Корнелий Балбуспен бірге қызмет еткен болуы мүмкін. Витрувийдің «De architectura» еңбегі орта ғасырларда кеңінен танымал болды және ондаған қолжазбаларда сақталған, бірақ 1414 жылы флоренциялық гуманист Поджио Браччолини оны Сент-Галл аббаттығының кітапханасында «қайта тапты». Леон Баттиста Альберти оны сәулет туралы өзінің маңызды трактатында жариялады – «De re aedificatoria» (шамамен 1450 жыл). Латын тілінде басылған алғашқы басылымды 1486 жылы Римде Фра Джованни Сулпитий шығарды. Кейіннен итальян, француз, ағылшын, неміс, испан және басқа да тілдерге аударылды. Түпнұсқа суреттері жоғалғанмен, алғашқы суретті басылымын 1511 жылы Венецияда Фра Джованни Джокондо жариялады, онда мәтіндегі сипаттамаларға негізделген ксилографиялық суреттер болды. Браманте, Микеланджело, Палладио, Вигнола және бұрынғы сәулетшілер Витрувийдің еңбегін зерттегені белгілі, сондықтан ол көптеген еуропалық елдердің сәулет өнеріне елеулі әсер етті. Маркус Цетий Фавентин «Витрувий Полио aliique auctores» туралы жазады; бұл «Витрувий Полио және басқалар» немесе, азырақ ықтимал, «Витрувий, Полио және басқалар» деп оқылуы мүмкін. Верондағы жазуда Луций Витрувий Кордоның есімі жазылған, ал Солтүстік Африкада Тильбилис қаласынан Маркус Витрувий Мамураның есімі жазылған жазуда Витрувий мен Мамураның (Жулий Цезар тұсында әскери префектус фабрум болған) бір отбасынан шыққандығы немесе тіпті бір адам болғаны туралы дәлел ретінде айтылған. Дегенмен, бұл қауымдастық «De Architectura» (Витрувий Августқа арнаған) немесе Мамура туралы аз белгілі болғандықтан расталмайды. Витрувий әскери инженер (praefectus fabrum) немесе аппитор мәртебесі тобының (рим мемлекеттік қызметінің бір саласы) praefect architectus armamentarius болды. Ол Плиний Зейнеткердің «Naturalis Historia» (Табиғи тарих) еңбегінің мазмұнындағы мозаика техникасы тақырыбында аталады. Фронтин өзінің 1-ғасырдың аяғындағы «De aquaeductu» еңбегінде «архитектор Витрувийді» атайды. Витрувий римдік азамат ретінде туған, бірақ өзінің айтуынша, Рим армиясында Цезардың қол астында Маркус Аврелий, Публий Минидий және Гней Корнелий сияқты танымал емес адамдармен қызмет еткен. Бұл атаулар «De architectura» басылымының басылымына байланысты әр түрлі болады. Публий Минидий Публий Нумидикус және Публий Нумидий деп те жазылады, бұл Гераклеядағы Рим театрына жазылған Публий Нумизий деп болжанады. Армия инженері ретінде ол қоршау үшін баллиста және скорпион артиллериялық соғыс машиналарын құрастыруға маманданған. Витрувий Цезардың бас инженері Луций Корнелий Балбуспен бірге қызмет еткен деген болжам бар. Ол қызмет еткен жерлерді, мысалы, әртүрлі «шетелдік тайпалардың» құрылыс әдістерінің сипаттамаларынан қалпына келтіруге болады. Ол «Архитектура» кітабында жерлерді сипаттаса да, өзінің сол жерде болғанын айтпайды. Оның қызметі Солтүстік Африка, Гиспания, Галлия (оның ішінде Аквитания) және Понт аймақтарын қамтыған болуы мүмкін. Әскери инженер Витрувийдің рөлін контекстке келтіру үшін, мұнда Флавий Вегеций Ренатустың «Римдіктердің әскери мекемелері» кітабында берілген «Лагерь префекті» немесе әскери инженер туралы сипаттама келтірілген: Лагерь префекті, [префектке] төмен болса да, маңызды емес лауазымға ие болды. Ол қоныстың орналасуын, қорғаныстың бағытын, жасақшылардың шатырларын немесе қораларын...

Сәулет

Витрувий – «De architectura, libri decem» атты, қазіргі кезде «Архитектура туралы он кітап» деп аталатын, император Августқа арналған латын тілінде жазылған сәулет туралы трактаттың авторы. Бірінші кітаптың алғы сөзінде Витрувий өз жазбаларын императорға ғимараттардың сапасы туралы жеке білім беруге арнаған. Витрувий, әдетте, Марк Агриппаның қоғамдық жөндеулер мен жақсартулар науқанын еске түсірген болар. Бұл еңбек – классикалық антикалық архитектура туралы сақталған жалғыз маңызды кітап. Петри Люкконеннің сөзіне сүйенсек, бұл мәтін «алғашқы Ренессанстан бастап суретшілерге, ойшылдарға және сәулетшілерге терең әсер етті, соның ішінде Леон Баттиста Альберти (1404–1472), Леонардо да Винчи (1452–1519) және Микеланджело (1475–1564)» бар. Витрувий өзінің «De architectura» кітабында құрылыстың үш қасиетке – firmitatis, utilitatis, venustatis, яғни беріктікке, пайдалылыққа және әдемілікке ие болуы керек екенін айтқандығымен танымал. Бұлар кейде Витрувийдің қасиеттері немесе Витрувий үштігі деп аталады. Витрувийдің пікірінше, сәулет – табиғатты бейнелеу. Құстар мен аралар ұя салғандай, адамдар да табиғи материалдардан үйлер салған, олар оларды сыртқы құбылыстардан қорғаған. Бұл өнерді жетілдіре келе гректер архитектуралық стильдерді – дориялық, иондық және коринфтік стильдерді ойлап тапты. Бұл оларға пропорция сезімін сыйлады, соңында ең ұлы өнер туындысының – адам денесінің пропорцияларын түсінуге жеткізді. Осыдан Витрувий өзінің «Витрувий адамын» анықтады, кейін Леонардо да Винчи салғандай: шеңбер мен квадраттың ішіне сызылған адам денесі (космостық тәртіптің негізгі геометриялық үлгілері). Бұл кітап сериясында Витрувий климаттың тұрғын үй архитектурасына қатысты және қалалар үшін орналасқан жерді қалай таңдау керектігі туралы да жазды.

Қолданылу аясы

Витрувий – өзінің мамандығы бойынша сақталған жазбаларын жазған алғашқы римдік сәулетші. Ол өзі де бұрынғы, бірақ толық емес еңбектерге сілтеме жасайды. Ол түпнұсқа ойшыл немесе шығармашылық интеллект емес, қазіргі сәулет өнерінің кодификаторы болған. Римдік сәулетшілер кең ауқымды салаларда білімді болған; қазіргі терминдермен айтқанда, оларды ландшафт сәулетшілері, азаматтық инженерлер, әскери инженерлер, конструкциялық инженерлер, геодезистер, суретшілер және шеберлер деп те сипаттауға болады. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, «архитектор» сөзі грек тілінде «шебер» және «құрылысшы» деген мағына беретін сөздерден шыққан. Он кітаптың біріншісі қазіргі ландшафт архитектурасының құзыретіне жататын көптеген тақырыптарды қамтиды. I кітаптың 1-тарауы «Архитектордың білімі» деп аталады. Витрувий архитектордың сурет салу, геометрия, оптика (жарықтандыру), тарих, философия, музыка, театр, медицина және құқық салаларын меңгеруі керек екенін көрсетеді. I кітаптың 3-тарауында («Сәулетшіліктің бөлімдері») Витрувий сәулетшілікті үш салаға бөледі: құрылыс; күн сағаттары мен су сағаттарын жасау; құрылыс және соғыста машиналарды жобалау және пайдалану. Ол құрылысты мемлекеттік және жеке деп екіге бөледі. Мемлекеттік құрылысқа қала құрылысы, қабырғалар, қақпалар және мұнаралар сияқты қоғамдық қауіпсіздік құрылымдары; театрлар, форумдар мен базарлар, моншалар, жолдар және төселген алаңдар сияқты қоғамдық нысандарды ыңғайлы орналастыру; діни мақсаттар үшін киелі орындар мен храмдарды салу және орналастыру кіреді. Осы жазбаларға сүйене отырып, қайта өрлеу дәуірінің инженерлері, сәулетшілері және суретшілері – Мариано ди Жакопо Таккола, Пеллегрино Присциани, Франческо ди Джорджио Мартини және, ақырында, Леонардо да Винчи Витрувий адамының суретін жасады. Витрувий адам денесін пропорцияның басты көзі деп сипаттады. Сурет көбінесе адам денесінің, сондай-ақ бүкіл әлемнің маңызды симметриясының символы ретінде қолданылады.

Қайта табу

Витрувийдің "De architectura" еңбегі 1414 жылы флоренциялық гуманист Поджио Браччолини Сент-Галл аббаттығының кітапханасында "қайта жаңғыртылды". Леон Баттиста Альберти (1404–1472) оны сәулет өнері туралы маңызды трактатында, "De re aedificatoria" (шамамен 1450) еңбегінде жариялады. Латын тіліндегі алғашқы басылым 1486 жылы Римде Фра Джованни Сулпитий тарапынан жарық көрді. Одан кейін итальян (Чезаре Чезариано, 1521), француз (Жан Мартин, 1547), ағылшын, неміс (Вальтер Х. Рифф, 1543) және испан тілдеріне, сондай-ақ тағы бірнеше тілдерге аударылды. Алғашқы иллюстрациялар жоғалып, алғашқы суреттелген басылым 1511 жылы Венецияда Фра Джованни Джокондо тарапынан, мәтіндегі сипаттамаларға негізделген ксилографиялармен жарық көрді. Кейіннен, 16 ғасырдың соңында Андреа Палладио Даниэле Барбароның Витрувийге арналған итальян және латын тілдерінде жарық көрген түсіндірмесіне иллюстрациялар жасады. Ең танымал иллюстрация, әдетте, Да Винчидің "Витрувиан адамы" болып табылады. Римдік ескіліктердің сақталған қираған орындары, Рим форумы, ғибадатханалар, театрлар, триумф аркалары және олардың рельефтері мен мүсіндері Витрувий мәтініндегі сипаттамалардың нақты мысалдарын ұсынды. "De Architectura" еңбегінің басылған және суреттелген басылымдары Ренессанс, Барокко және неоклассикалық сәулетке әсер етті. Мысалы, Филиппо Брунеллески Флоренция соборындағы күмбезге арналған үлкен тастарды көтеру үшін жаңа типтегі көтергіш құралды ойлап тапты және ол "De Architectura" еңбегінен, сондай-ақ Пантеон және Диоклетианның ванналары сияқты Рим ескерткіштерінен шабыттанды.

Рим технологиясы

VIII, IX және X кітаптар римдік технология туралы білетініміздің көп бөлігінің негізін құрайды, қазір Франциядағы Барбегалдағы су диірмендері сияқты сақталған қалдықтарды археологиялық зерттеулер арқылы толықтырылды. Ақпараттың тағы бір маңызды көзі – Плиний Егдеуілдің шамамен 75 жылдары жинаған "Naturalis Historia" еңбегі.

Машиналар

Бұл еңбек инженерлік құрылымдарға арналған түрлі-түрлі машиналарды – көтергіштерді, крандарды, шкивтерді, сондай-ақ катапульттар, баллисталар және қоршау машиналарын сипаттауымен маңызды. Практикалық инженер болғандықтан, Витрувий өзінің жеке тәжірибесінен айтып отырған болуы керек, әрі басқалардың еңбектерін ғана сипаттамайды. Ол күн сағаттары мен су сағаттарының құрылысын, сондай-ақ эолипильдің (алғашқы бу машинасы) қолданылуын – атмосфералық ауа қозғалысының (желдің) сипатын көрсету мақсатындағы тәжірибе ретінде сипаттайды.

Су құбырлары

Оның су құбыры құрылысын сипаттауы олардың қалай жоспарланғанын және қажетті материалдарды мұқият таңдауды қамтиды, бірақ Фронтин (Римнің көптеген су құбырларын басқаруға б.з. 1 ғасырының соңында тағайындалған генерал), бір ғасырдан кейін жазғанда, олардың құрылысына және күтіп ұстауына байланысты туындаған практикалық мәселелер туралы көп көбірек мәлімет береді. Әрине, Витрувийдің кітабы осы істе үлкен көмек берген болар. Витрувий б.з.б. 1 ғасырында жазған, дәл сол кезде Римнің ең жақсы акведуктарының көпшілігі салынды және бүгінге дейін Сеговия мен Понт-дю-Гард сияқты нысандарда сақталған. Кері сифонның қолданылуы егжей-тегжейлі сипатталған, сонымен қатар сифонның түбіндегі құбырдың тудыратын жоғары қысым мәселесі де қарастырылған, ол осы тәжірибелік мәселеге жақсы білген сияқты.

Материалдар

Ол әртүрлі құрылыстар үшін қолданылатын көптеген құрылыс материалдарын, сондай-ақ штукатурлы бояу сияқты ерекшеліктерді сипаттайды. Бетон және әк туралы толыққанды мәлімет берілген. Витрувий қорғасын кенін өндіру және оны өңдеу, ішу суы құбырларында пайдалануы және денсаулыққа тигізетін зиянды әсерлері туралы алғашқы деректердің бірі ретінде аталады. Осы себепті, ол ішу суын құбырлар арқылы жеткізу үшін топырақ құбырларын және тас каналдарды пайдалануды ұсынды. Витрувий Архимедтің ваннада демалып жатқанда масса мен көлем арақатынасын ашқаны туралы әңгіме келтіреді. Алтыннан жасалған тәждің сапасын тексеру үшін Архимедге тапсырма берілгенде, ол тәждің көлемін суды ығыстыру арқылы нақты өлшеуге болатынын түсінді және "Эврика!" деп айқайлап көшеге шықты.

Суды кетіру машиналары

Ол X тарауда Архимед бұрандасының құрылысын сипаттаған (Архимедтің атын атамай). Бұл - егістіктерді суару және кендерді судан тазалау үшін кеңінен қолданылған құрылғы. Ол басқа көтеру машиналарын да атап өтеді, оларға шексіз тізбектелген қаптар және кері айналатын су дөңгелегі кіреді. Су көтеруге пайдаланылған су дөңгелектерінің қалдықтары Испаниядағы Рио-Тинто, Румыниядағы Росия-Монтана және Уэльстің батысындағы Долаукотидегі ескі кендерді қайта ашқанда табылған. Рио-Тинто дөңгелегі қазір Ұлыбритания мұражайында, ал Долаукоти үлгісі Уэльс Ұлттық мұражайында қойылған.

Жерді өлшеу құралдары

Оның геодезиялық жұмыстарда тәжірибелі болғаны, оның геодезиялық құралдарды сипаттауынан көрінеді, әсіресе су деңгейі немесе хоробат, оны ол тік бұрыштарды өлшеуге арналған құрылғы – громамен салыстырып, жоғары бағалайды. Бұл құралдар барлық құрылыс жұмыстарында, әсіресе су тас жолдарының құрылысында маңызды болды, онда канал қабырғаларына зиян келтірмей, үздіксіз су беру үшін біркелкі еңіс қажет болды. Ол сондай-ақ, белгілі бір шеңберге ие дөңгелегі әр айналған сайын ыдысқа бір тас түсіретін, алғашқы одометрлердің бірін ойлап тапты.

Орталық жылу

Ол тұрғындардың тұру жағдайын жақсарту мақсатында ғимараттарды жобалауда жасалған көптеген жаңалықтарды сипаттайды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – гипокаусттың дамуы, яғни оттан пайда болатын ыстық ауаның еден астына және қоғамдық моншалар мен виллалардың қабырғаларына таратылатын орталық жылыту жүйесі. Ол отынның тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ететіндей ғимараттарды қалай жобалау керектігі туралы нақты нұсқаулар береді, мысалы, кальдарий тепидарийге жақын орналасса, одан кейін фригидарий орналасады. Сондай-ақ, ол жылы бөлмелердегі температураны реттеу үшін арнайы реттегіш пайдалануды ұсынады – бұл қола дискі, ол дөңгелек тесіктің астындағы шатырға орнатылып, желдетуді реттеу үшін көтеріліп немесе төмендетілуі мүмкін. Ол өзі ұсынбаса да, Диоклетианның моншалары сияқты ірі термалардың жоғарғы бөлігіндегі су жинағыштарға су көтеру үшін кері айналмалы су доңғалағы сияқты суды сығатын құрылғылары үлкен моншаларда қолданылған болуы мүмкін. Ал Қаракалла моншаларында ұн тарту үшін де пайдаланылған.